Texts

Confucius sinarum philosophus

POSTQUAM ab altero non ita pridem Orbe, Maiestatem tuam, REX MAGNE, adierunt cum insigni apparatu potentissimi Siamensium Regis legati, exciti videlicet virtutis ac sapientiae tuae fama quae remotissimas in oras iamdudum penetraverat; adest nunc ab extremo procul Oriente Princeps e

Regio Sinesium Imperatorum Sanguine, Confucium appelant, uno Sinensium consensu habitus omnium, qui unquam apud eos floruerunt, Sapientissimus atque Moralis Philosophiae pariter ac Politicae Magister et Oraculum.

Ab huius ore, sicuti quondam pendebant tria Discipulorum millia, ita modo ex eius effatis amplissimum gubernatur imperium, statuuntur leges, Gentis mores et civilia componuntur officia, denique in eius doctrina perdiscenda summorum Reipublicae honorum ac Magistratuum obtinendorum spes una et ratio continetur. Huius memoriam, libros, nomen ipsum Sinae omnes, mirifice colunt, ipsique adeo imperatores qui ad eas, ubi docebat olim, aedes (quae tanquam sapientiae sacraria servantur) eiusque gymnasia venerabundi ventitare non dedignantur: nec sane immerito; quippe qui ab tanto Magistro didicerint Summum coeli, ut vocabat ipse, Imperatorem Regnorum omnium ac Imperiorum moderatorem et arbitrum adorare ac timere, subditos sibi populos aequitate magna et charitate regere, fovere artes, orbem denique Sinensem domi tot iam annos ac militiae florentem, sanctissimis institutis legibusque moderari.

Hic igitur ille Confucius tibi se sistit, REX MAGNE, curis tuis et Regia liberalitate in Gallias veluti deportatus, et ad Maiestatis Tuae pedes provolutus accedit, palam admiraturus sapientiam tuam, et suam illam, etsi apud populares suos incredibili fama et existimatione iactatam, Tuae tamen nihilo secius, quam Soli Stellas, decedere confessurus.

Haerebit ille, opinor, ad primum aditum atque conspectum, et admiratione simul gaudioque defixus repertum sibi

tandem Principem illum dicet, ad quem videndum nequidquam hactenus tanto studio exarserat. Cum enim egregius ille vir eximium, et qualem informabat animo, Imperatorem suis in libris adumbrasset, ac neminem sane votis suis parem ex avitis Imperii Principibus reperire potuisset, in quem unum omnes regiae illae dotes conspirarent, quique illam numeris omnibus absolutam formam ideamque perfectissimi Principis referret, tunc in eas erupit voces Tái Kî Gîn Expectandus hic Vir hic est, qui veniet aliquando, et divina quadam et admirabili sapientia praeditus talem se exhibebit, in quo nihil nostra, nihil publica desiderare vota possint.

Nonne ille, si modo revivisceret, ac Te, REX MAGNE, contemplaretur, illum ipsum esse Te agnosceret, quem prospexisset animo, et incredibili gaudio perfusus, voti se compotem esse factum exclamaret? Nonne tuam in administrando Regno amplissimo sapientiam regibus omnibus proponeret, exempla tuis e moribus, leges ex effatis peteret? Tuam denique pietatem, clementiam, aequitatem, illam aequabilem in tanta rerum maximarum et negotiorum mole mentis ac vultus serenitatem atque praesentiam cum tanta Maiestate coniuctam, Principibus universis, pro norma et regula esse vellet?

Quoniam vero Philosophus ille sapientissimus, solo naturae ac rationis lumine cognoverat, nihil religione antiquius homini esse oportere, ad eumque scopum unum suam ipse doctrinam disciplinamque referebat, ut mortales vitam omnem e supremi Numinis legibus praeceptisque componerent, idcirco nihil ipsi prius aut potius fuit, quam ut sectas et

peregrina dogmata, quae in populorum exitium, ac Monarchiarum perniciem nata esse dictitabat, penitus profligaret. Hinc eiusdem ea vox, hodieque inter Sinas celebratissima: Cum hu y tuon, Oppugna heretica dogmata. Quantam igitur afferret homini pietatis amantissimo laetitiam, siquidem ad haec felicissima legis gratiae tempora pertingere potuisset; tua illa Rex tutandae et amplificandae Religionis, extirpandae haereseos, pietatis propagandae cura? Quibus Te laudibus efferret, cum haeresim, hostem illam avitae fidei ac regni florentissimi teterrimam, proculcatam et attritam, edicta, quibus vitam ducere videbatur, abrogata; disiecta templa, nomen ipsum sepultum, tot animarum millia pristinis ab erroribus ad veritatem, ab exitio ad salutem, tam suaviter tam fortiter, tam feliciter traducta, Galliam denique universam sub Rege Maximo et vere Christianissimo Christianissimam aspiceret.

Non ille tantum profecto miraretur ac praedicaret caetera Galliae tuae miracula, non tot arces omnibus et artis et naturae praesidiis permunitas partim a Te deiectas et captas, partim extructas et erectas; non potentissimas et numerosissimas classes quibus Asiae et Africae terrorem attulisti; non tot victorias de hostibus reportatas, quibus coronidem gloriosissimam imposuisti publicae trophaeum pacis : non visenda illa, in quibus Regium splendorem et magnificentiam tuam explicas, Palatia; non flumina ultra montes transvecta; aperta et iuncta maria; non tot artium et scientiarum gymnasia et seminaria: haec, inquam omnia, tantam admirationem sapientissimo Philosopho non iniicerent, quantam haec una Religionis, duce Te atque auspice, de Haeresi triumphantis

victoria, quam nec tentare quisquam antea sic ausus erat, nec sperare; credere vero vix olim poterit sera posteritas, admirari quidem certe ac praedicare numquam satis poterit.

Ego vero huius unius rei et victoriae tam incredibili fama praecipue perculsus huc ab ultimis Sinarum oris adveni, magnum me longissimi Oceani feliciter emensi operae pretium fecisse ratus, quod his oculis ea videre mihi contigerit, quae fama ubique sparserat, quam tamen ipsa re minorem esse deprehendi. Quam dulce mihi iam accidet, favente Deo, renavigare tot maria, revisere optatissimam Sinam et illic ista miracula, quorum testis oculatus extiti, praedicare! vel eorum certe recordatio tot laborum ac periculorum absterget sensum, memoriam delebit, viam redeunti efficiet faciliorem et quasi complanabit. Iam mihi videor in medio Neophytorum ad me convolantium laetissimo consessu, atque ipsorum etiam Ethnicorum, renarrare, quae hic viderim, illos arrectis auribus animisque adstare suspensos, obstupescere ad rerum magnitudinem ac novitatem, simulque Tibi, REX MAGNE, Religioni et Galliae congratulari.

Quibus porro incedent laetitiis, cum accipient suum illum Confucium tanto a Te in pretio et honore habitum fuisse, ut ei catereos inter Bibliothecae Regiae libros locum esse volueris? eumdem latio sermone donatum, eius effigiem ac libros necnon etiam et acta principum suorum, non ligneis tantum illis, quibus Sina utitur, tabulis, sed aereis et elegantissimis excusos; eum denique, qui Sinico tantum in Imperio hactenus erat cognitus, iam per Galliam atque ex Gallia per omnem late Europeam brevi spargendum, ac tanti ab omnibus, quanti par est, ubique faciendum. Quas illi tum Maiestati

Tuae gratias agent, quibus Nomen tuum laudibus universi, quam fausta comprecatione prosequantur! quae vota Neophyti certatim pro tua incolumitate; pro felici rerum omnium, quascumque fueris aggressus, exitu; pro florentissimi Regni ac Religionis Catholicae secundissimo illo cursu nuncupabunt? Et audiet illorum vota fortunabitque Deus Optimus Maximus, talemque Te Gallis et Orbi Christiano diu servabit, qualem Catholica res et Ecclesia tota, qualem probi omnes tam tui, quam exteri vovent ac precantur, atque imprimis, qui praeter caeteros esse amat gloriaturque,

MAIESTATI TUAE,

Devotissimus atque addictissimus;
PHILIPPUS COUPLET,
Societatis Iesu.

VENIAM nobis dabit Europaeeus Lector, uti spero, si toto hoc opere, sed hic in primis dum totius operis quasi fundamenta iacimus, multa solicite persequamur; et quidem minutius fusiusque quam perspicacia multorum ingenia, et talia cum sint, brevitatis quoque studiosa fortasse desiderent: Quamvis enim placere his lucubrationem nostram sane optemus, et vero speremus eruditae multorum curiositati non displicituram, praesertim cum de tanta tamque polita et ab oculis terrisque suis adeo remota antiquitate agatur; quoniam tamen (ut hoc semel clareque profiteamur) propositum nobis est non tam servire oblectamento et curiositati eorum qui in Europa degunt, quam utilitati eorum qui ex Europa lucem Evangelicam ultimis hisce terris allaturi navigant; prolixitatem quampiam, quae alias vitio daretur, in hac Laconicae peregrinaeque gentis tanta caligine, non modo venia dignam; sed plane necessariam esse duximus, et minimarum quoque rerum habendam nobis esse rationem; eo etiam magis, quod placuit non huic tantum explanationi, sed omnibus quas in hoc genere alii deinde suscipient, facem praeferre, et ea iacere fundamenta, quae substructionem istam, quantumvis aliorum deinde opera

vel educatur alte, vel amplificetur, sustinere queant. Ad quae priusquam progrediamur, non iniucundum Lectori fuerit, occasionem suscipiendi operis causasque cognoscere.

Quo primum tempore Societas IESU aditum sibi aperuit in Sinarum Imperium (anni sunt centum eoque amplius) conati sumus, eo plane modo quo apud alias omnes Nationes Evangelici Praecones usi fuerant, Evangelium apud Sinas quoque promulgare homines scilicet Religiosi: more, habitu, rituque religioso. Veruntamen usus ipse ac successus rerum haudquaquam votis respondens, brevi nos docuit, aliam plane viam, si quod operae pretium vellemus facere, tenendam esse; propeterea quod apud hanc gentem, cum Religio omnis iaceat, tum vero iis qui severiorem quamdam sanctioremque vitae rationem nostrarium Coenobitarum non absimilem palam profitentur (profitentur autem plurimi, et Bonzios vulgo nominamus) exiguus honor habeatur, sintque ipsi fere ex infima faece hominum, nec modo litteris nullis, sed ne iis quidem virtutum simulachris, quibus Ethnici gloriantur, insignes: Fuerunt itaque e Sinis Viri gravissimi, quos ipsi nobis privata iam consuetudine devinxeramus, quique adeo res nostras et consilia proprius penitiusque inspexerant, qui nos magnopere hortati sunt, ut quando tot essemus litteris scientiisque, uti iam ipsi compererant, exculti, suo nos literatorum ordini aggregaremus, severioris, uti iam ipsi compererant, severioris vitae sanctitatem, quam suae generis Sacrificuli mentiebantur, nos citra externam cultus asperitatem ipsa vitae morumque sanctitate satis superque tueri et profiteri posse, sic spem fore tandem proficiendi, et ipsis quoque Provinciarum Gubernatoribus, Virisque Principibus persuandi quae maxime vellemus; neque deinceps obnoxios fore vexationibus illis et contumeliis quibus improborum hominum petulantia peregrinos homines, et vel ideo quia Bonziorum speciem referebamus, despicabiles insectari consuevit, et quas iam tum primi Socii non paucas, nec non ullo tamen rei Christianae emolumento pertulerant.        

Haudquaquam difficile fuit persuadere quod ratio et usus iampridem suaserat, iis praesertim quibus aliud nihil erat propositum quam omnes Christo lucrifacere, et huius rei gratia non modo literatae Sinarum genti literatos, sed omnibus omnia fieri. Igitur ex illo tempore personam induimus cultumque Literatorum hominum; vixque induimus (quod incredibile videri multis posse) quando nos summi pariter infimique, hi quidem vereri, illi vero colere quasi novos homines coeperunt, ipsique adeo Magistratus ad nos visendi gratia cum splendido comitatu crebrius adire. Sed enim solo cultu externo et testimonio paucorum, qui familiarius nobiscum agebant, diu tueri literatorum nomen ac famam difficile erat, maxime

quidem apud eos, qui per insignem plenamque superbiae ignorantiam quidquid esset terrarum extra fines suos rudem esse barbariem existimabant: Quocirca necessarium fuit, praeter idioma gentis literas quoque perdiscere, et laborem labore cumulare. Est omnino Sinarum idioma, si quod aliud orbe toto, difficiliarum. Multis grammaticae praeceptis continetur: vocabulis gens utitur monosyllabis, iisque paucissimis, quae adeo subtilissimo linguae flexu, sibilove, necnon tono (prope musico) modo hoc, modo illo affectae, vim significandi aliam atque aliam, et saepe rerum maxime contrarium, accipiunt: Itaque dici vix potest quantum res haec negotii facessat externis hominibus.

Tanta porro vocabulorum penuria literarum copiam genuit; harum quippe summa varietate vocum suarum similitudinem atque identitatem distinguunt: Numerum quaeris? Fidem superat. Unum dixisse satis sit, tantum esse ut nullus dum Sinarum memoria tenere omnes valuerit, cum tamen multi illorum a sexto aetatis suae anno exorsi vitam deinde totam in eis consumant. Quamquam celare hoc nolim, eum qui quinque aut sex litterarum millibus uti noverit apposite, non solum intelligere posse plerosque librorum, quos Sinae de moribus, et Officiis, et Republica, rebusque olim gestis plurimos conscripserunt; sed ipsum quoque, tametsi Europaeus sit, commode scripturum de quovis argumento, de quo nos inter et Sinenses disputandum fuerit.

Homines ergo iustae aetatis, nec pauci iam provectae, et patriis in sedibus rude literaria si non laurea pridem donati, emensi maiorem partem Orbis terrarum repuerascebant inter Sinas amore Christi, et ab elementis ipsis exorsi cum incredibili labore et constancia paucis annis, aspirante semper Numine, eam consequebantur et linguae et literarum peritiam, ut typis quoque scientias Europeas, ac sanctissima Religionis Christianae mysteria vulgarent, intelligerentque stupentes Sinae, literatorum utique nomine dignos esse, qui literas suas tam cito perdiscerent, ac tot essent tamque praeclaris scientiis ac disciplinis instructi; secumque ipsi statuerunt, haudquaquam veras esse suspiciones (quae ut in gente politica multorum animis principio insederant) nos venisse in terras suas specie quidem peregrinae legis promulgandae, re autem vera lucri vel honorarum cupiditate impulsos, maxime quando de terris adeo longinquis profecti sic inter ipsos vivebamus, ut nulli indigenarum essemus oneri, quin et pecunias muneris loco oblatas constanter repudiaremus, ultro etiam profitentes nihil rerum ad vitam necessarium nobis deesse. 

In hunc modum primas gentis tenebras ac suspiciones primus ille Sociorum labor atque industria feliciter discusserat, et iam de

Europaeis, non hominibus modo, sed etiam scientiis ac disciplinis multi sermones erant, verumtamen non adeo secundi, ut non et nostra plerique ipsorum prae suis adhuc contemnerent, et non tam ad laudem sapientiae suae nos accedere, quam ab inertia et ruditate caeterorum barbarorum longiuscule recessisse dictitarent: Itaque festive nonnulii, cum prisco gentis proverbio solos Sina utroque oculo praeditos esse dicerent, caeteros autem mortalium plane caecos, Europaeis tamen hominibus unum iam oculum tribuebant. Placuit ergo Sociis arcana quaeque gentis explorare, atque uti iam in terras ipsas tot claustris et custodiis communitas penetraverant. Sic in intima quoque adyta tumidae illius alteque de se sentientis Philosophiae, si quomodo possent, adytum sibi facere: Eo quidem consilio, ut omnibus eorum placitis, institutis, maximeque vetustis monumentis probe cognitis ac perspectis, si quid inde lucis ac roboris ad annuntiandam ipsis et confirmandam Christianae Philosophiae veritatem peti posset, Apostolum imitati, utique peteremus, tumidique homines tandem vel inviti cognoscerent (nisi quos forte improbus sui amor prorsus obcaecaret) sibi deesse verius quam nobis, oculorum alterum, quando ipsi penitus ignorarent nostrates scientias, ad quas nos iam suam ipsorum Philosophiam adiunxissemus.

Re ergo diligenter examinata cognoverunt Socii Philosophiam Sinicam prope totam; florem certe ac medullam totius Philosophiae quatuor maxime libris contineri; hos nullum esse literatorum quin adolescens memoria iam teneret; ex his quo quisque plus hausisset scientiae politico moralis, eo citius ad gradus literarios, ad honores, ac Magistratus promoveri: Ex his denique praecipua peti gentis oracula, et quasi aeternas Sinarum veritates. Itaque maximis animis rem aggressi hoc primum egerunt, ut intelligerent libros istos, in quo dici non potest quantum laboratum sit ac sudatum; cumque nihil in eis requirerent quod adversaretur rationi legique Naturae, multa vero quae mirifice faverent, ediscere etiam atque in usus suos convertere placuit. Respondit autem labori magno fructus item magnus: Veritates enim Christianas ex principiis (ut opinabantur) suis deductas, suis priscorum Regum et sapientum stabilitas et illustratas authoritatibus testimoniisque, verbis denique et sententiis suis propositas atque adornatas, Sinae iam non ut peregrinas et barbaras cum formidine quadam vel contemptu, sed ut suas secundis auribus, et quidem venerabundi excipiebant: Neque pauci, quibus divina lux benignius affulgebat, promptis animis sequebantur; et mox cognatis et amicis, ut eidem Philosophiae nomen darent, hortatores ac duces erant: Alii vero qui avaritiae libidinumque vinculis implicati, vel studio superstitionum a nobis erant alieniores, suspiciebant tamen ingenium, memoriam, sapientiam Europaeorum

hominum: Certatim denique viri Principes, Gubernatores Urbium, et Provinciarum, quin et Colai, quorum dignitas authoritasque prima est ab Imperatoria, libros nostros suis Prologis cohonestabant, mirandis sane praeconiis, cum nostros homines, tum vero legem divinam (quod unum nobis in votos erat) persequentes.

Quandoquidem igitur nulli unquam Philosophorum apud Europaeos homines, imo nec ipsi quidem (ut opinor) Delphici Apollinis Oraculo tantum fidei vel authoritatis prisca aetas tribuerit, quantum China tribuit Confucio suo, ad haec cum Philosophus iste adeo non adversetur doctrinae lucique Evangelicae, ut e contratrario non vane putemus futuros qui favere potius dicant, atque ad illam populares suos quodammodo manuducere, quando in libris eius tot intertermicantes rectae rationis scientillas non sine admiratione et voluptate observabunt: cum ea, inquam, sit Confucii authoritas etiam apud vicina Sinarum regna, quis non videt, Evangelico Praeconi eximios quosdam usus hinc posse existere, dum is notitiam Veri Summique Numinis allaturus hisce gentibus , doctrinae suae veritatem confirmabit, non Poetarum authoritate (quod tamen Doctor ille Gentium, et quidem apud Athenienses, facere non dubitavit) sed authoritate Philosophi istius, quo nihil ad nostra usque tempora veracius sapientiusque gentes istae cognoverunt. Convictos ergo testimonio Magistri sui, suisque ipsorum armis feliciter expugnatos, ecquis non speret (propitio semper Numine) manus Evangelicae veritati aliquando daturos? Manus certe is dederat qui sapientia quondam Sinica, et per hanc parta dignitate post Imperatoriam suprema perillustris, sed tamen virtutibus Christianis sapientiaque coelesti multo illustrior, et nascentis Ecclesiae columen Siu Paulus quondam Sinici Imperii Colaus cum ab eo quis sciscitaretur ecquid efficeret nova illa, quam Europaei homines afferebamus, doctrina? Proprio gentis huius Laconismo respondens et voce et scripto Pu ju; çive fe, inquit; hoc est, Supplet illa et perficit quod Magistro nostro Confucio, nostraeque literatorum Philosophiae deest; nefarias vero superstitiones cultumque daemonum tollit ac radicitus extirpat.

His ergo de causis lucubrationem hanc nostram luci publicae damus, non ut Europaeis hominibus Sapientiam Sinicam ostentemus, sed ut consultum foret Missionum Orientalium Candidatis, ut arma subministrarentur militibus, quibus istae gentes, Duce Christo et auspice, vinci a vobis non modo possenti, sed etiam gauderent; ut escas haberent in promptu piscatores hominum, quibus inescati Sines in retia agerentur; ut denique sacri negotiatores iis instruerentur mercibus, quibus istas nationes vehementer capi et delectari usus centum et amplius annorum nos docuit. Et vero in Europa illa, ubi iam Socrates, et Platones, ubi Senecae, Plutarchi prope

viluerunt, an speremus fieri posse ut plausum referat Sinicus noster Epictetus? Nisi tamen Europaei, dum prisci Scriptoris canos attentius contemplabuntur non audeant aetatem tantam non venerari. Et aetas certe quidem suum rebus etiam vilioribus non raro dat pretium, sic prorsus ut fragiles quoque testas, aereosque nummos Viris etiam Principibus, et illis qui non minus sapientia sua, quam purpura resplendent, in pretio faciat esse. Quibus adeo si munusculi loco attulissemus nummos cupreos vetustiores Sinae Imperatorum characteribus insignitos; si item instrumentum illud magneticum, quod olim Cheu cum Sinici Imperatoris frater dono dedit legatis Cochinchinae Regis, ut hoc austrum quo tendebant indicante, securius certiusque in patriam remigrarent, magnum utique munus cultoribus antiquitatis attulisse videri possemus, quamvis forte rude et invenustum foret instrumentum illud, multaque iam ferrugine propemodum exesum, et nequaquam cum nitore elegantiaque eorum, quibus Europa nunc abundant, comparandum: Sed nimirum iuvaret Europaeos homines illud videre, quod annis bis mille et quadringentis in ultimo Oriente extitisset.

Esse rude quid atque impolitum Confucii nostri opus, si quidem cum elegantia et venustate Europaea conferatur, nec ipsi inficiari possumus: Tametsi enim Confucius 51. supra 500. ante Christum annis sit natus, doctrina tamen illa et principia politico-moralia, quae ab eo posteritati traduntur, identidem affirmat ipse non esse sua, sed a Yao et Xun Legislatoribus accepta; qui Principes cum ante annos ter mille et octingentos vetustissimam Monarchiam gubernarint (uti etiam Tabula Chronologica, quam huic lucubrationi nostrae attexuimus, Lectori declarabit) omnino fatendum erit, doctrinam hanc apud Sinas viguisse. Atque ita, quam nobis prope certa spes est lucubrationem hanc nostram Missionariis quidem propter uberrimos quos ex ea percipient fructus, gratam fore acceptamque, tam etiam speramus apud eos omnes qui antiquitatem venerantur in aliquo saltem pretio futuram. Atque haec de causis suscipiendi operis, dicta sufficiant.

NUNC ad ea, quae instar fundamenti nobis erunt descendamus Libros in primis, et praecipua gentis monumenta, Authores eorumdem atque Interpretes; ut constet Europaeis hanc olim culturis vineam, qui librorum primae, qui secundae sint classis; ex his quosnam pede prope inoffenso liceat decurrere, quos dubio lentoque gressu seu explorare, quos apocryphorum instar reiicere, quos uti pestilentes impiosque nec eminus quidem salutare: de Interpretibus similiter (quorum ingens copia, varietas, differentia), quos fugere, quos sequi par fit; quid cuique fidei, quantum sit tribuendum, et in quibus potissimum rebus. Etenim cum ipsis Confucii temporibus et fides, et pietas, et familiae Imperatoriae maiestas a multis negligeretur, et multum sane deflexisset de spatio curriculoque suo consuetudo Maiorum; nec multo post civilia Regulorum bella alia ex aliis exardescerent, quibus deinde regiae domus prope omnes implicatae fuerunt; commune etiam maximeque atrox librorum incendium extitisset, quale nec Alexandria, nec ulla pars orbis vel sensit unquam, vel audivit: Silentibus, uti fit, inter arma legibus, et in magna armorum vitiorumque licentia et impunitate, credi vix potest, quot Sectae, quot errores, et haereses, quot opinionum monstra, pestesque superstitionum in hoc medio terrarum horto (sic namque Imperium suum Sinae vocant) ceu inutiles noxiaeque herbae in agro iam neglecto desertoque succreverint, uti infra uberius declarabitur.

In hac gente nec librorum, qui iam scripti sunt, est numerus, nec scribendorum finis: Principes tamen omnium et primae classis partim ii sunt semperque fuerunt, qui per antonomasiam U kim, id est, quinque volumina dicuntur; partim qui Su xu, id est, Tetrabiblion; quatuor illi scilicet libri, de quibus ante sumus locuti, et quorum explanationem Latinatate donavimus: Hi porro cum sint Interpretes illorum, tametsi vincantur authoritate et antiquitate, usu tamen atque utilitate vincunt: Iam vero primum, idemque praecipuum inter quinque memorata volumina Xu kim dictum, sex libris constat; res trium maxime Regum Yao, Xun, et Yu complectitur; e quibus hic quidem familiae Hia, primae familiarum Imperalium, Princeps fuit; illi vero Legislatores, et veri Solones gentis Sinicae.

Singulorum itaque praeclara plenaque prudentiae politicae documenta, leges, instituta; nec non eorum qui a consiliis erant monita sententiasque literis diligenter consignatas fuisse constat, tametsi nunc desiderentur multa. De Operis vetustate nihil attinet dicere, quando fatendum est, ea quae prioribus duobus libris referuntur, longe ante Moysem fuisse conscripta.

Quae igitur ab Rege Yao gesta sunt et constituta spatio centum annorum (tot namque tenuit Imperium, quod et auspicatus fuerat annis 2357. ante Christum) ii, qui Xun Successori a commentariis erant, memoriae posterorum prodiderunt: Quamquam vitio deinde temporum, interierunt prope omnia, quae extant, de Kalendario potissimum agunt, et intercalaris anni usu atque ordine; item de diluvio novennali, cui mederi bonus Princeps conatus est: multa similiter interciderunt quae de Xun Rege Optimates sui litteris mandarunt: Quae ad nos aurem pervenerunt ea fere sunt, quae dumlustrat Imperii sui Regiones modo has, modo illas, pio et salubri exemplo observabat; rite semper casteque Xam ti Supremo caelorum Imperatori, necnon nobiliorum montium fluminumque Praesidibus, sed his inferiore ritu, sacrificans. Extant item non pauca quae ad ritus in Sacrificiis observandos, ad musicam, ad reorum supplicia et rectam subditorum gubernationem spectant. His autem uberiora quoque sunt quae de Yu Rege traduntur; ac primum quidem quo labore et industria diluvii Sinensis aquas in mare derivavit; quo pacto in Provincias omnino novem diviserit Imperium, et docuerit quae cuique caelorum Regio, quae constellationes responderent; quid unaquaeque Provinciarum tributi nomine deberet pendere, et alia generis eiusdem: Praeter insignia quaedam documenta quae ad subditorum commune solatium atque institutionem tum ipse tum Optimates eius protulere. Et hi quidem tres Principes, uti non alio iure vel nomine quam virtutis ac sapientiae ad Imperium fuerunt evecti, ita sunt ab utraque laude celebratissimi, et quaecumque posteris suis reliquerunt vel exempla vel documenta Oraculorum fere legumque vim tenent.

Tertio libro continentur ea, quae imperante Secunda Familia, seu domo Imperatoria, Xam et Yn dicta, constitua sunt, praesertim ab illius Conditore Chim tam, qui 1776 annis ante Christum Imperium adivit, postquam scilicet vicerat eieceratque impium Kie, cuius quoque facti sui rationem dat in Comitiis operosa gravique oratione. Referuntur eodem libro documenta Colai Chum hoei ad ipsum Principem, et ad huius nepotem Tai kia: Alterius item Colai Y yn monita, digna quae Principes Europaei merito audiant et suspiciant, vel hoc nomine, quod annis circiter mille ante urbem conditam prolata fuerint. Exinde legitur Imperatoris ex eadem Familia

decimi septimi, Puon Kem dicti, oratio, qua suos alio commigrandi necessitatem edocet, ne sedes et aula Regia tam crebris eluvionibus fluminis Hoam ho tandem obruatur: translata vero iam Aula, quae cuiusque sint officia sapienter edicit, et ad Priscorum Regum imitationem cunctos hortatur. His proxima sunt Fu yve Colai documenta, cuius viri species cum Imperatori Vu tim, alias Cao çum, Principi religiossimo divinitus (ut ipse quidem affirmabat) oblata fuisset per somnum, effigie coloribus expressa, conquiri hominem, tandemque caementarios inter repertum, sibi a consiliis et secundum ab se esse voluit, ac plurimum eiusdem sapientia prudentiaque profecit. Sequuntur deinde Principis Vi-çu-ki, et çu-y Colai praeclara monita.

Tribus posteris libris Tertia Familiarum Imperalium, Cheu dicta, praebuit argumentum: Referentur autem maxime illa, quae sub primis quinque Principibus, necnon duodecimo, vel gesta sunt praeclare, vel dicta. Extant itaque variae orationes, tum a Vu vam, qui familiae fuit Conditor, variis in comitiis pronunciatae; quarum titulatus Cam xo, Chao cum, etc. tum vero lucubrationes et documenta celebratissimi Cheu cum, qui cum esset Vu vam Imperatoris frater et deinde tutor pupilli Principis Chim vam, admirabile fidei, prudentiae sapientiaeque specimen dedit; Libellus etiam Reguli, Ki çu, qui Coreae rex creatus est; praeter multa multorum documenta ad rectam subditorum gubernationem, ad Religionem, et alias virtutes spectantia quae dictis libris continentur. Et haec quidem hactenus de 5. voluminum primo et praecipuo Xu Kim ex quo; quoniam primae est authoritatis in explanatione nostra quaedam subinde interse remus.

Nunc de secundo, quod ab Odis et Poematibus, quibus totum constat, (Xi Kim dicitur) sed brevius agendum. Odarum pleraeque imperante tertia Familia Cheu, paucae, cum domus Xam sive Yn rerum potiteretur, in lucem prodierunt. Mores hic et statuta referuntur duodecim fere Regnorum, quae uni omnium principi, penes quem erat summa rerum, sic parebant, ut tamen suis singula ditionibus imperitarent: In eis multa virtutis laus et commendatio: Multa graviter et severe, sapienterque dicta; quamquam non diffitendum non pauca hic ab Interpretibus reprobari tanquam spuria et mere fabulosa: Ut est ridicula nativitas Sie et Hieu-cie (a quibus ortum ducunt binae familiae Imperiales) ab Interpretibus pro fabulis habentur, ut nihil hic dicam de figuris hyperbolicis in gratiam principum ex licentia poetica insertis, quin etiam et blasphemiis in caelum et Deum tanquam iniustum, et de rebus humanis minime providum ab impiis scilicet evibratis, ex quo non immerito opinantur Interpretes quaedam in iis apocrypha et nullius

fidei habenda. Certe Odarum prisca monumenta immunia fuisse ab huiusmodi labe vel unico Confucii testimonio convinci potest dum ait: Trecentorum Poematum doctrinam totam eo dumataxat reduci, ut Su Uu Sie, hoc est: Ne quid pravum, aut turpe cogitetur. Est tamen horum Poemarum magna authoritas; at stylus sane difficilis et obscurus; obscurum facit brevitas semper Laconica, et saepe metaphorica, et Proverbiis antiquissimis ornata: quamquam obscuritas haec ipsa reverentiam et authoritatem (uti fanis quibusdam videmus usu venire) Poesi tam arcanae priscaeque conciliat.

Tertium volumen (si tamen volumen) Ye-kim dicitur, odis quas dixi, multo etiam obscurius, quippe merum aenigma; omnium omnino voluminum, si Commentarios exceperis, antiquissimum; quippe cuius Author fertur Fo hi Fundator ille gentis Sinicae, et rudium agrestiumque hominum primus Magister et alter Orpheus. Lineolis et quidem paucis tota res constat: Nos eas proxime hic depingemus, unaque declarabimus, quoties et quomodo variatae figuras novas, et quasi nova rerum significata conficiant. Annis mille et octingentis Monarchia stererat, cum tandem Oedipus apparuit, Regulus inquam, Ven vam: hic lineolis octo octies inter se mutuo commutatis conatus est, octo rerum principalium mutuas vicissitudines exponere: Conatus est idem Cheu cum filius, et quidem copiosius quam pater, sed revera tam hic quam ille perobscure omnia mysteriis et aenigmatibus, hieroglyphicis notis, novisque aenigmatibus aenigmata implicantes, quoad tandem quingentis fere post annis ipsemet Confucius nodum aggressus solvere; sic arcanas Fundatoris Lineolas et interpretationes ipsas interpretatus est, ut omnia partim ad naturas rerum, maxime elementorum, et quae cuiusque propriae sunt affectiones et qualitates, partim ad mores ac disciplinas hominum retulerit. Quamvis igitur radix operis, ut dixi, antiquissima sit, quoniam tamen reliqua omnia longo post tempore prodierunt, memorati tres Interpretes Authorum potius nomen et authoritatem, quam Interpretum hic obtinent: Ad haec, cum obscura sint omnia captuque difficillima, existimavimus, librum hunc nonnisi tertio loco recensendum esse. Confucius certe cum primis illis Comentariis suis haud acquiesceret, iam senior denuo Commentari aenigmaticum opus cupiebat; sed mors Viri conatus et vota antevertit.

Caeterum obscuritas tam antiqua, et antiquitas tam obscura vanae superstitiosaeque posteritati erroris non unius ansam praebuit: Rati quippe tanto plus ibi mysteriorum latere quanto minus percipiebant, ad fortes et auguria Lineolis aenigmaticis abuti coepere: Nec ad hoc defuerunt ex Sectis Tao et Fe patroni erroris insaniaeque Magistri. Sed de hoc aenigmatico opere infra copiosior erit agendi locus.

Quarti voluminis titulum Chun cieu, quae voces Ver et Autumnum significant, Confucius esse voluit; a quo iam admodum sene conscriptum fuit. Hic ille variorum Principum res gestas, vitia, virtutes, poenas, et praemia narratione historica persequitur: Orditur autem ab anno 49. Imperatoris Pim vam ex domo familiaque Cheu decimi tertii, eamque ab Yn cum Regulo, qui eadem tempestate Regnum Lu (quod et natale solum Philosopho praebuerat) clientelari iure obtinebat, per huius successores Regulos omnino decem, et iure obtinebat, per huius successores Regulos omnino decem, et annos 241. perducit ad Ngai cum Regulum duodecimum, cum quo et historiam terminat. Titulum operis sui petivit ab Vere et Autumno, propterea quod cum virtute sapientiaque Principis, efflorescat, amoenissimi Veris instar, Respublica; uti e contrario cum eiusdem stultitia et improbitate, ceu Autumnali coelo frondes ac flores, diffluere totam, marcescere, et consenescentis instar, tandem emori necesse est. Solebat autem, non defuturos olim qui perlecta lucubratione ista se noscerent, id est, studium suum publicae utilitatis, ac veritatis perspicerent; sed et futuros qui odissent ac damnarent; utique non alii quam qui se et turpitudinem suam vivis istic coloribus expressam, et iustas poenas libidini, crudelitati, tyrannidi suae propositas vel inviti contemplarentur. Commentatus est hunc librum perquam erudite ço xi, qui fertur fuisse Confucii discipulus, ediditque insuper aliud opus, cui titulus Que-yu; id est, Regnorum Placita sive axiomata.

Quintum denique Volumen, quod Li-ki inscribitur, (quasi dicant) Rituum et officiorum memoriale, decem libris constat: Collegerat hos Confucius ex variis Priscorum libris ac monumentis; sed quoniam trecentis circiter post annis, huius quoque exempla omnia iussu barbari Imperatoris Xi hoam ti concremata sunt; neque aliter deinde quam consulta grandaevorum memoria restaurari potuerunt; dubium non est (et vero sic affirmant Interpretes) quin desiderentur aliqua; nonnulla etiam senilis memoriae vitio, ne dicam industria quorumdam et malitia, irrepserint, quae aliena sunt et apocrypha. Cautus igitur et prudens Lector apum hic industriam imitabitur, et quae ad rem faciant, reiectis aliis, sibi seliget. Agitur autem toto hoc volumine de ritibus tam sacris, quam profanis: de oficiis item cuiusvis generis quae tempore trium Familiarum principum Hia, Xam, Cheu, sed huius maxime (qua imperante vixit Confucius) in usu fuerunt; quae scilicet parentum sint erga liberos, quae horum vicissim erga parentes, quae coniugum inter se, quae amicorum, quae hospitum domi, foris, inter convivia, etc. Rursus quae vasa, quas caelo victimas, quibus in sacrificiis ac Templis, quae maioribus iam defunctis fercula, quas dapes ac munera in funebribus eorum Aulis, quo ritu, quove apparatu, vel Reges, vel

Optimates, vel ipsum quoque promiscuum vulgus adhibere oporteat; quin et artes liberales, musicam in primis, item militarem iaculandi, regendi currus, studiose persequitur; et claritatis gratia suis singula titulis distincta. Ad extremum miscellanea quaedam leguntur a Confucii discipulis inserta, quorum Authores tum ipsi, tum Magister ipsorum fuisse perhibentur ab Interpretibus, tametsi ab aliis quoque velut apocrypha reiiciantur, quae quidem P. Francisc. Xaverius Philippucci singulari tractatu erudite pertexuit, quo Interpretum iudicia et criticas annotationes circa praefatos 5. libros classicos e Sinico Latine in medium producit.

Atque haec sunt quinque illa primae classis et authoritatis volumina, et quasi primi fontes scientiae politico moralis Sinarum: quibus deinde proximi sunt quatuor libri, Su xu dicti, Philosophorum Confucii, Memciique opus: Hi porro tametsi revera censeri possint Interpretes 5. voluminum, utpote ex quibus hauserunt doctrinam suam prope omnem, maximo tamen in pretio sunt eorum libri, et memoratis 5. classicis Priscorum voluminibus, quae utilitate procul dubio vincunt, authoritate etiam pares sunt, unde et Lo kim, hoc est, sex volumina dicuntur, vel U kim su xu, id est, 5. volumina et 4. libri. Certe quisquis ad litterarios gradus et laureas adspirat, eum necesse est de quinque voluminibus nonnissi unum dumtaxat, cui pro arbitrio suo operam ipse dederit callere; at vero quatuor hosce libros nullus omnino esse potest, quin totos memoria et intelligentia complectatur: Cuius quidem legis plures causae extiterunt; prima, quod quidquid fere est succi melioris in Priscorum voluminibus excerpserint, suumque fecerint ambo Philosophi; altera, quod inventis Maiorum suorum addiderint ipsi quoque non pauca; tertia, quod multo planius quam illi, multoque clarius doctrinam suam proponant; postrema denique, quod expoliverint primaevam ruditatem, et stylo cultiore at citra fucum tamen et fastum nudam aureae aetatis simplicitatem exornarint. Itaque perpulerunt nos eadem causae, ut hosce libros ex quibus de tota Sinensium Philosophia statuere possent Europaei, potius, quam alios e Sinico in Latinum converteremus; quamquam nec illos sic dimittimus, ut non identidem, quando res postulat, consulamus, et fontes adeamus per nos ipsi, purasque derivemus aquas in lucubrationem nostram. 

Tetrabiblii porro quatuor omnino sunt partes seu libri: Primus, qui Ta hio, id est Magna scientia inscribitur; estque reliquorum comparatione minimus; docet Vires Principes ut bene feliciterque imperent; ab animi primum, necnon sui totius cura cultuque initium sumere, deinde per familiae suae Aulaeve domesticae rectam institutionem, ad regni, ac denique Imperii totius administrationem,

si eo coelum provehat, gradum facere. çem-çu Confucii discipulus hunc in lucem edidit.

Alterius libri Chum yum dicti, titulus et argumentum est, medium sempiternum seu medii vel aurae mediocritatis constantia. çu su Confucii nepos ex filio, Cemciique discipulus, idemque Magister Memcii hunc vulgavit, et quaedam de suo addidit; sed et desiderantur multa; sic ut fragmentorum verius quam libri speciem habeat, et quia doctrinae quae traditur sublimitas quandoque naturae ipsius limites videtur excedere, eum Sinae Magistri tanquam subosbcurum captuque difficilem, cum numero secundus sit, postremo tamen loco in Scholis exponunt.

Usus quoque mirificos habet; et hoc secundo libro multo facilior, magsique perspicuus est Tertius 10. partibus constans qui Lun yu (quasi dicant Ratiocinantium colloquia) seu sermones inscribitur, propterea quod apophtegmatis Confucii, necnon discipulorum eius, et variis hinc atque hinc quaesitis ac responsis totus constet. Itaque multus hic sermo de vitiis, de virtutibus, de officiis, de recto regimine; multa etiam, ne dicam iusto plura, quae, in Magistro suo Confucio cum observassent discipuli, memoriae posterorum, ut hi vel imitarentur, vel certe admirarentur, prodiderunt.

Quartus liber, si molem spectes, tres reliquos unus aequat; Author illius Mem-çu, seu Memcius iam saepius a nobis memoratus: de natura, ritibus, moribus, officiis disputat; nullusque Priscorum proprius ad nostram philosophandi rationem accessit: acutus est, multoque copiosor quam Confucius: Et vero vicit hunc ipse procul dubio facundia, at non item vitae innocentia, modestia, severitate ac probitate. Atque haec de authenticis ac primae notae libris dicta sufficiant a quibus proximum locum et authoritatem obtinent chronica Sinensium, et ab his proximum rursus, sed longo proximum intervallo, locum obtinent alii libri quos inter Kia-yu, id est, domestici sermones, Siao hio parvulorum documenta, Hiao-kim de obedentia, Chum-kin de fidelitate quorum pars Confucio et eius discipulis attribuitur, quae omnia cum grano salis legenda, et considerate nostris usibus accommodanda sunt.

NON potest non esse copia Interpretum, ubi tanta est librorum, qui scripti sunt, et qui scribuntur copia. Certe nulla non aetas suos habuit. Eorum quidem librorum, qui U kim, et Su xu, quinque scilicet anta memoratis Voluminibus et Tetrabiblio continentur, et quos deinceps per antonomasiam Classicos vocabimus, Interpretes omnino sexcentos eoque plures extitisse fama est: Non omnium singulos, sed alios aliorum; sic, ut hi Xu Kim, sive libros historiales; illi Odas; alii libros de Ritibus et officiis; alii denique alios; nec pauci partem dumtaxat unius libri interpretati fuerint: Mendacii tamen suspectam faciunt hanc famam qui operis Sim li ta çiven, dicti, hoc est, naturalis Philosophiae pandectae, Auctores sunt, hi quippe classicorum Voluminum non plures quam viginti numerant Interpretes, quos imperantibus Familiis Cheu, Han, Tam, etc. vixisse perhibent; in quibus ipsis cum multa rursus desiderari doceant, sugillent multa; eis tandem (quod adulterinos esse vel plane censeant, vel certe suspicentur) Neotericos Interpretes aetatis suae tanquam legitimos haud dubitanter anteponunt; suos interim citant omnino centum supra octodecim, qui sub duabus postremis Familiis Sum et Yven floruerunt. Enimvero si de antiquioribus agatur, iis scilicet, qui sub occasum tertiae Familiae, Cheu dictae, scripsere; quandoquidem Memcius qui pertinuit ad eandem familiam et Confucium uno post saeculo secutus est, suorum temporum calamitatem deplorans testetur, haereses Yam et Me invalescere; Priscorum vero Regum et Sapientium doctrinam negligi et obliterari: Non iniuria suspecti nobis sunt Scriptores et Interpretes illius temporis quo non errores solum grassabantur, sed his arma quoque (septem Regnis inter se de Imperio decertantibus) licentiam et impunitatem dabant. Duos quidem caeterorum facile principes, quibus Lie-çu et Chuan çu nomen, Interpres posteriorum temporum, Chin-çu, dictus, aliique non dissimulanter erroris arguunt ac damnant, quod Commentariis suis permisceant haud pauca deliramenta ex Lao-kiun, aliorumque Sectis quae vigebant ea tempestate deprompta.

Successit Imperiali Familiae Cheu Quarta çin dicta, bellatrix in primis et triumphatrix Regulorum omnium, quorum adeo ditiones et Regna tandem in Provincias redegit; sed eadem de literis et

hominibus litteratis pessime merita: Quamquam peccatum hoc non tam Familiae fuit, quam unius hominis cum quo illa dici potest et ortum habuisse, et pariter occidisse: Fuit is Xi hoam ti, muri Sinensis Author, bellis et victoriis nulli Regum Sinensium secundus: Hic furiis nescio quibus agitatus, et fatali prorsus odio literatum, cremari iussit per Imperium totum libros omnes, exceptis iis qui de Agricultura, de arte medendi, et de sortilegiis agerent, Authore scilicet Lao Kiun, vel potius Sectatorum eius quibus eo favebat impensius, quo magis impostorum deliramentis et mendaciis oblectabatur. Cum ergo proposita poena capitali imperata fierent, Libri omnes Priscorum Regum et Philosophorum, Confucii in primis, nec non eorum qui hos interpretati fuerant, cum irreparabili damno rei literariae flammis ubique terrarum absumpti; et ne quid immanitati facinoris deesset, multi etiam hominum literratorum collotenus humo defossi, partim gladio, partim sagittis perierunt. Verum paucis post annis extincta cum Principe familia, ea quae successit, Han vulgo nominata, ordine iam quinta, quamvis et ipsa Sectae Lao Kiun studiosa fuerit: fuere tamen ex ea Principes qui a literis et dogmatibus moribusque Priscorum adeo non fuerunt alieni, ut semiustas librorum reliquas, si quae usquam persisterent, confestim iusserint colligi; parietibus item et sepulchris abditos, quamvis iam semiesos situque perditos in lucem proferri; consuli praeterea grandes natu, si qui forte quae memoriae quondam commendaverant pueri, etiamnum tenerent; nihil denique non adhibere operae vel industriae, quo tantae literarum iacturae mederentur. Remedii itaque plus etiam quam sperarum fuerat, allatum est: Non sic tamen ut non multa remanserint, vel hiantia fragmentis suis et quasi parte membrorum mutilata, vel alienis verbis atque sententiis, seu relictis a vulnere cicatricibus, deformata, quae tamen Sinensis politica voluit manere intacta, sic ut ne apicem quidem in iis immutare aut addere per leges unquam licuerit.

Sub hac interim Familia floruerunt librorum aliquot Interpretes, Lieu, Cham, Pan, Kia, Chim, Vam, aliique: Quos omnes Interpretes, Hu dictus, enumerat qui scripsit imperante Sum Familia sed antequam ad posteriorum temporum Interpretes descendamus, operae pretium fuerit praemittere notitiam aliquam duarum sectarum quae maxime hoc Imperium infecerunt, et litteratorum quoque sensum et animos aut omnino depravarunt, aut ex parte saltem corruperunt: Sic enim Europaeus facilius discernet, qui tandem Interpretes sint sequendi, qui vero procul exterminandi.

UT uberiorem notitiam Lectori demus sciendum est, Authorem Sectae huius extitisse Philosophum Li lao Kiun vulgo dictum alias Pe yam, vel lao tan. Coaevus hic fuit Confucio tametsi hoc aliquanto senior: fabulantur autem, post annos unum et octoginta, quam eum sua mater utero gestaverat, tandem ex sinistro huius latere via sibi facta prorupisse in lucem; genitricem vero ex tam prodigioso partu mox periisse. Extant illius libri; sed a sectariis (uti creditur) haud uno loco vitiati. Nonnulla scripsit, quibus dignas Philosopho sententias inseruit de virtutibus, honorum fuga, contemptu opum rerumque humanarum, et de beata illa solitudine qua Animus, humanis rebus superior, frui queat. Ubi vero de productione rerum agit, hanc inter caeteras affert sententiam, quam tanquam nobilissimum Philosophiae suae axioma Sectatores assidue decantant, videlicet Tao sem ye, ye sem ulh, Ulb sem san, san sem van ve, id est, Lex, sive ratio produxit unum, unum produxit duo, duo produxerunt tria, tria produxerunt omnia. Quod hominis pronunciatum, quamvis ambiguum sit atque obscurum, uti fere illa Priscorum oracula esse solent; una res tamen certa est, primi ac supremi cuiusdam Numinis habuisse notitiam, quamquam aberrantem revora notitiam, ut qui existimarit, Numen esse corporeum, tametsi aliis quoque Numinibus, ceu Regem suis clientibus, dominari fateretur. Eum artis quoque Chimicae Principem atque Authorem fuisse passim tradunt.

Caeterum qualiscunque demum Magister ipse fuerit, hoc quidem extra controversiam est, post aliquot deinde saecula multos eorum qui discipuli illius erant, aut esse mentiebantur, pravos ac perditos homines extitisse, quippe artis Magicae vel inventores inter Sinas, vel certe propagatores. Etenim quamvis haud desint qui Magiae ducant initium ab Imperatore quartae Familiae çin, xi hoam ti dicto, famoso illo literatorum hoste, adeoque et librorum quos prope omnes concremari iussit; propterea quod is a Magis et impostoribus discipulis dicti Li-Lao-Kiun persuaderi sibi passus sit, immortalitatis pharmacum revera dari (Cham sem yo dictum) potum videlicet

qui perennem vitam mortalibus conciliaret, quem proinde per insulas conquiri iussit: Magia tamen si non initium, maxima quidem cepit incrementa temporibus proximae familiae Han dictae, quando sextus illius Imperator cognomento Vu ti, magistro cui Li xao kium nomen erat, totum se nefariis Magiae studiis dedidit; in Imperatricis forte gratiam, quae cum Priscum literatorum et Confucii Philosophiam aspernaretur, anteponebat huic alteram Philosophi Li lao kiun, atque, ut credibile est, iam depravatam; sed vel hac de causa faemineae curiositati libidinique magis acceptam; Quod uti vulgatum fuit, magnus illico in Aulam concursus extitit eorum hominum qui novam Sectam istam profitebantur: cumque per illud tempus obiisset Reginarum una, quam Princeps deperibat, neque iam ferre posset amissae desiderium, fuit ex illo Magorum grege qui umbram demortuae praestigiis suis attonito pavidoque Regi spectandam obtulit. Irretitus itaque tam perniciosis artibus Rex, postquam multas insanivit insanias, et hausto saepius immortalitatis potu, tandem tamen mortalem se esse sensit; morti iam proximus credulitatem suam, seris scilicet lachrymis deploravit, nefarias artes et artium Magistros detestatus. Haudquaquam tamen cum Rege extincta pestis haec fuit; quinimo si non ex eadem schola prodiit, certe quidem vixit eadem imperante familia nominatus ille Cham tao lin; cuius deinde posteri diabolicas artes longe lateque divulgarunt: Quos inter, praecipuum rursus nomen ac famam quidam Cham tao yven consecutus fuit. Demandata sunt igitur creditaque amborum curae iamque adeo tutelae quotquot extant Imperio toto Sectae huius Fana portentis istis consecrata; uti patet ex tabellis atque icunculis passim venalibus, quae exhibent totum illum una cum asseclis suis daemoniorum; hominumque gregem quos in deorum numerum conscripserunt et Sien gin, hoc est, immortales vocitant: Et quidem Sectae huius Ministros perhonorifico titulo Tien su, id est, caelestis Magistri Imperatorum sub familia Tam superstitio et insania decoravit. Cuius quidem familiae conditor Templum Lao Kiun, velut idolo, consecravit, et is qui fuit ordine sextus Hiven çum Imperator eiusdem statuam in Palatium suum introduxit. Iamque adeo posteri quoque impostorum horum haud in vulgari sunt honore, maxime quidem ii qui oriundi ex prima stirpe primo quoque loco sunt geniti, gaudent enim perpetua dignitate Mandarinici quodammodo ordinis, peramplas in habitant aedes ac splendidas in quodam pago Provinciae Kiam si dictae; frequentant hunc sane multi, vel morbis suis petentes remedium, vel cupientes fatum suum, vitaeque totius seriem edoceri: Quos ille, qui tunc Tien su dignitate ac munere fungitur, mendaciis suis atque praestigiis elusos, in syngrapha sua hieroglyphica aliisque diabolicis artibus instructos, laetos plerumque,

et quamvis nummis, quos large expendunt, prope vacuos, spei tamen plenos domum remittit.

Caeterum maxime videntur invaluisse diabolicae artes istae temporibus familiae Sum sub tertio huius Imperatore Chin çum dicto, qui anno sui Imperii undecimo, et post Christum 1011. praestigiis aliorum somniisque suis illusus, librum a caelo delapsum credidit, quam impostores ac Magi, vel horum administri cacodaemones, ex nobiliori porta urbis regiae noctu suspenderant: Quem adeo librum magiis refertum pedes quaesivit credulus, et magna cum veneratione exceptum atque in interiora sui Palatii regia cum pompa illatum, aureo reclusum scrinio servari iussit.

Ex quibus omnibus fit perspicuum semper in deterius abiisse miserabile Sinarum Imperium, et (quod initio dicebamus) plenos esse superstitionum, ac multiplici daemonum pacto illigatas artes atque observationes, quibus pestifera ista hominum secta nunc utitur. Tales autem cum sint, non pauci tamen ex Sinis adeo illas non aspernantur, ut post invectam deinde Idololatriam, hac imprimis magistra, multo etiam studiosius easdem sectati fuerint, et veteres novarum quoque accessione cumularint; sic prorsus ut creber et maxime vulgaris earum hodieque apud Sinas sit usus: Quarum si specimen aliquod sibi dari Lector expetat: illi, modo quidem figuras tum Heresiarchae sui, tum Idolorum suorum vacuo in aere spectandas offerunt attonitae credulaeque turbae modo in praegrandi pelvi aquis plena mutationum imperii et sectatorum suorum dignitates phantasticas et novas praefecturas tunc obtinendas representant. Modo post consultas sortes et invocatos cacodaemones penicillo ex aere pendulo nescio quae literarum monstra vel in subiecta charta, vel in ipso pariete, vel in cinere describunt; aliasque huiuscemodi prestigias et superstitiones exercent, quas inutile sit hic pluribus referri.

At profecto tantae pravitatis, non expers tantum, sed ignara quoque fuit Priscorum Sinensium aetas. Verumtamen qualiscumque demum illa fuerit; nos certe ab ipsis Sinicae Missionis exordiis hoc semper egimus, ut omnes omnino tam priscae, quam huius aetatis observationes penitus extirparemus: et idem Christianorum quoque Scriptorum nostro consilio atque hortatu conatus fuit. Et huius quidem sectae consilio et industria, paulatim iam prisci Reges quidam facti velut numina et alii atque alii spiritus iam antea incogniti prodiere, et quidem sub titulo xam ti seu supremi caeli Imperatoris qui singulis praeessent singuli elementis, nulla cum relatione vel dependentia ad supremam et unam in caelo potestatem: Quin imo, quod longe, detestabilius est, hominem (cui Cham Y nomen) ex eadem secta maxime sub Han familia celebratum Yo hoam xam ti,

hoc est, preciosi Augusti supremique Imperatoris titulo condecorare, erectis ubique ei statuis et Templis, non dubitavit familiae Sum (non octavae sed eius quae fuit decima nona) Imperator numero octavus Hoei çum dictus: quo factum est ut iusto Dei Iudicio domus Regia ruinam agere coeperit, et talem quidem ruinam, ut Imperium, quod sub principibus patriis iam steterat annis quarter mille supra ducentos, ad alienigenarum Gentium, Tartarorum, inquam, Occidentalium iugum et potestatem tum primum transierit, cui servituti per annos 89. turpiter coactum est parere: quod quidem gravissimis verbis expendit Kien kium xan Colaus imperante 21. familiae Tai mim dum scribit in hunc modum; hoc tempore Hoei çum Imperator per summam iniuriam vili homuncioni attribuit titulum Xam ti (seu supremi Imperatoris.) Hic vero cum sit omnium caeli spirituum summe augustus et venerandus spiritus; utique tam gravi affectus iniuria non potuit non gravissime commoveri, atque iustissimis poenis affligere Principem hunc atque familiam denique ipsius funditus extinguere. Sed de hac Secta iam satis: nunc ad alteram, quae dein subsecuta est, progrediamur.

Ducentis septuaginta post annis quam Han Familia rerum potiri caeperat; post Christum vero annis quinque et sexaginta, teterrima pestis, et quovis incendio perniciosior, regia authoritate, Sinas invasit, Idoli Fe Secta nefaria; simul cum Pythagorica metempsychosi, cum plurimis fabulis ac superstitionibus, cum atheismo denique, et plurimis libris, quibus Sectae principia, placita dogmata continebantur, ex Indiis in Chinam deportata. Quae pestis quoniam hoc tempore grassatur latissime, et libros fere omnes Sectasque Sinensium, si Mahometanam forte excipias, iampridem infecit; imo plurimarum ipsa mater est; Ad haec, Christianae veritati nostrisque conatibus vel maxime contraria, necessarium esse puto brevem hic notitiam Lectori dare, et quae illius apud Indos fuerit origo, quae apud Sinas incrementa, quae dogmata invexerit, altius aliquanto repetere.

Obtinebat Indiae partem illam et Regionem, quae Borealem inter et Australem media est, et a Sinis Chum tien cho dicitur, Regulus in fan vam, cuius uxori Mo ye nomen erat: Ex hac natus est illi

filius, Xe primum, sive Xe Kia dictus (quo etiam nomine tota Bonziorum colluvies ac superstitio significatur; Iaponii tamen corrupto vocabulo Sinico Xaca fecere) deinde, cum trigesimum attigit aetatis annum, Foe nominatus; qui an revera homo fuerit, an merum diaboli portentum (quod Apostolus Iaponiae Franciscus Xaverius opinabatur) ancipitis controversiae est. Certe si fabulosa non sunt quae Sectatores de ortu eius commemorant, cum S. Xaverio sentiendum erit: Narrant autem Matri per somnum oblatam fuisse speciem Elephantis albi, qui se per os in eius uterum insinuarit; unde etiam fama, conceptum fuisse ex Elephante; et aliorum multo verior suspicio, ope daemonis ex humano semine aliunde deportato sub belluae istius specie fuisse conceptum. Apud Indos quidem albi coloris Elephans non tantum in pretio est, sed etiam in veneratione, usque eo ut si dubia fuerit illius possessio, Regna quandoque bellis committat, nec nisi cum multo sanguine controversia finiatur. Narrant rursus in lucem fuisse editum ex latere dextro Matris suae, quae adeo mox a partu interierit: Sic ut Salvator ille (quemadmodum Sectatores iactant) generis humani, ne Matris quidem saluti consulere potuerit: Nimirum vel hinc intelligas, plus viperae quam hominis habuisse hoc monstrum hominis. Et vero character Foe compositus ex non et homo, id innuit. A partu mox pedibus constitit, et passus omnino septem progressus, altera manu caelum, altera terram indicans. Tien xam, Tien hia to ngo guei çun id est, in caelo, terraque solus ego sum venerandus, clara voce pronunciavit, ne cuiquam dubium posthac esse possit, quo tandem Patre sit progenitus.

Acciderunt haec anno Monarchiae Sinicae 1909. ante Christum 1026. quo tempore Chao vam quartus e tertia Familia Cheu dicta Imperator rerum apud Sinas potiebatur. Anno 17. aetatis suae xe kia, sive xaca, tres uxores duxit. Filium genuit, cuius nomen tribus literis Lo heu lo Sinenses exprimunt: Nec multo post humanis rebus curisque renuntians, et poenas scilicet daturus extinctae sui causa Matris, concessit in solitudinem novemdecim iam natus annos. Hic se quatuor Gymnosophistis, qui Iogues in India vocantur, instituendum tradidit; quoad aetatis suae anno trigesimo, dum forte praenuntium Solis bosphorum contemplatur, unico illo sideris intuitu totam repente essentiam Primi Principii perspectam habuit, et divinitate nescio qua de repente afflatus, Foe, sive Numen (in Indiis Pagode dicitur) evasit. Ex discipulo itaque Magister, ex homine iam Deus, doctrinam suam impertiri coepit mortalibus. Nec defuit hic filio (certe quidem Ministro suo) malus daemon, cuius ope multa patravit quae detinerent coecos mortales vel rei novitate, vel miraculo prorsus attonitos: Quae ipsa multis magnisque Voluminibus et iconibus prorsus elegantibus expressa Sinae vulgaverunt. Annos

omnino novem supra quadraginta dirus impostor dogmata sua longe lateque per Orientem vulgavit, quo ipse tempore Salomon Rex fluentis Sapientiae suae rigabat Occidentem.

Fidem superat quod de multitudine discipulorum eius traditur; extitisse scilicet octoginta millia, quorum singulis suus vel Gymnosophiae, vel Idololatricae dignitatis gradus fuerit: Atque universim tota colluvies eorum hominum qui impensius ac religiosius sectantur hunc impostorem, apud Sinas quidem Sem et Ho xam, a Tartaris La ma sem, a Siamensibus Talepoii denique a Iaponibus, vel potius ab Europaeis hominibus Bonzii nuncupantur. Narrant autem ex portentosa multitudine illa selectos fuisse quingentos; ex his centum; ex centum rursus alios decem, qui deinde Magnatum nomine et dignitate insignes encomia Magistri sui, postquam is excessit e vita, quinque millibus Voluminum complexi sunt.

Etenim sensit tandem aliquando novus hic Deus ex immortalium numero se non esse, cum 79. aetatis anno deficere se viribus, urgeri morbo fatoque sensit. Caeterum nunquam perniciosior humano generi, quam cum perniciosus esse desinebat: Teterrimum quippe virus Atheismi iam moriturus evomuit, diserte professus, se per annos quadraginta eoque amplius non declarasse mundo veritatem; sed umbratili et metaphorica doctrina contentum figuris, similibus, et parabolis nudam veritatem occultasse: At nunc tandem, quando esset morti proximus, arcanum sensum animi sui significare velle: extra vacuum igitur et inane (Cum hiu Sinae vocant) primum scilicet rerum omnium principium, nihil esse quod quaeratur; nihil in quo collocentur spes nostrae. Haec diri impostoris ultima vox; et Atheismi prima radix; quamvis hodieque mendaciorum ac superstitionum tenebris abdita, ceu humo defossa vulgus imperitum lateat: Hinc etiam celebris illa doctrinae in exteriorem et interiorem distinctio, quam mox declaraturi sumus.

Cadaver odoratis lignis pro more gentis concrematum fuit, cineres vero, in homines, spiritus, dracones maris (ut aiunt) dispertiti: Ad Insulae Ceilani Regem dens unus dono missus: Quem deinde Constantinus Brigantini Ducis frater, dum res et arma Lusitanorum in India procurat, caetera inter spolia forte captum flammis tradi iussit, ac redactum in cineres in profluentem dispergi, immensa vi auri, quam ei redimendo per legatum suum Rex barbarus offerebat, Christiano regioque animo contempta. Quod autem dicatur a Masseo caeterisque nostratibus: historicis, simiae cuiusdam, quae magna superstitione coleretur, eum dentem fuisse, non errori tribuendum est; sed quod nefarius ille daemon, cum aliis atque aliis formis ac nominibus alibi colatur, tum in eis terris, unde Lusitani dentem sustulerunt, simiae figura in veneratione sit. Etenim

praeter alias ineptissimas fabulas hoc quoque Sectatores credulae multitudini persuadent, Magistrum hunc suum per metempsychosim octies millies natum fuisse, modo sub his, modo sub illis belluarum aliarumque rerum formis; novissime vero specie Elephantis albi conceptum, mortalibus opitulandi causa rediisse.

Is ergo praeter eam, quam dixi, discipulorum turbam, discipulum unum longe sibi charissimum, impietatis suae primum haeredem et propagatorem reliquit; nomen illi Mo o Kia ye; cui etiam in mandatis dedit, ut libris omnibus, quos de doctrina sua in lucem ederet, praefigeret haec verba Ju xi ngo ven: Sic ego accepi: Neque aliis rationibus aut argumentis uteretur; ut plane videatur, hunc quoque fastum praeter insanias alias didicisse ab hoc Magistro quae quinque circiter post saeculis secuta est Pythagoraeorum Schola.

Alterius item Magistri se antiquioris (revera cacodaemonis) ipsemet Foe, sive Xaca, facit in suis libris mentionem; Sinis O-mi-to, Iaponibus corrupto rursus vocabulo Amida vulgo dicitur. Vixit is in Orientali India, sive Bengala. Ubi et Elysios esse campos, Sinice çim tu, Bonzii fabulantur. Amidae vero tanta perhibetur esse Sanctitas, et tot eius tantaque merita, ut quisquis eum deprecatus fuerit, criminum suorum, quamvis innumerabilia sint, veniam consequatur: Nihil ergo crebrius in ore plurimorum Sinensium, quam duo haec monstra O mi to, Foe, quo sociatis amborum nominibus ac meritis purgatissimi evadant; mox scilicet eorumdem impulsu iterum atque iterum pristinae libidini, avaritiae, perfidiae, nullisque non flagitiis habenas omnes impune laxaturi.

Duplicis porro doctrinae, cuius ante mentionem fecimus, vis haec et ratio est, ut exterior ad interiorem quasi manuducat; et tamdiu in usu sit illa (quam adeo substitutam, Sinice Kiven vocant) quoad altera, quam xe, id est veram solidamque esse docent, in animis eorum qui capaces fuerint (sunt autem e plebe paucissimi) firma constiterit: simili rem declarant: Lapideum fornicem molitur quispiam; ligneum procul dubio primum excitat qui lapideo, quoad is perficiatur ac firmitatem obtineat, fulcri sit instar: illo perfecto firmoque; ligneus utique dissolvitur et abiicitur; quippe cuius iam nullus sit usus.

Exterioris ac supposititiae doctrinae haec summa est: Boni et mali, pravi rectique discrimen dari: adeoque et praemium et poenam, et sedes huic et illi destinatas: Beatitudinem triginta duabus figuris, et octoginta qualitatibus obtineri: ipsum Foe, sive xaca, numen esse, et Salvatorem mortalium; horum quippe causa, quod aberrantes a via salutis miseraretur, natum esse; horum crimina per ipsum expiari; quibus expiatos salutem a morte consequi, et in altero Mundo felicius renasci: quinque dari praecepta: primum, ne rei viventi

dematur vita: secundum, ut abstineatur furto: tertium, flagitio et turpitudine: quartum, mendacio: quintum, vino. Sic nimirum salutis nostrae hostis honesti rectique specie fraudes et insidias suas occultat. Sex item opera misericordiae Sectatoribus prescribuntur: Hoc in primis, ut benigne foveant alantque Bonzios, exedificent eorum Coenobia et Fana; sic quippe non defuturos qui precationibus suis poenisque spontaneis debita peccatis supplicia exsolvant: papyraceas item massas auri vel argenti speciem referentes, (inventum posterioris aetatis) ad haec, vestes sericas, aliaque id genus in funeribus crement; fore enim ut in altera vita tantumdem veri metalli veraeque supellectilis inveniant, et copia suppetat earum rerum quibus ibidem ad amictum victumque opus sint habituri, et quibus truces illos et alioquin inexorabiles custodes claustrorum octodecim (tot namque apud inferos constituunt) placare possint ac sibi conciliare: Haec autem si neglexerint, procul dubio ad inferos per sex viarum unam praecipites ituros; et sic ituros, ut in perpetua quadam metempsychoseos rota, modo belluarum; modo hominum, aliisque formis innumeris misere renascantur: viarum quoque singulas operose describunt, et multas alias nugas, et anilia plane deliramenta congerunt, quae longum foret hic commemorare: Praeconi tamen Evangelico perspecta esse prorsus utile futurum censeo; cum magni referat, eorum, quibuscum tibi perpetua dimicatio est, exploratas habere res omnes.

Verum nunc ad interiorem doctrinam, et occultissimas fraudes insidiasque gradum faciamus; et deiecta substructione metaphorica speciosum illum veritatis arcanae fornicem, cuius firmitatem (cum sit inanissimus, ipsaque inanitas) tantopere tamen depraedicant, studiosius contemplemur. Sed arceatur hinc primum rude vulgus; (haec est nequissimorum hominum prima cautio) simplex enim et credula multitudo tartari metu similibusque fabulis utique debet in officio contineri: Soli nobiles ac literati spectatum veniant; atque ex coenobitis ipsis ac Bonziis illi dumtaxat qui secreti capaces sint ac perspicacitare ingenii ceteris antecellant.

Summa doctrinae, quam vocant interiorem, solidam, veram, haec est, Cum hiu, vacuum nescio quod, et inane; principium esse finemque rerum omnium. Ex hoc primos humani generis parentes originem duxisse; in hoc, ubi vivere desierunt, reversos esse; neque aliam totius esse generis conditionem. Imo vacuum ipsum (inquiunt) nostrum esse; nostraque substancia est, sic, ut ex illo pariter et elementis quidquid usquam rerum est producatur; et in idem per interitum deinde resolvatur ac redeat: omnino solis figuris et qualitatibus distingui ac differre omnia, ceu aquam vasis aliis atque aliis impositam: Nunc item per floccos in nives extenuatam, nunc

cinerum instar effusam in nebulas, aliquando procusam in loricas congelascentium aquarum, aliquando in lapides grandinis sese constringentem; similiter quoque ut aes, et aurum, ex quo modo hominem modo leonem, modo quamcumque aliam supellectilem conflet Artifex, utique diversa; verumtamen liquefacto dein metallo, prorsus unum quid idemque. Sic ergo quaecumque existant, vita, sensu, mente praedita, quamvis inter se usu et figura differant; intrinsece tamen unum quid idemque esse, quippe a principio suo indistincta.

Hoc autem principium; cum doceant esse prorsus admirandum quid, purum, limpidum, subtile, infinitum quod nec generari possit, nec corrumpi, quod perfectio sit rerum omnium, ipsumque summe perfectum, et quietum, negant tamen, corde, virtute, mente potentiave ulla instructum esse. Imo hoc esse maxime proprium essentiae ipsius; ut nihil agitet, nihil intelligat, appetat nihil. Quocirca quisquis bene beateque vivendi sit cupidus, huc assidua meditatione, suique victoria eniti oportere, ut principio suo quamsimillimus affectiones omnes humanas domet ac prorsus extinguat; neque iam turbetur, vel angatur re ulla, sed extatici prorsus instar absorptus altissima contemplatione, sine ullo prorsus usu vel ratiocinio intellectus, divina illa quiete, qua nihil sit beatius, perfruatur: quam ubi nactus fuerit, communem vivendi modum, et doctrinam tradet aliis, et ipsemet specie tenus sequatur; clam vero sibi vacet ac veritati; et arcana illa quiete, vitaeque caelestis instituto gaudeat. Haec mysterii summa. Nulla interim pravi rectique mentio, nulla praemii vel poenae, nulla divinae providentiae, vel immortalitatis animorum. Unum loquuntur vacuum, et reale nihil; idque, ut vidimus, confusissimum: ad hoc rerum ortum interitumque referunt; imo hoc ipsum esse res omnes, in quas assidue transmigret ac transformet sese per quatuor viarum unam, vel uteri, vel ovarum, vel seminis, vel mutuae conversionis: Sic ut unum idemque chimaericum principium sit homo, leo, lapis, omnia. Ex illius ergo contemplatione chimaerae tota (quemadmodum narrabam) beatitudo petitur: cui contemplationi qui vacant impensius, censentur ad propriam novamque rursus Sectam pertinere.

Haec alio nomine Vu guei Kiao, sive nihil agentium secta dicitur, nec multum dissimilis ab ea cuius iam meminimus, quae quidem cum diu ante viguisset inter Gymnosophistas Indiae, tum apud Sinas quoque florere coepit imperante hoei ti, qui fuit secundus e septima numero Familia, çin dicta, ducentis nonaginta circiter annis post Christum: Quod autem magis admireris, Optimates ipsos Imperii, et Summos quosque Viros invasit exercuitque haec insania, sic prorsus ut quo quisque propius ad naturam saxi truncive accedebat; horas complures sine ullo corporis animique motu persistens, sine

ullo vel sensuum usu vel potentiarum, eo profecisse felicius, propiorque et similior evasisse principio suo aerio, in quod aliquando reversurus esset, putaretur.

Ferunt itaque, Ta mo ipsiusmet Xa cae ex stirpe vigesima octava nepotem annos omnino novem consedisse obversum parieti; quo omni tempore nihil praeter chimaericum illud principium suum vacuum et nihil, contemplatus fuerit; eique tandem conformatum, Numen evasisse: Numinis certe venerationem apud Sinas iampridem obtinuit, extructis ei Fanis peramplis atque magnificis: Quamquam honores longe praeacipuos, et cognomentum Foe, duobus maxime deferunt, Amidae scilicet ac Xacae, quod eos extitisse dicant imagines quasdam primi principii plane perfectas, numerisque omnibus absolutas. Alios, qui eiusdem principii unum dumtaxat Attributum referant, Pu sa nuncupari volunt: talis est Quon in pu sa, quod Idolum specie Matris simul et virginis parvulum complexae filium, misericordiae solius imago est: His rursus inferiores, et priscis apud Romanos Diis minorum Gentium haud longe ab similes, Lo han vocant.

Oppugnavit interim contemplantium Sectam scripto volumine Colaus Poei guei Confucii Sectator, et copiose probat Aristotelicum illud ex nihilo nihil fieri; ex quo deinde conficit, extitisse procul dubio diu ante principium illud a quo tot res, quas maxime videamus existere, profluxerint. Caeterum non ita refellere potuit vir egregius errorem istum, ut non manarit latissime, et multi nostra quoque aetate, contemplationibus tam insanis vacent. Amplius dico Literatorum plurimos tam patrio Lao Kiun quam Indico Xacae toxico afflatos fuisse et etiamnum esse: multi ipsorum e rustica et superstitiosa plebeiorum faece progeniti educatique, tametsi ingenio suo ad summa quaeque in Republica munia et dignitates emergant, vix aut aegre sane exuunt nativas illas ac domesticas superstitiones, quas a teneris una cum materno quodammodo lacte suxerunt, praecipue cum etiam principum suorum, quorum gratiam aucupantur, exemplis provocentur et confirmentur. Damnant alii quidem peregrinam novitatem, et gravibus verbis atque sententiis haereticam et perniciosam esse docent; revera tamen mihi non tam videntur lapideum fornicem, quam ligneum censuris suis demoliri velle: Et cum exterioris doctrinae placita, ritusque plurimos, et carnis vinique abstinentiam, et tot idololorum monstra, et otiosam inutilium Reipubl. Bonziorum turbam odissent; interiorem tamen et arcanam doctrinam non pauci amplexi, in profundam Atheismi voraginem, in quam superbi tumoris ac vitiorum suorum pondere proni iam pendebant, tandem praecipites abivisse.

Quamquam voraginem hanc ipsam et praecipitium specioso

rursus Sim-li nomine, naturalis scilicet Philosophiae, quasi viae cuiusdam iam olim tritae, planae, regiaeque occultant improbi; et cum hallucinentur errentque gravissime, adeo tamen expertes erroris omnis videri volunt, ut tanquam Censores ac Iudices non suae modo aetatis, sed omnis etiam retro antiquitatis cum intolerabili quadam arrogantia per vim, et nefas Classicos gentis libros ad sententiam suam temere exponant, nec dubitent authoritate Maiorum suorum, quorum tam eximia virtus fuit ac sapientia, impietatem suam stultitiamque confirmare.

Qui in hoc genere, non quidem primi, sed plurimum tamen peccaverunt, Cheu, Cham, Chim, Chu, quatuor Interpretes, cum imperante Familia 19. Sum (ut tandem revertamur, unde fueramus digressi) Classicos libros illustrassent commentariis suis aut verius multa ex iis obscurassent ac foede contaminassent; eos tamen veluti Magistros secuta deinde posterior est aetas: Et in exordiis quidem Taimingae Familiae nova perniciosaque doctrina mox prodiit, non aliorum magis, quam quatuor istorum Interpretum sententia et authoritate stabilita.

PRISCA Sinarum aetas, sapientiae, prudentiae, ac reliquarum virtutum syncera cultrix et Magistra, cum admirabilem coeli terraeque ordinem et constantiam semper admirata fuit, tum etiam perquam sollicite studioseque conata est imitari: Hinc petivit illa Monarchicum suum regimen, quod annos quater mille iam viguit; hinc infimorum per media, mediorum per summa, tam aptum facilemque gubernandi modum: prorsus ut videantur Prisci gentis Reges ac Sapientes in hoc uno tota contentione mentis et corporis laboravisse: sublimiores vero magisque remotas a sensibus philosophantis Graeciae delicias, ne primoribus quidem labris unquam delibasse, fortassis etiam aversaturi animo, et non aurium modo, sed finium quoque aditu prohibituri, si quis inde vel Aristoteles, vel argutior quicumque Sophistes e Stoicorum vel Peripateticorum Scholis in Chinam commigrasset: Una pax scilicet et constans, aequabilisque tam morum quam legum ratio in votis erat: Hoc autem ut assequerentur, Religioni primum, deinde politicae

gubernationi dabant operam: Illa Supremum aliquod Numen, quod Xam ti Supremum coeli Imperatorem nuncupabant; nec non alios spiritus, sublunarium rerum praesides, rite venerabantur; arcana vero naturae illius, quae tam sublimis est, et ab humanis oculis tam remota, adeo non scrutabantur curiosius, ut disertis quoque verbis id vetarent, ne veritati scilicet pacique publicae officerent haereses in gente ingeniosa quidem, sed instabili, et novitatum cupidissima faciles oriri: Politicae vero prudentiae industriaeque summa haec erat, ut qui imperabant, filiis imperare se crederent; qui parebant, patribus se parere. Et haec quidem Priscae aetatis ratio omnis ac Philosophia, de qua copiosus in scientia Sinica ad (quam suscepimus explanandam) pertractandum erit.

Superest igitur examinandum, num alia quaedam posterioribus temporibus invecta sit Philosophia, quam Prisci Sapienties omnino ignoraverint, et soli Neoterici Interpretes quadraginta saeculis ut aiunt, sepultam, in lucem orbis sui Sinici tandem produxerint. Ut autem ordinate procedamus; in primis qui illi, et quantae authoritatis, et quo tempore prodierint Interpretes, disquirendum, deinde ex quo hauserint fonte doctrinam illam suam seu novam Philosophiam, et ad extremum quod tandem totius doctrinae suae, aut naturae principium ac fundamentum stabilire contenderint: Sic etenim facile erit statuere quam potissimum sententiam homo Europaeus sequi debeat, an eorum, qui pro Priscorum innocentia, rectudine, et sinceritate dimicant, an vero eorum, qui vix ulla illius ratione habita, corruptissimis temporibus novam doctrinam machinati sunt, et ad posteros transmiserunt.

Porro ad Neotericos Interpretes quod attinet, eos hic voco qui extiterunt imperante familia Sum (non ea quae fuit ordine octava, sed quae fuit eiusdem characteris ordine decima nona) cui equidem familiae initium dedit annus a Christo nato nongentesimus sexagesimus, nongentis, uno minus, annis post idololatriam una cum somniis Pythagoricis regia authoritate ex Indiis invectam in Sinas, e qua deinde Secta aliae atque aliae exortae sunt, ut nihil iam dicam de propriis et quasi domesticis gentis Sectis et Haeresibus, Lao Kiun, Yam et Me, olim iam dominantibus in China. Imperialis ergo familia Sum cum esset prae omnibus retro familiis Litterarum simul ac Literratorum studiosissima, adeoque et foecundissima; Interpretes habuit admodum praestantes ingenio et dignitate, qui non solum quinque librorum Classicorum et Chronicorum interpretationem, sed etiam ipsorum Interpretum Confucii scilicet Menciique et aliorum Commentarios, et proprias lucubrationes multo copiosius disertiusque explanandas susceperunt.

Hos inter autem praecipui sunt nominis Cheu çu et fratres duo

Chim çu dicti qui anno Christi 1070. circiter scripserunt imperante Xin çum sexto familiae Sum principe, quos deinde secutus est, quamvis eos idem longe antecesserit fama et authoritate, Chu çu (alio nomine Chu hi dictus) qui diem obiit anno post Christum 1200. Nym çum Imperatoris decimi tertii anno sexto. Interpres iste maximis quoque perfunctus est muneribus in Imperio, et quia de litteris usque adeo bene meritus, titulo Ven cum litteratorum principis condecoratus est. Porro tametsi floruerint omnes sexcentis fere ab hinc annis, fidenter tamen eosdem Neotericos esse dicimus, quatenus scilicet cum veteribus, quos supra citabamus, et qui annis mille supra quingentos, eos antecessere, comparantur: Quo etiam intervallo temporum Familiae Imperatrices omnino 15. ortum suum et occasum habuerunt, bellis ardentes civilibus poene perpetuis, et dolis, insidiis, caedibus, parricidiis per fas per nefas supremum sibi ius vindicantes: Ad haec miserabiliter implicatae et contaminatae variis idolorum sectiis, quae ex una fere, quam supra diximus, hydrae ad instar pullulabant in dies: quas inter tenebras, et perturbationes ecquis tandem locus fuerit bonis artibus et studiis litterarum? Vix ullum sane fuisse et fatentur ipsimet et vero plorant; quo mirus mirandum est scriptores illorum temporum (fuerunt enim aliqui) tam raros fuisse, tam mutilos, et tam succinctos, ut non dubitarint Chu çu aliique dicere per annos mille et amplius non extitisse hominem vere litteratum. Caeterum de Neotericis hisce, quos modo dixi Interpretibus Imperatores aliqui Familiae Sum, diserte affirmant, quod post obitum Confucii, çemcii, çu su, Memcii antiquorum Interpretum, non alii deinde extiterint qui sensum librorum veterum felicius, et magis dilucide explicarint, et suscitaverint quodammodo sepultam per tot saecula doctrinam Priscorum, quam hi ipsi sub Familia Sum posteriores Interpretes: atque ea etiam est causa, quod alii Interpretes his ipsis longe rursus recensiores, ii scilicet, qui floruerunt Imperante Yum lo tertio ex Familia prima et vigesima Tai mim (quae hanc, sub qua scribimus proxime antecessit) dum mandato eiusdem, nec non opera studioque duorum et quadraginta Litteratorum selectorum ex aula, quinque libri veterum seu opera doctrinalia operose recognita in lucem publicam novo praelo eoque regio prodierunt; communi plane sententia statuerunt non alios fere Interpretes sequi et in scholis exponere, quam memoratos Chim çu et Chu çu: sic prorsus ut reliquos ab his Interpretes ad duos illos adiungere sint conati, et in verba duorum tandem hominum tantum non iurare voluerint omnes. Itaque lucubrationes multis distinctae voluminibus tandem editae sunt in lucem anno post Christum 1415. qui annus erat decimus tertius memorati Yum lo Imperatoris. Praeter explanationem autem quinque

Classicorum librorum quibus et explanationem tetrabiblii sive operum Confucii, Memciique addiderunt, aliud praeterea fabricati sunt opus, quod continet viginti non exigua volumina, quae inscribuntur Sim li ta çiven, id est, de Natura seu Philosophia naturali Pandectae: cuius Operis Auctores quadraginta sic insistunt vestigiis duorum Interpretum quos paulo ante meminimus; (cum tamen isti quoque Interpretes nulla sint antiquitate insignes, utpote qui trecentis circiter ante annis floruerunt) sic inquam, sectantur illos et colunt, ut quamvis videri velint haudquaquam discedere a doctrina in Priscis Maiorum suorum monumentis contenta (quae adeo quasi obtorto collo in sententiam suam pertrahunt assidue) revera tamen longissime discedant, ac plane videantur in Neotericorum, quos diximus, verba iurasse. Manavit autem mali labes ad nostram usque aetatem, qua videmus haud paucos e Litteratorum ordine novis illis commentis operam dare; et quamvis Classica nulla ratione censeantur, suum tamen pondus atque authoritatem; quam minime merentur, attribuere. Errori nimirum causam praebuit speciosa rei novitas; quippe cum disputaretur ibi de procreatione rerum de principiis et causis, nec sine ingenio copiaque sermonis et elegentia disputaretur; ad haec, authoritate Regia, necnon opera duorum et quadraginta Virorum, qui omnes erant litteris et dignitate primi, perfectum sit opus; Sinarum aliqui magis creduli novam hanc et mendacem Philosophiam (si tamen Philosophiam) tanquam coelo delapsam, eo cupidius amplexi, quo certius existimabant amicam esse veritati et coelo, cum revera esset tam huic quam illi inimicissima: Quid enim? An dici potest, aut etiam fingi quidquam magis contrarium veritati, quodque sit a lumine rationis coelitus nobis infuso magis alienum, quam si negetur existere, qui coeli, qui terrae, qui rerum omnium effector, et Dominus, et Moderator sit? Negetur autem apud eam gentem, quae constantissimo usu et consuetudine quater mille annorum, ceu disertissima quadam oratione professa fuit, cuivis corpori suo capite, cuivis hominum coetui suo Principe, ut diu conservari possit ac regi, opus esse: Nisi forte dicamus Priscos Sinas, cum sua omnia ad normam coeli terraeque tam studiose exigerent, existimasse tamen hoc ipsum deesse prototypo, quod erat in exemplo prototypi longe maximum; coelum, inquam carere suo Rege ac Domino, quo imitatrix coeli Monarchia carere numquam potuerat; pulcherrimumque illum, et maxime constantem coeli statum, motum, ordinem, a nullo Numine nullove consilio proficisci, sed casui ac temerari deberi omnia; cum tamen, ut statum illum motumque et ordinem quadantenus imitarentur, nihil atque necessarium sibi esse ducerent, quam consilium prudentiamque adhibere, et uni capiti, unique Regi summam rerum suarum

cum potestate prope divina committere. In Barbaros, vel amentes potius, et quibus una dominetur stultitia atque temeritas, dicamus errorem huiuscemodi potuisse incidere, non in eos qui tanta Sapientiae laude, quanta fuit Priscorum Sinensium, floruere.

RADIX totius doctrinae una est atque eadem, unumque plane fundamentum, liber scilicet Ye kim sive mutationum quem supra inter 5. Classicos libros tertio loco posuimus si tamen libri nomen merentur hieroglyphicae lineae ac figurae, eaeque perpaucae, quas Fo hi Sinicae gentis conditor, cum Litterarum tunc nullus esset usus, posteritati suae, ceu alterum nodum gordium explicandas reliquit. Et quoniam ab hoc libro pandectas suas ordiuntur Interpretes in eoque praecipue totam suam fundant doctrinam, antequam ulterius provehamur, operae pretium videtur exponere curioso Europaeo, huius libelli quoddam summarium et paradigma. Et Authoris quidem consilium non aliud fuisse constat, quam ut rerum creatarum mutuos vel nexus ac societates, vel dissociationes ac pugnas; ad haec, influentias, ordinem, vicissitudinem mortalibus ob oculos poneret; et per istos veluti gradus rudem Sinicae gentis infantiam ad sui principii ultimique finis supremaeque spirituum intelligentiae notitiam paulatim manuduceret. Cui proinde vota et sacrificia iam tum offerebantur, et quam ob rem Fo hi alio nomine dictus Pao hi quasi, complectens victimas, nominatur, quo evidentissime convincitur veri numinis cultum in ipso gentis exordio extitisse.

In primis autem videtur, illa quae coelo, terrae, homini accidebant, posteris consideranda proposuisse; quippe dum contemplaretur horum trium mirabilem societatem, et quasi mutuam affinitatem ac symmetriam, descripsit ipse Figuras octo Sinice Pa qua, id est, octo pendulas imagines vel figuras; his quippe vocibus Qua-hiven-chi-siam Interpres litteram Qua exponit, tametsi nunc vulgo pro sortibus per abusum accipiatur. Et sic quidem eas figuras descripsit, ut singulae ternis quoque lineolis partim integris, partim interruptis constarent: Ex quo deinde combinationes octo consurgunt: Ad eum fere modum quo artis nostrae metricae pedes trisyllabi combinantur, si loco integrae lineae syllabam longam, interruptae duas breves concipias. Ex his autem ternariarum

combinationum ductibus duplicatis, octiesque inter se multiplicatis quatuor et sexaginta figurae tandem existunt, quas ipsas dum curiosa deinde posteritas disponit alio atque alio situ sive structura, illae situ suo atque varietate variam ac multiformem rerum naturam, motum, ordinem, ceu rudi quapiam pictura quadamtenus adumbrant.

Quod ut penitus cognoscatur, scire oportet; ab omni retro aetate sic censuisse Sinas; duplex dari rerum omnium materiale principium, alterum Perfectum, alterum Imperfectum, hoc Yn, illud Yam nominant: quae quidem duo, a Tai Kie, id est Magno axe producta sunt, qui videtur chaos quoddam aut massa quedam materialis complectens omnia, aut quemadmodum Doctores Sinenses, et inter Ethnicos non pauci et quotquot fidei lumine collustrati unanimiter nobiscum exponunt Yven che, hoc est, Materia prima: videntur autem multi Interpretum, cum de prima rerum productione disputant, complecti animo et cogitatione sua quoddam velut ingens mare, quod bipartitum in duo maria minora (et sic bipartitem, ut in altero persistat quidquid est mobilius, levius, purius, atque perfectus; in altero quidquid est minus mobile, et gravius, magisque foeculentum atque imperfectum) totidem rerum principia veluti secundaria constitutat: Haec autem duo principia quasi duo maria, sed iam minora, abire rursus atque subdividi singula in alia duo, et quidem cum eadem secretione puri perfectique ab eo quod foeculentum est atque imperfectum: Ex his porro quatuor, octo similiter divisa discretaque existere; octo mox abire in sedecim veluti spatiosa iam flumina: haec in duo et triginta; tum in quatuor et sexaginta; ac tandem in plurima et veluti fluenta rivulosque dispertita (servata semper primae divisionis atque secretionis norma) spectabilem hunc Mundum constituere: Etenim ut ab hoc simili transeamus ad rem ipsam, sic passim Philosophantur Sinae, ut dicant, ex Yn, et Yam utriusque vi et virtute, ceu multiformi qualitate constare omnia, eoque rem quamlibet magis minusve perfectam esse, qu de alterutro principiorum obtineat.

Tota igitur mappae seu tabulae constructio ex duabus, ut dixi, Lineis conflatur, una non interrupta  ____ , altera interrupta  __  __ eae Lineae, quae non interruptae, sed perpetuae sunt atque integrae, perfectum quid ac solidum, et quod in eodem genere vincat alterum, necnon felix ac fortunatum quid significant: His autem contraria designant eae quae sunt non integrae seu interruptae: Interruptis ergo Imperfectum, ex. gr. terram, lunam, aquam, frigus, noctem, foeminam, humorem nativum quem vulgo radicalem dicimus, morbos, et calamitates designant: Perfectum vero, ex. gr. coelum, solem, ignem, calorem, diem, masculum, nativos ignes seu calorem primigenium, prosperam valetudinem, ac fortunam perpetuis integrisque. Docent praeterea, perfecti proprium esse manifestare sese, prodire foras, movere, dilatare, rarefacere, ascendere, augere, aperire; contra vero imperfecti proprium esse abscondere sese, introire, quiescere, restringere, condensare, descendere, imminuere, claudere. Ex horum autem duorum principiorum singulis alia rursus duo principia veluti subalterna docent existere; duo quidem ex Perfecto, quarum alterum sit perfectum maius, alterum sit imperfectum minus Duo autem ex Imperfecto, quorum alterum sit perfectum minus, alterum sit imperfectum maius.

Has autem quatuor ex duobus principiis emanationes, Su siam, id est, Quatuor imagines vocat Confucius: Quibus ex Interpretum quidem sententia, Sol, Luna, Stellae maiores seu magis coruscantes, et minores seu minus coruscantes denotantur. Quam sententiam quo pacto probare queant ac tueri non satis constat. Mutuam certe hic radicem, seu uti nos loquimur, causalitatem nescio quam hic admittere videntur, exempli gratia, ex calido nasci frigidum, seu saltem consequi, et rursus ex frigido calidum: quam sententiam tamen, dum tueri ac probare conantur Interpretes, exemplo utuntur huiusmodi: aqua et metallum frigida sunt (inquiunt) natura sua; sed negari non potest, fulgorem et claritatem quae utrique inest effici a calore, utique non ab alio calore quam qui aquis omnibus et metallis insit: Ignis similiter natura est calidus; at nigricans illud ac caeruleo non absimile, quod in undante flamma solet observari a qua causa procedit, si non a frigore: quod igne continetur procedit? Calor nimirum cum intentissimus est gignit quodammodo frigus; Frigus item, cum supremum efficacitatis suae gradum obtinuit, gignit calorem; adeoque cum frigus in Septentrione sit intensissimum, fit (inquiunt) ut hoc ipso in loco calor sumat initium, qui

deinde dextrorsum procedens, incrementum capit in Oriente; vim summam perfectionemque obtinet in meridie: Frigus e contrario nascitur in meridie, mox sinistrorsum gyrans augescit in Occidente; Perficitur denique in Septentrione. Sic illi.

Germinatis rursum supradictis principiis subalternis, seu imaginibus, existunt Pa qua, Octo scilicet Figurae; quas et Interpretatus fuit Ven vam Rex, indito singulis suo nomine seu charactere. Tribus lineis, vel integris, vel interruptis singulae constant. Paradigma quod subiicimus, rem declarabit.

De octo figuris iam memoratis earumque inter se communicatione aut dissociatione, alio rursus loco eiusdem libri Ye kim, ex sua ipsius, necnon Ven vam, et Cheu cum Interpretum sententia describit idem Philosophus rerum productionem per aequabilem totius anni circulum perenni quodam cursu et imperturbato ordine, per quatuor huius tempestates et per octo mundi plagas, seu cardines, in se recurrentem.

Coeli Imperator (inquit) in prima rerum productione prodiit et manifestavit sese ab ortus regione in pleno vere: Prosecutus deinde quodammodo cursum atque opus suum disposuit recte omnia in ea regione, quae est ortum inter atque austrum media, sub veris finem quando hoc cum aestate coniungitur: Effecit deinde ut exererent sese omnia atque in mutuum conspectum prodirent, vividaque atque vegeta consisterent in ipso videlicet austro, atque fervore seu medio aestatis: Post haec, vegetavit omnia atque sustentavit per terram atque elementa; atque in ea quidem regione quae occasum inter atque austrum media, finem aestatis cum principio autumni coniungit: Exinde cuncta exhilarasse dicitur, cum iam quaelibet res quod exigebat consecuta, in fine suo quodammodo conquiesceret; idque in occasu ipso medio autumni tempore: At vero sub exitum autumni; quando hic cum brumae principiis misceri incipit, pugnas atque bella quoque miscuit, atque in ea regione quae aequali intervallo ab occasu atque Septentrione distat; caloris nimirum cum frigore, quod illi dominatur, haec, pugna erat, cessante iam pugna; atque praedominante scilicet frigore, pacavit rursus omnia in ipso Septentrione, mediaeque hyemis tempestate: Ad extremum pertexuit perfectitque omnia, finem principio connectens, in ea regione, quae Septentrionem ab Oriente media dividit, atque exeunte iam hyeme, quando huius extrema cum veris initio coniunguntur.

Haec Confucius, iuxta explanationem Interpretis Cham Colai: qui quidem deinde sic concludit: Kiai xam ti chi chu çai, id est, haec omnia sunt a supremi Imperatoris dominio ac gubernatione. Explicatis utcumque octo Figuris earumque mutua coniunctione aut oppositione restat, ut ab his octo, dum singulae geminantur, existant sedecim: a sedecim item geminatis duae et triginta: a duabus denique et triginta, quatuor et sexaginta: Harum singulae conficiuntur ex duabus dictarum octo Figurarum, dum hae alio atque alio situ et ordine disponuntur, atque inter se mutuo permiscentur. 

Has ergo sexaginta quatuor Figuras, quarum tabulam modo attulimus, omnium primus Rex Ven vam conatus explicare. Singulas earum interpretatus est quidem, sed admodum Laconice, adeoque perobscure; cum autem singulae figurarum constent lineis omnino sex, ut hic videre licet, tota earumdem series tot plane constat lineis quot dies sunt anno quem Sinae intercalarem vocant, nimirum trecentis quatuor et octoginta. Porro figurarum lineas singulas conatus est explicare memorati Regis filius Cheu cum; et hic quidem considerans eas prout summae cum mediis infimisque, et hae rursus cum mediis, mediae denique cum infimis ac summis alium atque alium nexum, ordinem, et relationem, ut dicitur, obtinent adeoque plus minusve inter se mutuo communicant, perfectique vel imperfecti redduntur participes; haec inquam dum studiose considerat, et similibus non raro utitur, felicius aliquanto quam Pater; non sic tamen, quin et aenigmatice pleraque interpretetur. Dum itaque figurarum singulas, sive potius linearum singulas declarat, ab infima linea ad sextam, id est supremam gradatim semper ascendit: Suos item numeros adscribit linearum singulis; integris quidem novenarium, seu ternarium ter germinatum; non omissis interim numeris aliis quos ordo linearum postulat: Haec autem omnia non vacare mysterio vel inde potest intelligi, quod ex Sinarum sententia numerus impar sit perfectus, par imperfectus: Hunc ergo ad Yn referunt seu imperfectum, hunc frigori, nocti, lunae, aquae, terrae, etc adscribunt; illum, quem docent ad Yam seu perfectum pertinere, calori, diei, soli, igni, coelo tribuunt: Ex quo deinde principio rursus docent, numero caeli, qui ternarius est, ac terrae qui binarius, existere quinarium, qui si geminetur denarium conficiat: Ad denarium vero numeros omnes velut ad radicem et complementum suum reduci.

Atque haec est demum illa sexaginta quatuor Figurarum tabula tot ingeniorum Sinensium tetrica, ne dicam inutilis exercitatio aut labyranthus, e quo unicus Confucius praecipua cum laude conatus est sese expedire; Licet idem iam senior fassus sit, se illius iterum accuratius investigandae desiderio teneri. Ipsos igitur Principes Interpretum Regem Ven vam, et huius filium Cheu cum interpretatus, sane luculenter et copiose morali sensu declarat omnia: sic ut ex naturali rerum inter se nexu, ordine, vicissitudine, vique efficiendi, pulcherrima petat documenta, tum ad privatos cuiusque mores, et domesticam institutionem, tum praecipue ad publicam Urbium, Provinciarum, et Imperii totius administrationem. Ad sortes interim et auguria quod spectat, non ille quidem negat existimasse Priscos Sinas, eam rebus quibusdam inditam esse vim ac naturam, qua eventus rerum vel faustos vel infaustos diu ante mortalibus

enunciare valeant, uti fere solet ab Horoscopo cuiusque peti scientia aliqua futurorum, eaque Sapientium quoque iudicio non usquequaque vana vel aberrans: Verumtamen Confucius ipsemet (quemadmodum testantur Interpretes) nulla sortium vel auguriorum habita ratione, non secus ac si vanum quid essent ac prorsus inutile, certe quidem ad se neutiquam pertinerent, sic rationis unius ductu contentus ac lumine de una virtute hic laboravit, huic uni dedit operam: Quae res ut sileretur ab Interpretibus, Confucii tamen ipsius testimonio satis constare nobis posset; hic lib. Ye kim p. 3 diserte dicit, Priscos sanctos eo maxime consilio librum illum scripsisse et illustrasse commentis suis, non ut auguriis ac divinationibus esset usui; sed (quemadmodum Cham Colaus exponit) ut cognoscerent homines quam a coelo acceperunt naturam, eamque ceu ducem et magistram sequerentur, deinde vero et coeli mandatum, seu suprimi Numinis providentiam, a qua natura processit, perspectam haberent. Quod ut clarius omnibus constet, lubet afferre quod in ipso statim exordio ad tabulam illam 64. mutationum disertis verbis praenotarunt duo illi et 40. Interpretes dum praemuniunt Lectorem totique posteritati cavent, docentes dari Supremum Dominum quemdam atque Gubernatorem cui nomen Imperator: quis autem is est (inquiunt) qui Dominus dicitur atque Gubernator? Et protinus respondent, per se est Dominus atque Gubernator: Nam coelum quidem res est quaepiam summe solida atque perfecta, quae naturaliter volvitur absque interruptione; quod autem ita semper volvatur, procul dubio est ab aliquo Domino atque Gubernatore qui id efficit: hoc posito fundamento necesse est ut homines eum per se noscant: non enim suppetunt verba, quibus possimus pertingere ad eum explicandum.

VERUM ut cernat Lector oculis suis rei veritatem, et simul ex una Operis particula de opere toto iudicium ferat, ac tandem intelligat quo tendat haec Sinarum Philosophia, iis qui rem non examinarunt usque adeo suspectam; operae pretium fuerit ex Figuris 64. unam, quae numero 15. est ac reliquis brevior, et quam Sinae laudant in primis, et cuiuscumque felicitatis prognosticum esse statuunt, in medium proferre, commentis duorum Principium Ven vam et Cheu cum, necnon Confucii, et Cham Colai e Sinico in Latinum versis.

Haec figura Kien dicitur. Kien humanitatem significat, sive modestiam demissionemque animi: Et quoniam ad hanc priores figurae quatuordecim quasi totidem gradus deducunt, necessarium videtur nos hic graduum quoque singulos suo ordine et numero, quo in tabula designantur, verbo saltem attingere, prout eos fere in appendice sua Hi çu dicta Confucius decurrit, si quidem clari esse volumus, et ab exemplo figurae unius, quaenam reliquarum omnium ratio sit, Lectori constare. Exordium porro sumitur a coeli et terrae procreatione dum ad hunc ipsum librum Ye kim sic loquitur Confucius: Postquam extitit coelum atque terra, tum deinde extiterunt res omnes: Ubi extiterunt res omnes, tum deinde extitit mas et foemina: Ubi extitit mas atque foemina, tum deinde extitit maritus atque uxor. Ubi extitit maritus atque uxor, tum deinde extitit pater et filius: Ubi exitit pater et filius, tum deinde extitit Princeps atque cliens: Ubi extitit Princeps atque cliens, tum deinde extitit superius et inferius: Ubi extitit superius atque inferius, tum deinde fuit suus officiis atque iustitiae locus atque ordo. Hactenus Philosophus. Nunc ad rem propositam veniamus.

Prima figurarum Kien dicitur, et utraque sui parte tam superiori quam inferiori, designat Coelum materiale, a quo, ceu emblemate quopiam, formam regis ac regiarum virtutum Confucius petit.

Secunda Quen, tota similiter designat Terram; estque subditorum emblema quodpiam sive symbolum: Coelum vero ac terra ambo sunt fundamenta quaedam, et quasi principia naturalia rerum omnium, quibus adeo per metaphoram patris matrisque nomen tribuitur. Exemplum vero institutionis Regum et subditorum Philosophus petivit in primis a coelo et terra, hoc est; ab illa tam perenni firmitate, tam aequabili ordine cursuque rerum omnium; qui ordo quatuor literis Yven, hem, li, chim, hoc est, amplo ac perpetuo, claro ac manifesto, congruo ac decenti, recto ac solido, exprimitur. Haec autem per quatuor veluti virtutes Gin, li, y, chi, id est, pietatem, convenientiam, iustitiam, prudentiam, Philosophus studet explanare.

Constitutis ergo coelo ac terra, et passivis activa miscentibus, mox universarum rerum existunt quaedam semina: Sic tamen, ut lateant, quasi utero quodam excepta cohibitaque: quod istum tertia figura, Chun dicta, significat.

Paulatim deinde fota complexu illo materni uteri formantur in foetum, ac tandem aliqua sui parte prodeunt in lucem, sicut a gemma sua solet oriens uva se ostendere: docet hoc Quarta Figura, cui a litera Mum, quae infantiam sonat, nomen est.

Verumtamem sicut uvae iam orienti, ut augescat, necessarius est terrae succus et Solis calor, ita communis haec rerum omnium infantia, ne vix dum nata, mox arescentis instar intereat, primum

quidem suo quasi lacte succoque opus habet (quod adeo Quinta Figura vocabulo Siu subindicat) deinde vero alimentis robustioribus, aliisque vitae subsidiis et commodis, ut feliciter adolescat, et consequatur maturitatem suam et perfectionem.

Hic igitur dum res quaelibet conservare se nititur, et quod unius usui commodisque accedit, alteri plerumque necesse est decedat, non possunt non existere contentiones, lites, et bella, praesertim inter homines quorum natura, quam paucis contenta est, tam est inexplebilis cupiditas: Atque hoc Sexta Figura, Sum dicta, designat.

Esset itaque iure aliquo et iudicibus hic opus, qui lites dirimerent, et quod aequum sit iustumque decernerent: Verum cum saepe vel dubium sit ius, vel privatae rationes et commoda iuri anteponantur et aequitati, maxime ubi nulla dum civitas, nulla Respublica, commune nihil; facillime solent mortales primum fere sententiis, mox etiam studiis ac voluntatibus inter se dissidere; dum rupta illa qualicumque societate distrahi in partes et factiones, constari utrimque exercitus, et tandem unius naturae homines castris armisque divelli: Cuius rei typus est Su littera, qua exprimitur Septima Figura.

In huiusmodi ergo discrimine rerum ac perturbatione nisi homines aliqui praesto sint, quorum virtus ac sapientia contineat inconditam multitudinem, faciatque, coetus istos temere conglobatos coalescere singulos in unum corpus, pronissimum erit, ut vel se mutuo ferarum instar absumant, vel certe dum singuli sibi unis student, marcescant omnes paulatim atque intereant; quapropter egregiis quibusdam viris hic erit opus, qui, uti denotat Octova Figura, Pi dicta, animos hominum conciliare sibi norint, mox industria sua, prudentia, authoritate tumultuantes componere ac moderari; quibus adeo singuli deinde coetus, tanquam Magistris suis ac Dominis, morem gerant, quosque veluti Duces ac Pastores sequantur.

Ex quo statim existet arctior quaedam omnium inter se colligatio et societas; et dando vicissim et accipiendo permutandisque facultatibus et commodis, non erit qui egeat re ulla, sed copia quaedam suppetet earum rerum quae suntad tuendam ac sustentandam vitam necessariae, atque adeo principium cernetur Urbis atque Reipublicae; cuius typum exhibet Nona Figura, Siao cho dicta, id est Parva quaedam unio et colligatio.

Neque erit difficile vincire etiam paulatim legibus officiisque illos, quos novae societatis utilitas atque iucunditas iam coepta percipi, nec non mutua charitas atque observantia, tum omnium inter se, tum etiam suo cum capite coniunctos devinctosque teneat.

Perfectum

Imperfectum

_________

____    ____

Yam

Yn

Quatuor Imagines ex duobus Principiis proxime natae

Maius Perfectum

Minus Imperfectum

Minus Perfectum

Maius Imperfectum

___________

___________

_____    _____

____________

_____________

______    _____

_____   _____

_____   _____

Tai-yam 

Xao-yn 

Xao-yam 

Tai-yn

Octo Figurae ex quatuor Imaginibus promanantes

Kien

Tui

Li

Chin

Siven

Can

Ken

Quen

Caelum

Aquae Montium

Ignis

Tonitrua

Venti

Aqua

Montes

Terra

☰

☱

☲

☳

☴

☵

☶

☷

1

2

3

4

5

6

7

8

Has octo Figuras, ex quibus quatuor ad perfectum, quatuor ad imperfectum pertinent, in Orbem quoque describunt, cum mutuo inter sese, nec non vario, ad quatuor Mundi Cardines aspectu: Quibus etiam Cardinibus quatuor Zodiaci puncta, Solstitialia scilicet, et Aequinoctialia, quibus dum media rursus iungunt, octo Zodiaci quoque puncta et quasi Mundi Cardines describunt. Figuras interim sic describunt, ut a capite primoque numero semicirculum quatuor constantem Figuris ac numeris, producant ad laevam; et mox alterum a capite (seu quinto numero) rursus orsi cum totidem numeris ac Figuris ad dexteram describant, Orbemque totum conficiant, hoc modo.

[See facsimile]

De harum mutua vel coniunctione, vel oppositione Confucius ad Librum Ye kim (interprete Cham Co-lao) exponens: Caelum (inquit) et Terra certam ac determinatam sedem locumque obtinent, haec inferiorem, illud superiorem. Montes et Aqua montium se mutuo penetrant per humores tam eos, qui in vapores resoluti ascendunt ex aquis locisque subterraneis (unde nubes et pluviae) quam eos, qui densiores cum sint, descendunt, ex quibus deinde fontes existunt et fluenta et stagna. Tonitrua seu exhalationes siccae et calidae, et Venti seu vapores et halitus ventosi frigusque circumstans, se mutuo comprimunt atque urgent, necnon unita permixtaque se mutuo fovent ac iuvant: Quare et Tonitrua maiori cum impetu deorsum ruunt, et venti vicissim ab ignitis exhalationibus magis ac magis exaestuant. Aqua similiter, et Ignis, dum hic illius frigus, illa vicissim huius ardorem temperat, adeo non inter se pugnant seque mutuo destruunt, ut contra cum insigni quodam emolumento rerum omnium socientur identidem, ac misceantur: Plane ut perspicuum sit, octo Figuris sic aliis alias opponi, ut non tam censeri possit oppositio rerum contrariarum, quam earum, quae, vel permisceantur, vel sibi mutuo succedant atque opitulentur, amica societas.

[See facsimile]

Efflorescet itaque genus omne officiorum, in quorum semitis vestigia sua ad id usque tempus seu vacillantia (quod Decima Figura Li designatur) firmare queant.

Non poterit etiam non ingens alacritas animorum existere, et amplitudo quaedam (quam Tai Undecima numero Figura notat) pacis atque concordiae, ubi suum cuique tribuetur, ubi tam studiose consuletur commodis animi corporisque, ubi tanta vigebit conservatio et legum et officiorum.

Verumtatem quoniam brevis admodum et caduca solet esse humana felicitas fieri non poterit, uti nos docet littera Pi Duodecimae Figurae praefixa, quin serenitatem diuturnae pacis atque concordiae turbo quispiam discordiae bellique excipiat, quamquam brevis, ut inter cives et fratres: sic ut non tam fuisse discordia, quam redintegratio quaedam censeri possit pristini amoris atque observantiae.

Quae ubi semel contentione quapiam ceu vento fuit agitata, multo solet altius radices iacere, et arctius subditos inter, se ipsoque cum Principe colligare: Hinc Decimae tertiae Figurae a Tum gin, id est, unanimitate nomen.

Haec autem unanimitas si deinde constans fuerit, si cum studio publicae utilitatis, et charitate Patriae coniuncta, mirabiliter efflorescet ac firmabitur Respublica, et quod Decima quarta Figura, Ta yeu dicta, sperare nos iubet, ingens eritopum ac divitiarum copia, ingens splendor et amplitudo dignitatis; ad haec, immensa quaedam imperii optime constituti fama, qua commotae nationes finitimae, et quae in longinquis etiam Regionibus versantur, ultro expetent amicitiam et societatem nostram, subdentque se nobis, ac patrocinium fidei atque aequitatis nostrae libertati suae anteponent.

Verum ubi tam prospere fluent omnia ad voluntatem nostram, ubi res Imperii in tam sublimi apice felicitatis ac gloriae constiterint, una omnibus adhibenda erit cautio (maxime quidem ei qui omnium Princeps erit ac caput) ne superbia elati, quod in sublimi positis evenire solet, evanescamus ac ruamus eo gravius quo altius fuerimus evecti. Quocirca superbia omnis, fastigium, arrogantiaque fugienda erit; moderationi vero, modestiae, demissionique animi impense vacandum. Huius autem virtutis ac doctrinae Magistra est Figura 15. ab Kien, id est, humilitate nomen petens. Ea sicut et reliquae omnes, ex duabus figuris constata est, quarum inferior tribus constat lineis, duabus sicilicet interruptis, et una perpetua: Ken ipsa dicitur et Montes designat; mons porro celsitatis symbolum, hic etiam symbolum est summae cuiusdam ac praecelsae virtutis; at quae radicem suam montis instar defigat in Terra, id est, Humilitate, adeoque lateat et quasi consepulta iaceat: Terra etiam

Terra

6  ____   ____

5  ____   ____

4  ____   ____

Montes

3  __________

2  ____   ____

1  ____   ____

quam figurae superioris lineae tres interruptae designant, praecelsae virtutis, quatenus ea cum humilitate coniungitur, imago quaedam est ac symbolum: in infimum quippe locum humillimumque depressa, et intra se quodammodo collecta abditaque immensas opes, et pretiosissima quaeque quamvis obscuro sinu complectitur, et per effecta sua fructusque pulcherrimos ac maxime salubres, humano generi vim suam virtutemque prodit.

His ergo summatim expositis, veniamus ad explanationes trium, quos diximus, Interpretum: Et quoniam unicum reliquarum omnium exemplum Figura haec erit, afferamus in medium quidquid illi sunt commenti. Rex itaque Ven vam, qui omnium primus nodum aggressus est solvere, sic ait: Humilitas virtus est quaqua patens latissime: Vir perfectus tametsi principio lateat iaceatque, obtinebit tandem successum exitumque prosperum.

Laconicam interpretationem declaraturus Confucius, Kien hem binas voces exponit in hunc modum: Substantia (seu vis et significatio duarum vocum) sic ait:  Humilitas quaqua patet latissime, ea coeli ratio est ac natura, ut cum praecelsum sit emineatque super omnia, tamen per suos influxus descendat quodammodo ac demittat sese, atque cum humili terra societur, atque ita virtus illius atque efficacitas per effecta sua in procreandis atque conservandis rebus magis ac magis elucescat, omnibusque tandem sit manifesta: Terrae vero non absimilis hac in parte ratio est, nam etsi infimo loco velut intra se collecta delitescat, exerit tamen sese effertque in altum per effecta sua, quae cum caelo consociat. Rursus ea coeli ratio atque natura est, ut minuat exuberantia, tumentia deprimat; luxuriantia recidat: Foveatvero atque benigno influxu foecundet, augeatque magnis incrementis id quod humile ac depressum, vacuique est instar.Terrae similiter eadem est ratio, reprimit enim ac destruit quae redundant atque tument immodice: Contra vero auget ac perficit quae modica sunt, quae humilia. (Haec ipsa copiose declarat Cham Colaus ex naturalibus caeli terraeque effectis; sed quoniam Europaeus Lector ea per se facile assequetur, et nos in hoc quamvis unico plurimorum exemplo, brevitati tamen studere par est, ea consulto praeterimus) ipsi denique spiritus pessumdant tumidos beantque humiles, simillima quoque hominum ratio est, odisse nimirum tumidos; atque amare humiles. Vir

modestus atque humilis in dignitate constitutus hoc ipso clarescit ac celebratur, quamvis id non expetat, luce virtutum eius ex loco tam sublimi felicius coruscante: Idem si positus fuerit in humili obscuroque loco, cum virtus luceat ipsa per se, non poterit ipse non esse clarus atque felix, atque cuius laudi ac felicitati nihil possit addi: Atque hic est viri humilis adeoque perfecti felix atque gloriosus exitus. Haec Confucius, qui sententiam seu doctrinam figurae totius summatim colligens, magnae imaginis, quae nobis exhibet memoratam virtutem, haec (inquit) significatio est: E terrae medio existunt montes; humilitas illi sunt, symbolum, inquam, evectae humilitatis, dum ex humili infimoque telluris sinu ad nubes et astra sublimi vertice pertingunt: Quocirca, Vir perfectus, haud ignarus, vitium hoc esse mortalium, ut se suaquemagnifaciant, spernant aliena; quotidiana suiipsius victoria deprimendo tumorem animi sui atque praecidendo primum quidem in se, deinde etiam in aliis quidquid est nimium, atque natum copia sua vel splendore fastum arrogantiamque gignere; Contra vero studiose supplendo atque accumulando quae sibi vel aliis deesse intelligit, prorsus ac si aequa lance appenderet res omnes tum suas tum alienas, sic admirabili cum aequitate suum cuique tribuit, seque omnibus accomodat attemperatque, atque humiles prudenter extollens, atque tumidos pro ea, qua pollet authoritate, salubriter deprimens,complanat omnia, atque perquam feliciter res administrat. Hactenus Ven vam Rex Interprete Regis Confucio, ipsius vero Confucii Interprete Cham Colao.

Audiamus nunc Regis filium Cheu cum; est ille quidem patre suo aliquando copiosior, non ita clarus tamen quin Interpretibus iisdem quibus antea sumus usi, hic quoque futurum sit opus: Interpretatur autem non complexum sex linearum, uti fecerat pater, sed linearum singulas ab infima gradatim ascendens; cumque interpretationes singulas Confucius rursus explanet, explanatio haec minor imago dicitur, ut ab illa sicilicet, quae maior imago est, sive totius complexi, distinguatur.

Sic ergo Cheu cum ait: Linea prima ex senariis (primam vocat qui infima: Senariam, quia interrupta) designat virum humilem iterumque humilem, adeoque probum atque perfectum: Huiusmodi ergo viro dum virtuti dat operam trananda atque enaviganda sunt quidem spatiosa atque magna flumina certaminum ac laborum; animis tamen ne cadat; quippe tandem feliciter pertinget ad portum meritorum.

Commentarium hunc suis rursus notis illustrans Confucius, imaginis minoris sensus est (inquit) virum prorsus humilem atque perfectum modeste ac demisse se gerere quovis tempore atque loco, atque attendere in primis sibi, secumque habitare, quo fiat ut se ipse pascat felici virtutum pabulo, mirificeque proficiat. Cheu cum ad proximam ab infima lineam gradum faciens, Senarium secundum, inquit, designat hominem, cuius

iam patescit, ac sermonibus hominum celebrari incipit humilitas: quae si pura atque syncera fuerit, ut lucem hanc atque famam non sectetur nec expetat, tum quidem praeclare agetur cum illo.

Addit Confucius: Quod uti imago significat, patescat ac celebretur humilitas illa, quod pura, quod germana sit ac solida, quod praeclare agatur cum eo qui illa sit praeditus, ideo fit, quia in medio corde, atque non in ore dumtaxat, vel exteriori quadam specie inani virtutis simulachro illam obtinet.

Cheu cum exponens lineam tertiam, sive antepenultimam (quae perpetua cum sit, ad id quod perfectius est refertur, adeoque numero impari et nonario insignitur, ac nonaria vocatur) docet nos, inquit, linea tertia nonaria, si quis magnis meritis erga Regem atque populum coniungat humilitatem, vir perfectus sine fastu insolentiaque perseverans, is procul dubio serius ocyus prosperum habebit exitum rerum suarum, atque dignum laborum praemium.

Imaginis sensus est, inquit, Confucius, si tam praeclare meritus nunquam tamen a statu moderati modestique hominis discesserit vir ille perfectus, fore ut omnes omnino populi aequo animo pareant subdantque se tantae virtuti.

Senarium quartum (inquit Cheu cum) Virum nobis designat, qui proxime antecedentem virtute quidem vincat ac dignitate; verumtamen nullis dum de Republica meritis insignis sit; ipse tamen ex nulla re non proficiat; in quacumque rerum temporumque vicissitudine fructum capiens virtutis suae: Quoniam vero se meritorum expertem esse intelligit, magis ac magis prodit ac manifestat modestiam suam animique demissionem; adeoque nullo vel iracundiae vel invidiae motu concitatur.

Imaginis sensus est (inquit Confucius) Virum, qui tantus cum sit, atque ex nulla re non proficiat, adeoque magis ac magis demisse humiliterque se gerat, non facile peccare; atque quidpiam admittere quod cum legibus atque ratione pugnet.

Cheu cum ad Senarium quintum (hic autem numerus plerumque tribuitur ei qui caeteris imperat) Princeps, inquit, illa moderatione animi modestiaque praeditus non expendit opus ac vires Imperii, ut suos habeat sibi devinctos atque obsequentes, quia scilicet tanta virtus liberalitate quamvis profusa, et quovis robore militari potentior, omnium animos, et studia, atque voluntates ei conciliat ac subdit: Quod si tamen existant qui exuant humanitatem, abiiciant ius omne, tantaeque virtuti parere nolint; tunc certe par erit adhibere opes atque arma domandis ac frangendis rebellibus; atque tum quidem nihil non perficiet armata virtus, atque virtus tanta.

Confirmans hanc doctrinam Confucius, imaginis sensus est, inquit, fas atque aequum esse regia cum postestate belloque atque armis debellare ac frangere contumaces ac rebelles, quando illos aequitas et ratio, virtusque

sui Principis haud flectit, quanquam (uti nota Interpres) non ille tum quidem regiae humilitatis fructus est, sed effectus quidam durae necessitatis.

Exponit denique Cheu cum lineam supremam et ultimam: supremo Senario designatur privati Principis magna quidem illa atque qua late resplendeat ac celebretur, humilitas; caeterum, quod ad usum spectat, limitibus angustioribus conclusa; privatae scilicet modicaeque ditiones (quas ipsas angustias et defectum potestatis lineae interruptio significat) quippe cum coelum ei non destinet supremam dignitatem, quae propria Imperatorum est; caret utique amplitudine illa tam opum quam terrarum atque clientum ac subditorum multitudine; quae omnia sequi solent Imperatoriam maiestatem: quocirca si quando statuat is e re sua esse conscribere militem, habere exercitus in armis; non alio sane consilio id faciet, quam ut debellet rebelles, contineatque in officio suae ditionis atque Regni populos.

Huic sententiae et expositioni subscribens Confucius sic ait: Sextae atque supremae imaginis sensus hic est, virtutem magnam quidem esse, nec minorem virtute famam, quoniam tamen deest illi dignitas suprema, aliaque desunt praesidia,fit, ut quas agitat animo res maximas atque pulcherrimas, nequeat perficere: Quare unum hoc agit, atque si quando respostularit etiam adhibito exercitu atque armis agit, ut in officio contineat privatae suae ditionis atque Regni subditos.

Est brevis expositio Figurae decimae quintae non obscurum specimen reliquarum omnium, sic enim et quatuordecim quae praecedunt, et quadraginta novem, quae deinde sequuntur, non alio fere sensu quam morali et politico exponuntur; ita prorsus ut omnia quae spectant ad mores et officia Principum, Clientum, Parentum, Liberorum, Coniugum: quae item adversus Hospites, Exteros, Hostes servanda; qualis denique et quanta veneratio Spiritibus debeatur; quanta cum religione et constantia par sit obtemperare coelo; haec, inquam, omnia tractentur hoc loco, alia aliis quidem copiosius, verumtamen nulla non attingantur.

Ea igitur Figura, quae proxime sequitur Decima et sexta numero Yu dicta, ponit ob oculos communem maximeque festivam laetitiam, quae a tanta tam moderati tamque modesti Principis virtute dimanet in subditos, et quasi a capite in totum corpus diffunditur.

Decima septima, Sui dicta, docet subditos imperata facere sui Principis omnibus in rebus, et alacriter ac prompte, tanquam membra scilicet, sequi nutum capitis sui. Et sic deinceps.

Ut plane dici possit totum primi conditoris opus aliud nihil fuisse quam aenigmaticum emblema, vel aenigma emblematicum, ex quo deinde curiosa posteritas varia sibi documenta petiverit: inter quae si quidpiam reperiatur apud primos quoque Interpretum, quod sortes

nescio quas, et auguria divinationesque redoleat, erit profecto quod Europaeus Lector condonet antiquae Sinarum gentilitati, si consideret Europeam suam, quanto scilicet tempore, et quantis errorum ac superstitionum tenebris involuta fuerit, priusquam ei Sol Iustitiae CHRISTUS affulgeret.

POSTQUAM exposuimus quadamtenus Sectarum Sinensium originem et diversitatem, superest, ut tandem provehamur altius, et explicemus idipsum, cuius potissimum gratia superiora prope omnia attulimus; ecquod videlicet principium tam materiale, quam efficiens et quam basim et quod fundamentum tam coeli et terrae quam elementorum, rerumque omnium constituerint Sinarum sapientes, ut et nos statuamus scilicet, an ipsi, et quam, qualemve de supremo quodam Numine, primoque rerum effectore habuerint notitiam: An item noster Matthaeus Riccius Missionis Sinicae Fundator haudquaquam temere, sed prudenter et iusto cum fundamento conatus fuerit errores hodiernos Sinarum suis ipsorum testimoniis et authoritatibus oppugnare, et convellere, et sic principia quaedam Christianae veritatis ex ipsismet antiquae gentis, antiquis item libris monumentisque petere, parva interim posteriorum Interpretum et aetatis huius habita ratione; sed litterarum dumtaxat, et illarum praecipue, quas ipsi fatentur esse suas, et licet moribus vitaque dissentiant, colunt tamen ut avitas et, uti sacrosanctas venerantur.  

Quod spectat in primis ad principium rerum materiale, memoratus quidem liber Sim li ta çiven, seu de natura ab hoc suum sumit exordium, deque eo per aliquot deinde capita copiosissime disputat. Principium vero istud suum Tai kie nominant Neoterici: et quoniam (uti Chu çu inquit) nec Fo hi conditor gentis Sinicae, nec Ven vam primus fohianae tabulae Interpres, nec huius filius Cheu cum huiusmodi nominis meminerunt, non alia utique nituntur authoritate novatores, quam libri unius, seu verius appendicis atque additamenti Hi çu dicti, quod adiecit Confucius ad eum, quem interpretatus est, Librum Mutationum: Quae appendix eiusdem est cum reliqua interpretatione authoritatis: ibi autem leguntur expressa haec verba Ye yeu tai kie: Xi sem leam y: leam y sem su siam sem su siam: su siam sem pa qua, id est Mutatio continet magnum axem seu cardinem: Hic produxit duas virtutes, puta perfectum et imperfectum ut coelum et terram. Duae virtutes produxerunt quatuor imagines, quatuor imagines produxerunt octo figuras pendulas. Extra hunc textum nuspiam in quinque libris classicis aut tetrabiblio ulla sit huius Tai kie mentio, adeoque quidquid afferunt, aut quomodocumque disputent de suo illo rerum principio, totum scilicet effinxerunt ipsi: quam etiam ob causam laus omnis Philosophiae tam novae unis ipsis tribuitur ab Interpretibus penultimae Imperialis Familiae Ta mim; fatentur enim et vero praedicant[e]s duo illos praecipue Interpretes Chim et Chu sub Familia Sum invenisse; quod tota ignoraverit antiquitas, adeoque post Confucium Memciumque non alios extitisse qui reconditam tot saeculis doctrinam produxerint in lucem.

Tametsi porro dicant quod Tai Kie sit humanis ingeniis inexplicabile quid, quod spiritale quid, quod potentia quam investigare non possimus, neque esse nomen quo queat exprimi: Operose tamen cumulant complura similia quibus conantur probare opiniones suas: Etenim quia binae voces Tai Kie ex primaeva sua institutione denotant magnum terminum seu polum, simile mutuati sunt ab axe mundi, seu polo, item ab axe domus, quae est trabs illa transversa, quae nexus fere omnes ac membra Sinicae constructionis una continet. Alibi etiam radici, axi currus id comparant: idem basim, rerum cardinem, columnam et fundamentum vocant, et plane negant esse quid mere imaginarium, aut simile ei quod Bonziorum secta vacuum et inane, vel quod Secta Tao nihilum nuncupat: Afferunt ergo rem esse veram vereque existentem, esse id quod concipi quidem debeat fuisse ante omnia, re autem ipsa non distinguatur a rebus ipsis, ut perfecto et imperfecto coelo et terra et 5. elementis, sed quid unum idemque sit cum illis; sic ut singulae res dici possint suo modo esse Tai Kie; non aliter fere quam delirans Servetus Epistola 6. ad Calvinum asserebat Deum in lapide vere et

proprie esse lapidem, in trunco truncum, etc. unde ipsi concludunt tandem omnia unius esse substantiae. Alibi etiam dicunt Tai Kie concipi debere ut quid immobile et quietum in actu primo; dum autem movetur, producere Yam seu perfectum, a quo motu dum rursus sistit seu quiescit, producere Yn seu minus perfectum, non aliter fere (inquiunt) quam homo secum ipse meditans quidpiam ac volvens animo, et mox deinde, quae meditatus est, eloquens; vel sicut affectio animi quae priusquam exerat sese, radicis ad instar in animo residet immota; simili denique illustrant haec omnia petito a massa argenti vivi quod capsa rotunda latet inclusum et immotum; haec vero statim atque recluditur, mercurius illico diffluit ac dispergit sese in mille veluti radios ab ipsamet Mercurii materia et forma indistinctos: Motus autem huiusmodi et quietis in hoc universo vicissitudinem docent esse perpetuam, circuli rotaeve ad instar, aut anthleae aquaticae perenni motu circumvolutae: Sicut vero negant assignari posse tempus quo perennis ista circumvolutio rerum non extiterit; ita motum earumdem et quietem (si tamen quies est seu interpolatio) declaraturi, simile rursum petunt ab diei noctisque, a systoles item diastolesque perpetua vicissitudine dum respiramus et dum nox diem, dies noctem excipit, aut hyemem aetas, aestatem hyems. Et quamquam integro decursui et quasi plenae aetati rerum omnium: tribuant annos 29. mille 600. post quos volunt eas denuo ordiri cursum et aetatem suam, tamen modo suo loquendi satis indicant aeternitatem quamdam rerum orientium occidentiumque antecendentem se agnoscere numeroso illo, quem diximus, annorum cursu infinitis vicibus repetito; in quo pugnant equidem cum sensu communi antiquitatis Sinicae ut quae ex traditionibus saltem suis censuit coelo et terrae primoque homini et foeminae suum fuisse principium; sic prorsus ut et horam ipsam qua coeperint existere, non dubitanter assignent.   

Miranda sunt interim ac divinis prope similia quae suo illi Tai Kie fidenter tribuunt novi isti Commentatores: capacitas, et magnitudo, extensio visque penetrandi, convenientia quaedam cum rebus omnibus. Quid multa? primum vocant et a se, altissimum, subtilissimum, purissimum, pulcherrimum, summe medium, summeque perfectum, ac bonum, exemplar et ideam rerum omnium, principio carens ac fine: quin imo et vitam ei videntur alibi tribuere cum animi spiritusque nomen ei tribuunt: Ad extremum, si modo constarent sibi, vix dubitaret Lector, quin subinde de vero eoque primo ac supremo Numine agerent; et vero sunt non pauci, qui id existiment et sic intellexisse aliquos, argumento possunt esse fana nonnulla ipsius Tai Kie nomine consecrata.

Sed enim quod meram materiam primam cum Philosophis

quoque nostris intelligant, confirmatur ex eo quod aliud quoque nomen suo illi Tai Kie adscribant Li illud vocant: Quae vox apud Sinas haud secus, atque To ratio apud Latinos, patet latissime: Hic autem dicto vocabulo sic rursus exponunt dictum Tai Kie ut essentiales rerum differentias ab hac una ratione dicant promanare de qua sic etiam philosophantur, ut videantur universale quodpiam a parte rei constituere, quod idem per species individuaque rerum sese insinuat: Quo probabilius est, eos sicut per Tai Kie recte intelligunt materiam primam, sic per To li vere rationem quamdam seu formam rerum constitutivam et ab aliis distinctivam intelligi. Sic enim ratiocinantur: Id quod sedem, ex. gr. constituit in ratione sedis, est Li, quod mensam in ratione mensae, idem rursus Li, et sic de reliquis: Frange sedem, mensam resolve, iam Li seu ratio sedis mensaeque desiit. Nec dubitant de Moralibus eadem prorsus, qua de Physicis ratione philosophari, ex. gr. rationem iuris officiique mutui quae est Regem inter et subditum, quae patrem inter ac filium, maritum inter et uxorem, et quamcumque demum rationem virtutis constitutivam Li vocant, quin et affectiones seu animi seu coporis, imo et ipsam animam quatenus informativa est corporis similiter Li nominant, quod adeo Li suo modo destruatur, ubi illa informare desinit; sic fere (inquiunt) uti aqua in glaciem concreta dum calore denuo resolvitur, pristino quidem liquori suo statuique restituitur, at glacies esse desinit. Sed hic ipsi non sistunt, sed ab hoc discursu ad errorem longe maximum turpissimumque tandem provehentur: Nam ubi multis de suo Li et de Tai Kie, sed admodum intricate perturbateque, disputaverunt, sensim delabi videntur in Atheismum, quatenus excludunt omne principium efficiens supernaturale, et quamvis subinde abstrahere videantur ab sensu et materia, revera tamen in materia persistunt: Spiritibus certe et effectis spirituum, qualescumque demum illi sunt, vim quidem tribuunt agendi subtilius efficaciusque; verumtamen sic rursus, ut nunquam sphaeram illam, quam Philosophi nostri activis simul et passivis tribuunt, ipsi videantur excedere: Quo magis laborant deinde, ut tot textus illustrissimos librorum veterum ubi de spiritibus rerum praesidibus, de iustitia providentiaque supremae mentis tam crebro tam diserte agitur per fas et nefas ad usam illam tam materialem crassamque sententiam torqueant.     

Sed et alibi rursus videntur sibi contradicere dum diserte docent unumquemque mortalium ex suo ipsius corde, quatenus hoc habet imperium quoddam in motus omnes et affectiones vel animi, vel corporis, devenire posse in cognitionem magni illius et supremi cordis; mentis utique divinae supremique moderatoris. Docent rursus ex admirabili nexu illo rerum et propagatione, qua sit ut tam

constanter simile producat sibi simile, evidenter probari posse dari quodpiam Ta teu nao, id est, Magni capitis cerebrum quod omnia illa tam aequabili cum vicissitudine conservet ac regat et ad finem cuique consentaneum perducat. Negant itaque (et hoc sane consequenter) quod eiusmodi sit mortuum quid; negant esse materiale; quin et afferunt alibi esse spiritum, eumque independentem, complectentem bonitatem omnem, omnesque (ut aiunt) rationes rerum omnium. Platones subinde aliquos audire te credas, aliosve Philosophos haudquaquam male sentientes de Deo.

Quo magis etiam cunctandum mihi esse censeo, nec illico damnandos Atheismi nisi forte materialis ac negativi (ut dicitur) novatores istos, quamvis fortasse suspectos etiam formalis ac positivi, certe quidem tales ut suo illo tam novo tamque inusitato loquendi modo non paucos Lectorum suorum in Atheismi positivi praecipitium deduxerint: Nam cum, quaecumque de summa quadam mente ac providentia in veterum textibus reperiunt; omnia ad suum illud Tai Kie et Li reducant; ad haec cum non distinguant inter causas materialem, formalem, efficientem, idealem, instrumentalem omnia scilicet illa nominibus tantum inter se distingui docent, adeoque et Caelum et Xam ti supremum illius Imperatorem eiusque attributa omnia, idem esse contendunt cum suo Li et Tai Kie sive cum suo illo influxu et virtute naturali coeli et terrae; unde si quando sic loquantur de virtute illa coelesti, ac si revera de mente quapiam divina sermo foret, merito tamen suspiceris ritu magis Poetarum quam Philosophorum nec aliter fere quam metaphorice loqui: Quocirca etiam iure merito censemus pestiferam esse doctrinam ipsorum quaeque ad formalem quoque Atheismum deducat, politicos praesertim illos et carnales homines: Adeoque ab Evangelico praecone rationum armis ac telis quam acerrime, uti semper factum, oppugnandos esse novatores istos, et vel ex ipsisimet ipsorum Commentariis adeo inter se pugnantibus, errorum suorum convinci posse, et quemadmodum Lactantius dicebat a nullo Ciceronem, quam ab ipso Cicerone vehementius posse refutari, ita nec hos novatores a nullis certius, quam a seipsis refutari posse. 

Verum enimvero quam senserint diversa, quam longe discesserint a maioribus, quam inani fundamento nitantur omnia, quae novatores excogitarunt, non aliunde magis quam ex serie ipsa temporum, qua conscripti sunt editique libri probari evidenter potest: Quo enim vetustior est quisque liber, hoc magis adversatur ipsorum novitati. Patebit hoc ex testimoniis sane luculentis quae Xu kim (per antonomasiam Xam xu dictus quia liber primus ac vetustissimus inter omnes authenticos) non uno loco nobis suppeditabit. Frustra, inquies; nam vetustiorem illo producent novatores. Quem

obsecro? Ye kim, sive eum qui de mutationibus inscribitur; quippe cuius author est idem qui gentis Sinicae Fundator Fo hi. Recte tu quidem: At, amabo te, quid tandem libri fuit, cuius Authorem Fo hi praedicas? Figurae aenigmaticae quatuor et sexaginta, sive lineolae 384. partim continuae partim interruptae et praeterea nihil. Bene habet. At si aenigmaticae, ergo perobscurae; si tam obscurae, ergo aedipo fuit opus qui lucem afferret. Ecquis ille? Num idem forte qui author fuit? Authoris quidem nihil extat, inquies, sed aedipi fuerunt magnus ille Princeps et quasi conditor Cheu Familiae tertiae Imperialis Ven vam dictus, nec non eiusdem filius Cheu cum. Hi solverunt aenigma, et figuras interpretati sunt: Sed an hi coaetanei fortasse fuerunt ipsiusmet Fo hi? Immo vero mille septingentis annis posteriores: Tamdiu scilicet in tenebris iacuit prima illa fundatoris lucubratio; prorsus ac si non extitisset in rerum natura. Num igitur omni illo tempore litterarum rudis et expers fuit China? Minime vero: sed quam dives et foecunda tum fuerit luculente testantur illustria litterarum monumenta quibus res gestae primorum Regum ac temporum, tum fere cum gerebantur, posteritati commendatae sunt: At in his litterarum monumentis nihil profecto invenient novatores, quod novitati suae faveat; invenient autem quod adversetur, plurimum: Quaerant sane vocem illam Tai Kie ex qua tot eruunt mysteria; ne semel invenient; uti nec alteram vocem Li in ea, quam ipsi effinxerunt acceptione, et tamen quam crebro, quam clare, quam graviter de sapientia providentiaque unius supremi Numinis, de cultu et sacrificiis eidem et spiritibus exhibendis isthic agitur? Quid quod ipsimet Principes Ven vam et Cheu cum tabulae illius aenigmaticae Interpretes primi, ne semel quidem istius vel Tai Kie vel Li mentionem faciunt? Unus, inquam, Confucius, sed et hic sexcentis rursus annis, ipsis modo dictis Ven vam et Cheu cum posterior, in appendice sua et semel dumtaxat binas illas voces Tai Kie profert in medium, ubi hoc unum dicit: Mutatio continet Tai Kie, sive magnum cardinem. Hic produxit duas virtutes etc.  

Annis ergo post Fo hi Fundatorem gentis Sinicae bis mille trecentis tandem, veluti Deus e machina, sic Tai Kie prodivit, nec male tunc quidem secundum interpretationem doctissimorum hominum, qui afferunt nihil hic aliud intellexisse Philosophum, quam materiam primam, uti ex modo ipso loquendi iam allato satis innuitur: At mille rursus et sexcentis annis post ipsum Confucium, vos demum boni novatores, prodivistis, et prodire fecistis tale Tai Kie quale tota retro antiquitas nunquam audiverat: Quodque multo magis absurdum fuit ac intolerabile, accommodare voluistis ad captum infantiae vestrae antiquitatem totam, et eam quasi obtorto collo in

sententiam vestram pertrahere, posterisque persuadere quod per annos ter mille; nihil aliud de Deo deque spiritibus senserint scripserintque maiores vestri quam quod asserebatis ipsi de muta aliqua virtute, et aeriis fortuitisque coelorum influxibus quos speciosis nominibus Tai Kie et Li nuncupabatis.

HOC erat porro chaos profundum Nationis Sinicae, hic labyrinthus, hi scopuli; quorum prima facies perculit sane Matthaeum Riccium eiusque Socios qui Sinicae Missionis fundamenta iecerunt, eosque gradu perquam lento suspensoque progredi coegit; cum itaque post emensa tot maria et tam feliciter perrupta tot saeculorum claustra in novum hoc Pelagus variorum dogmatum inveherentur, imitati navarchos solertes ac prudentes suspensa semper bolide sunt progressi; explorare diligenter omnia, qui sinus et aestuaria essent novae regionis, quae syrtes, ac vada: examinare, inquam, quae maxime vigerent dogmata, quibus nixa fundamentis; quam tuta, quam certa. Primum itaque non sine admiratione et gemitu crebra ubique idolorum monstra conspicati sunt, illa scilicet ipsissima, quibus Indiae regiones scatere viderant, a Bonziis utique eo, quo memoravimus, tempore et modo in Chinam invecta. Frequentissima ubique fana, numerosi greges sacrificulorum, errorum varietas summa, ex una secta prognatae complures aliae, authoritas et gratia Bonziorum apud imperitum vulgus, quamvis iidem a litteratis plerisque et honoratioribus fere negligerentur, acres eorum animis curas iniiciebant. Praeter hanc, alia novae sectae facies haud minus tetra sese offerebat, Tao vulgo dicta, priore hic antiquior, et in ipsis nata visceribus Imperii, quam adeo litteratorum quoque non pauci sequebantur, non illa spirituum tantum, sed et hominum Numen et immortalitatem quamdam in terris tribuit superstitiosa cultrix, ut de sortilegiis magicisque artibus, quibus addicta est, nihil dicam. Augebant hanc colluviem frequentes; ubique Mahometani, qui una cum suis erroribus ante annos fere septingentos magno numero et licentia ingressi in Chinam, eas ubique radices fecerant, ut humanis viribus desperanda videretur eorumdem extirpatio.

Caeterum una maxime secta Ju Kiao dicta eminebat inter has omnes opulentia, dignitate, authoritate: authoritatem antiquitas, et opinio sapientiae conciliabat; opes, honores, imperia litterae conferebant, eratque et re et nomine secta litteratorum; contemptrix illa quondam, quin et insectatrix earum quas 1. et 2. loco retulimus, quamvis alioquin et hanc et illam varii gentis Imperatores, et horum exemplo adulatores Ministri privato quodam studio benevolentiaque fuerint complexi: Cum Mahometanis etiam (credo quia origine exteris) sua ipsis fuere certamina; at neque tam crebra, nec aeque semper, uti cum aliis acria et acerba; ideo fortasse, quia (uti scribunt qui mores ipsorum et religionem describunt) Mahometani Su tien, hoc est, serviunt caelo quod et ipsi de secta sua magnifice profitentur literati; ex quo etiam non obscure colligi posset ipsos Sinas Litteratos, quando ab se coli caelum et adorari dicunt, utique non caelum sed Dominum caeli, quem colunt Mahometani, intelligere.

Quoniam vero nonnisi per litteras aditus patet ad honores ac Magistratus: In his autem qui per litteras emergunt, complures sunt humili loco nati et ex infima quandoque foece plebeiorum: Plebs vero, uti dixi cultrix fere idolorum est: Hinc fit ut multi sic transeant ad Litteratotum sectam, ut tamen nativas illas superstitiones non penitus respuant: Quam etiam fuisse causam autumo, quod ex ipsis tandem aliquando litteratis, amicum foedus (ut ita loquar) et societatem aliqui cum duabus sectis idolorum inire non dubitaverint, studio quoque uniformitatis ac tranquillitatis publicae eo perpellente politicos homines: Unam itaque doctrinam sive sectam ex tribus, sua videlicet, Indicaque Bonziorum, et patria quae Tao dicitur coalescere voluerunt; ansam (credo) praebentibus eiusmodi novitati somniis illis, et erroribus, quos imperante familia Sum litteratorum secta produxerat, quamvis haec illo quidem tempore sectas idolorum scripto tunc oppugnaret, uti supra notavimus; cum enim sic illi Philosophentur de suo Tai Kie et Li ut quandoque nihil videatur esse inanius, quandoque rursus nihil aeque solidum ac sublime, mirandum non est uberem dictae novitati materiam praebuisse et placuisse Bonziis vacuum nescio quod minime vacuum et interiorem suam doctrinam praedicantibus, nec displicuisse alteris nihilo suo non minus chymerico gloriantibus: Maxime quidem dum superstitiosos quoscumque ritus, et exteriorem doctrinam una cum idolis ipsis ac sacrificulis idolorum, in gratiam scilicet imperitae multitudinis perseverare patiuntur; ipsimet interim in Atheismum turpiter prolabentes.

Quid hic ageret noster Riccius annuntiaturus orbi Sinico Christi legem quo se verteret in tanta dogmatum religionumque varietate

simul ac perversitate? Obversabantur animo dura certamina sibi ineunda, nec iam cum idololatris tantum, et Mahometanis promiscuaque plebe, sed ipsis cum Magistratibus cum tota prope classe Litteratorum, e quibus supra centum millia gradibus suis insignes erant, cum ipso, inquam, flore, robore ac firmamento Imperii, hominibus Atheopoliticis, a quibus caeteri ius ac leges petebant, atque adeo fastu potentiaque tumidis, contentis virtutum specie, re autem vera coeno flagitiorum maiori ex parte coopertis. Dimicandum erat cum Scriptoribus primi tunc nominis, et cum librorum veterum et classicorum Interpretibus tametsi Neotericis, attamen Classicis (uti vulgo quidem censebantur) quorum adeo commentarii manibus omnium terebantur: Convellenda ipsorum authoritas, dispellendae fraudes ac tenebrae, et si quidem verum erat quod Novatores tam studiose docuerant, eamdem scilicet cum sua fuisse mentem ac sententiam Priscorum omnium, profecto contra torrentem totius antiquitatis, authoritate quadraginta et amplius saeculorum roboratae vel proposito capitis periculo fortiter erat enitendum: Damnandi consequenter auctores errorum: Prisci, inquam, Reges ac Sapientes, et ipse magister imperii Confucius, quos ut oracula quaedam mundi sui, et illustria virtutis ac sapientiae prototypa posteritas omnis hodieque veneratur, de quibus si quidem nos iuridice, quid sentiremus, interrogarent, fidenter ac diserte respondendum erat, erravisse omnes ac aeternum periisse: Quod quo tandem ferret animo gens superbissima retinentissimaque prisci moris et maiorum observantissima? utique novitatem tam invisam detestati constanter affirmarent nequaquam erravisse suos, sed nec errare per tot saecula, tot millenos tanti nominis sapientes tam constanter potuisse: Ut ut esset, malle se cum erroris periculo insistere vestigiis maiorum, quam opiniones sequi paucorum hominum exterorum ad id usque tempus inauditas.

Meminerat quoque Riccius exterum se esse, hoc est, Sinensium opinione, Barbarum: Meminerat Religionem, quam propagaturus venerat, esse hic novam, novoque ex orbe advectam: Quod si vel nomen ipsum exterorum esset despectui; si suspecta novitas omnis, et vel adeo quia tranquillitatem publicam turbare nata, politicae genti Priscarum suarum legum ac consuetudinum tenacissimae semper invisa: Immo si Magistratus et Consiliarii Principum Religiones et Sectas ad unum omnes, praeter suam litteratorum, penitus abolendas esse non semel senserant, reque ipsa contra Sectatores earum (cum tamen inquilinae iam essent, et tot Imperatorum privata superstitione vehementer auctae et corroboratae) Principes alii atque alii ferro flammaque saevierant: Quid sperari tandem posse de illa quae tam nova esset ac peregrina, quae mollis ac superbae gentis

ingenio tam contraria, res annuntiaret tam prima specie incredibiles, uti est Homo-Deus et hic crucifixus.

DESPONDERET animum procul dubio tot inter curas ac metus quisquis haud aliis niteretur viribus quam humanis: Sed enim fretus Deo constitit sibi Riccius, qui cum multa diu noctuque versaret animo de institutis ac legibus Monarchiae tantae et tam antiquae, in hunc fere modum secum ipse ratiocinatus est: Si verum est quod mihi tam constanter affirmant omnes, anni sunt mille quingenti eoque amplius quod idola cum idolorum cultu authoritate Regia ex India primum inducta sunt in Chinam: Constat autem stetisse hoc Imperium per annos quarter mille eoque amplius, si quidem fas est annalibus Imperii fidem dare, dignis utique non minori fide, quam quos de rebus suis Graeci ac Romani conscripserunt: Quid ergo dicemus de omni illo tempore quod idololatriam antecessit, annis scilicet bis mille quingentis? An ignoravisse numen omne tam verum quam falsum? Quod quidem de gente quantumvis immani ac barbara (teste Tullio) vix est auditum: Vox illa generis humani Numen est aliquod an sola fugerit aures Sinarum? Soli Sinae ad lucem illam, speciemque et magnitudinem creaturae, per quam Paulo teste, tam cognoscibiliter Creator omnium potest videri, soli, inquam, Sinae caeteroqui tam perspicaces semper caecutiverint? An insania ista, et intestinum murmur dicentium in corde suo: Non est Deus, quam Augustinus paucorum esse dicit, omnium omnino Sinarum mentem semper occupaverit? Quod illitterati, quod agrestes ac feri semper cognoverunt, homines sapientes, culti, mites semper ignoraverint? Qui motus illos tam constantes et aequabiles Astrorum, qui caelorum conversiones semper admirati, semper id egerunt ab ortu suae Monarchiae, ut aequabilitatem et constantiam illam et ordinem inviolatum in administratione Monarchica sui Imperii observarent; nunquam de motore caelorum ac Domino, nunquam de Monarcha illo supremo utpote invisibili et in corporeo cuius (Monarcham suum Vicarium et veluti filium adoptivum esse crediderunt ad sublunarem hunc orbem administrandum) cogitavisse, credi potest? Atenim si hic subobscura saltem veri Numinis fuit notitia, unde tanta deinde

perversitas opinionum ac morum, tot Sectarum colluvies quantam videmus hodie, unde tot artes nocendi fallendique? In promptu causa est: ab inconstantia naturae depravatae, nominatim vero a pestifera servitute idolorum. Quoties ipsimet apud nos praedicant Priscorum temporum innocentiam, fidem, sanctitatem! cito nimirum consenescit virtus omnis, et imbecillitas humana suapte sponte ruit in peius, tametsi nemo sit qui impellat; satis severa simplex et innocens prima aetas Romanorum, at quanta deinde morum corruptela cum triumphis Asiaticis in urbem invecta est! Quid? Ipsa Christi Ecclesia, quot et quantas vicissitudines subiit? Quam cito deferbuit ardor ille spiritus sancti, quo in ortu suo rapiebatur inflammata? Id ergo quod nunc iacet, haud recte dicas stetisse nunquam. Humanum quid esse et natura sua caducum recte quidem dixeris. Depravata gens est, sit sane. Corruptissimi mores, non inficior; sed vel hinc liquere dico, synceri quid integrique habuisse aliquando. Omnino sic res habet; non ea fuit olim China, quam nunc videmus esse, sed quod extremis hisce temporibus usuvenit Europae nostrae, ut post insignem corruptelam opinionum simul ac morum, post tot haeresum quotidie hydrarum instar pullulantium examina, Atheismus quoque nonnullos infecerit, hoc usuvenit et Chinae, lue tam execrabili grassante hic tanto saevius, quanto minus adest remedii, et plus suppetit semper alimenti.

Quid ergo consilii in re tam desperata? Ratione primum ac Philosophia mederi incipiamus? At in hac, ut ab ipsis, ceu Magistris, excolamur, ex Europa nos venisse existimant. Pugnabimus igitur armis sanctioribus quae plurima suppeditant paginae divinae? Sed enim divinis similes suas item esse stulte contendent; et si quidem vetustiores quoque esse dixerit, erroris illos arguere difficillimum sane erit; quin ergo freti magno Deo arripimus Christi Salvatoris nostri e cruce pendentis imaginem, et provolamus in publicum animosi, fideique nostrae trophaeum circumferimus per compita et fora; aderit piis conatibus ipse Dominus, et si prodigiis signisque doctrinam eius confirmare non potuerimus, sanguine vitaque certe confirmabimus. Utinam hoc quidem! Verumtatem ne ipsum quidem Apostolum Gentium quamvis arderet mori pro Christo, praedicaretque Christum et hunc crucifixum, accepimus inivisse viam hanc et rationem, Christi praedicandi in Sapientum Areopago, ubi quantumvis incitaretur spiritus eius in ipso videns idololatriae deditam civitatem, sic tamen Christi Redemptoris et hominis mentionem facit, ut primum Creatoris ac Dei, et sic rursum Redemptoris, sed ut a mortuis prodigiose suscitati, sed humanum genus gloriose iudicaturi: Idem vero Apostolus cum apud gentes alias tot signa tamque miranda patraverit, in hoc tamen ingeniorum et sapientiae

theatro iudicavit solidis rationum ponderibus, Deo adspirante esse permovendos.

Quid si ergo imitemur Apostolum in Areopago disserentem, et quando non dubitavit is ex ipsa Poerarum caligine tenuissimum primae lucis radium elicere, nos similiter ex vetustioribus saltem Sinicae Philosophiae monumentis petamus aliquid quod crepusculi sit instar; et aurorae feliciori solique iustitiae quadantenus viam pandat. Veterum quidem librorum copiam non deesse, satis iam constat: Iique fortasse quo propius ab origine fontibusque veritatis abfuerunt, hoc etiam purius liquidiusque de ea disseruerint. Sed enim verendum ne si veteres hic nobis faveant, Interpretes veterum adversentur: Sic enim audio non minus copiose quam ingeniose explanari libros veterum ab Interpretibus quibusdam, qui cum vix a quingentis annis prodierint, admodum tamen fidenter iudicium ferant de quadraginta saeculorum sensu et doctrina. Accedit hoc indigenas ipsos esse versatissimos patriis in litteris, et quia de his tam praeclare (uti vulgo dicitur) sunt meriti, eoque nomine maximis olim perfuncti muneribus, idcirco lucubrationes ipsorum singulari cum studio plausuque lectitari ab summis pariter infimisque. Quid ergo deferent uni homini praesertim extero, qui prae uno magistrorum suorum et Interpretum, exteros (opinor) omnes floccifaciant? quamquam iure merito quis dubitet, an qui scripserunt postremis illis corruptissimis temporibus Priscorum mentem germanamque doctrinam sint assecuti, praesertimque iis in rebus quae ad Religionem Priscorum pertinent, vel sunt ab sensu nostro vulgique opinione remotiores. Constans quidem Interpretum concordia, maxime si plures fuerint, nec unius aetatis, admodum rara est et miraculo proxima. Gaudet fere aetas posterior priori vel addere quidpiam vel detrahere: Sic Litterati Sinenses aetatis nostrae novam illam commenti sunt Religionem ex tribus conflatam, quarum duas ii, qui Imperante familia Sum floruerunt, uti falsas pravasque oppugnaverunt acerrime. Cur ergo hi ipsi non aeque hallucinati fuerint et multo etiam longius a primis illis temporibus dogmatisque maiorum discesserint? Maxime cum ultro fateantur intercessisse noctem illam tam spissam annorum mille et amplius, per quos prisca Sinarum Philosophia consopitae similis extinctaeque iacuerit?

Has ergo similesve cogitationes diu noctuque revolvens animo Matthaeus Riccius cum vehementer optaret sedem figere quamprimum in ipsa arce Imperii; Regia, inquam, Pekinensi, quae Monarchiae totius caput est (quod et magnus Xaverius tantopere expetiverat) quoniam tamen necdum sibi videbatur satis esse maturus ad illam expeditionem, et nisi via aliqua paulatim eo sterneretur, acceleratio tam praeceps multo plus damni quam commodi afferre

poterat: Satius esse duxit festinare lentius, et ex proximis quibusque locis atque Provinciis qualemcumque fructum petere, extraque Regiam praeludere quodammodo certaminibus illis quae in ipsa deinde Regia esset initurus. In Provinciis itaque Chinae Meridionalis annos versatus omnino 16. Ipse tum per se tum etiam per socios non uno loco felicia posuit fundamenta rei Christianae, et quamvis omni illo tempore variis gravibusque laboribus ac periculis exerceretur, nunquam tamen fractus est animo, sed Deo fretus e rebus etiam adversis animos et opes sumpsit, unum interim singulari quodam studio solertiaque agens assidue, ut indagaret omnia secumque tacitus expenderet, eoque consilio identidem gentis libros, et quotquot ex amicis nancisci poterat homines litteris praestantes; quoad anno 1598. iam maturam ratus Pekinensem expeditionem eam alacer suscepit; Sed ecce Pekinum delatus recentis cuiusdam belli terrore et apparatu fervere videt omnia: quare prudenter hic difficultati cedens ac tempori Nankinum repetit, sive Regiam Meridionalem: Ibi autem non paucis Christo aggregatis fundat Ecclesiam simulque domicilium Societatis IESU et exacto circiter biennio rebusque iam pacatioribus Pekinensis Regiae, post multas deprecationes et lachrymas coram Deo, cuius unius causa hic agebatur, profusas, plenus admodum spei fiduciaeque caelestis (divinitus quippe factus erat certior Christum sibi propitium fore Pekini, similiter, ut Ignatio olim Romam petenti) tandem anno Christi 1600. denuo proficiscitur erecturus in arce illa, tam florentis Imperii trophaeum Crucis Christi, et sub huius auspiciis depugnaturus cum Idololatris, Atheis, Mahometanis, et, si Deo cordi foret, de his Inferisque totis triumphaturus, quin adeo, per calcatam, si necesse foret, quatuor et 40. saeculorum authoritatem, monumentum aeternae veritatis positurus, et, si veritas id postularet, obsignaturus etiam suo sanguine.

Anno itaque salutis humanae 1601. mense Ianuario (qui postremus erat mensis anni Sinici 28. Imperantis Van lie ex Familia Taimim ordine decimi tertii, ingressus Pekinensem Regiam Matthaeus Riccius offert munera Principi, non alia re magis quam novitiate sua pretiosa acceptaque; et primo quidem loco effigiem Christi Salvatoris Deiparaeque Virginis coloribus eleganter expressam necnon ipsum Crucis trophaeum: Omnia suscipit Imperator (raro favoris ac benevolentiae argumento) sacratas autem Imagines cum singulari quadam venerantis animi significatione. Vulgato favore tam inusitato accenduntur omnium studia ad novum hospitem consalutandum: Concurrere certatim omnes cuiuscumque fere ordinis ac dignitatis ad diversorium Matthaei, avidissimi cognoscere quid afferret hospes tam novus et advena ex iis terris, quas ipsi ad id tempus sub coelo

existere, nunquam existimaverant. Multi multa sciscitari; multa Mathaeus ipse ultro prudens ingerere; audiunt de elementis, de caeli ac terrarum vel situ vel motu, et in his nova permulta prorsusque inaudita, non minus ingeniose quam perspicue, patrio ipsorum sermone disserentem. Amant etiam vehementerque suspiciunt gravitatem morum comitate modestiaque tam singulari temperatam. Inter haec vir prudentissimus gradum facere identidem ad sublimiora, a terra caeloque scilicet, ad conditorem utriusque et Dominum: Mox etiam naturam huius divinasque perfectiones, unitatem, providentiam, sapientiam, omnipotentiam, bonitatem solidis demonstrare rationibus. Disserenti porro de primo rerum principio seu effectore assentiri facile omnes et non pauci fidenter etiam asserere esse illum ipsum quem Prisci gentis suae Reges ac sapientes perapposito nomine Xam ti, hoc est, Supremi Imperatoris nuncupassent, et vero coluissent: Neque tamen deesse rursus alii, qui principium longe diversum, chimaericum illud scilicet novatorum, de quo supra, Tai kie, li, cum etc. id est, Magnum terminum, rationem entis universalem, item vacuum et inane; alii rursus qui Foe idolum ex India advectum, alii denique qui patriam sectam Tao dictam identidem obtrudant: Quorum quidem omnium errores inaniaque dogmata Matthaeus rationibus, e naturali simul et supernaturali petitis veritato, non minus fortiter quam suaviter oppugnat expugnatque: Audit eos interim non minus quam alios; quibuscum familiarius egerat in China Meridionali, miris extollentes laudibus Priscorum temporum suorum innocentiam et simplicitatem, audit Priscas auctoritates et vetera citari ab ipsis litterarum monumenta, in quibus tum legis naturalis, tum aliarum rerum quas Riccius praedicabat, mentio fiebat non obscura, ipsismet interim fatentibus diu esse quod desierat aureae illius aetatis integritas et candor; nam suae quidem aetatis sapientes plerosque tantum nomine tenus discipulos esse Confucii: utpote qui praeter opes dignitates deliciasque huius saeculi et fucatae eloquentiae gloriam vix aliud quidquam haberent cordi, parum utique solliciti quid olim futurum esset, quia nihil fere, nisi quod sensu perciperetur, credentes: Et huiusmodi quidem sermones ac querimoniae illorum fere erant, qui nativum lumen veritatis vitiis et erroribus minus habebant offuscatum, quos inter etiam quidam primi nominis litterati, instinctu, opinor, plusquam humano, tam singulari doctrina Matthaei nostri, tantaque doctrinae firmitate capti convictique adhaerescere iam ipsi studiosius, et ad delibandos saltem gentis suae libros, vetustiores imprimis ultro invitare, se namque ipsos post institutum bis terve cum illo sermonem, multo quam unquam antea clarius iam percipere nonnulla quae veterum monumentis continebantur, quae adeo delibare ne gravaretur et ipse: Sic

enim perspicue cogniturum esse, quid olim natura duce ac Magistra senserit antiquitas tota, quid de supremo caelorum Imperatore ac Domino, quid de spiritibus et Religione iudicarint viri Principes iidemque sapientes aetatis Priscae Yao, Xun, Yu, Tam, Ven-vam, Vu-vam: Cheu-cum, Cum-çu, sive Confucius quos omnes tota posteritas si minus imitata feliciter, at certe constanter sit venerata; qui utique si viverent modo novas illas veritates, veluti caelitus annuntiatas, approbaturi essent, et quidni etiam amplexuri. Quod si iam semina quaedam et scintillas eiusdem luminis ac Religionis in monumentis Priscorum suorum Matthaeus ipse reperiret, tum rogare se, ut suscitet benignus, quod tamdiu latuit, consopitum extinctoque simile, priscumque lumen nativae veritatis fulgore novo doctrinae caelestis accendat atque perficiat.

Quam simillima fuerant aliorum etiam gravissimorum virorum quibuscum egerat per annos superiores hortamenta et vota, quibus adeo iam tum morem gerens, non parum scilicet hac in parte elaborarat; quod ipsum tamen prudenter hic dissimulans, humanissime respondit se quando sic iuberent, utique pariturum, non sine magna spe discendi proficiendique ex libris gentis litteratissimae conscriptis ea praesertim aetate, cuius ipsi sapientiam ac sanctitatem usque adeo depraedicarent. Totus interim tacitis exultabat laetitiis Christoque duci et auspici gratias agebat immortales quod cerneret aperiri disseminando Evangelio ostium ingens, quod idem tamen rursus intelligebat penitus iri occlusum, si forte totam litteratae gentis antiquitatem condemnaturus omnium in se litteratorum adeoque et Magistratuum infestos animos et arma concitasset, quos utique devincire potius oporteret similitudine quadam studiorum atque sententiarum, quam abalienare novitate nimia et diversitate, ut sic, fundamenta Christianae Religionis in hoc Imperio non divina tantum firmitate (quae quidem longe potissimum procuranda semper est) sed etiam humana, quoad fas et ratio sineret, niterentur.

Doctoribus itaque primi nominis, et hortatoribus, et ducibus novo rursus ardore ac studio placuit explorare penitius omnia, adire (inquam) fontes ipsos doctinae Sinicae, et monumenta Priscorum dogmatum, necnon annalium vetustissimorum, iterum iterumque revolvere; ad haec obscuros dubiosque locos examinare diligenter, consultis partim commentariis, tam veterum quam recentiorum Interpretum, partim etiam illis, qui tunc vivebant literarum Magistris atque Philosophis (ex quibus septem et viginti annorum spatio, quibus in China commoratus est Riccius recensita sunt amplius quinque millia) a quibus et ipse visebatur, et quos vicissim visebat et de omnibus consulebat. Quid multa? vidit, audivit, legit, et

maxima cum voluptate animi sui perspicue tandem cognovit, quin et convictus est, Sinenses olim non uno saeculo, sed pluribus habuisse notitiam veri Numinis ac simul praestantia quaedam lumina legis naturalis; ad quae si modo revocarentur ii, qui nunc viverent, sperandum utique fore, ut ad Evangelicae legis, quam venerat annuntiaturus, gratiam et sanctitatem suaviter admodum (propitio semper Numine) adducerentur, ii quidem imprimis, quos inveterata quaedam caecitas ac superbia vitaeque depravatae consuetudo non usquequaque impediret; et vero cum gens ista suae antiquitatis suarumque litterarum usque adeo studiosa sit et tenax, prorsus adhibendam videri hanc industriam, ut suscitarentur ea, quae ipsimet in primordiis suis habuerant prima naturae lumina, quamvis hac aetate vitiorum et errorum tenebris prope iam extincta, exemplo scilicet Doctoris et Apostoli Gentium, qui non dubitaverat authoritatibus et quidem Poeticis Ethnicorum uti inter evangelizandum; exemplo etiam primitivae Ecclesiae in qua Doctores ac scriptores sacri omnes (uti testatur S. Hieronymus citatus a D. Thoma in opera contra impugnantes Religionem cap. 12.) a tempore Apostolorum usque ad tempora ipsius Hieronymi immiscuerunt sacrae Scripturae sapientiam et eloquentiam saecularem.

HAEC igitur quam solido nixus fundamento fecerit Riccius noster quanta cum authoritate, fructu, plausuque operae pretium fuerit hic declarare. Intellexit imprimis vir aeque perspicax ac prudens, magnam esse fidem annalium Sinicorum, raram prorsus authoritatem simul, et antiquitatem: intellexit, eos a quibus annales conscribuntur, ab ipso deligi gentis Imperatore, unoque fere tempore res omnes et geri apud Sinas et scribi; quamvis eaedem nonnisi multo deinde post tempore, post occasum videlicet imperantis familiae et novae ineuntis initia, typis edi consueverint. Itaque sic statuit corrigendam prorsus esse opinionem illam, qua venimus fere omnes ex Europa nostra imbuti occupatique, nationes scilicet ad unam omnes (excipiamus semper Hebraeam) veri Numinis amisisse notitiam, idque paucis a diluvio saeculis, et inter sua fere cuiusque nationis exordia: Neque enim sic rem habere, et quidquid de aliis

sit nationibus, de Sinica tamen haudquaquam ferri posse tale iudicium; utpote quae ab aliis gentibus fuerit, non terrarum spatio dumtaxat, sed moribus, habitu, litteris semper fuerit hodieque sit diversissima, et ita quidem ut putaverit prae sua non aliam sub coelo et sole inveniri nationem, praeter vicinas aliquot barbarorum Gentes et Insulas: sic enim verbo et scripto Imperium suum Tien hia, vel Su hai chi nuy, id est, quod sub caelo est, aut quidquid intra quatuor maria continetur appellare consueverunt.

Quod quidem Imperium siquidem per bis mille primos ann. habuisset cum remotiorum terrarum et nationibus commercium, an tot Prisca aliarum gentium Aegyptiorum, Hebraeorum, Graecorum aut Romanorum monumenta, id dissimulare aut non commemorare potuissent? an ipsa quoque Sinensium Chronica non memorarent, quemadmodum memorant de quinto Imperatore Vu ti e quinta Han familia circa annum ante Christum 200. arma sua ultra murum et desertum Lop proferens Pegu, Camboiam, Siamum, Bengalam usque penetravit, et annis rursum post Christum circiter nonaginta decimus sept. eiusdem familiae Imperator Ho ti duce Pan chao in Indiam et ultra progressus 200. dierum itinere Regna 40. numero Sinarum subiecit imperio.

Ut autem id magis perspicuum sit si quidem de Assyriorum vetustissimo agatur Imperio, quod a Nemrodo Chami nepote duxit initium, satis constat illud inter ipsa prope exordia sua descivisse a cultu vero ad idololatricum, et crudelitate, libidine, aliisque sceleribus adeo fuisse contaminatum et obscuratum, ut nihil ferme praeter inania Principum nomina ad posteritatis notitiam pervenerit: Quod quidem Imperium, cum deinde ad Medos, et ad his ad Persas, a Persis ad Graecos sive Macedonas, a Graecis denique ad Romanos devolutum fuerit, quis non intelligat etiam vitia, et vitiorum omnium parentem ac nutricem idololatriam simul cum spoliis ac triumphis una transiisse? Qua quidem Idololatria Romanum deinde Imperium orbem reliquum infecit, adiunctis etiam sibi iis idolorum monstris, quae propria singularum gentium superstitio fabricata fuerat.

Ab hoc igitur Imperio gentis Assyriae licet vetustissimo, et quod in Asiae visceribus fundatum ad Arabiam, Aegyptum, Indiamque extendit sese, nemo tamen suspicabitur derivatum fuisse Asiae extremae sive Sinarum Imperium, qui modo expenderit hoc ipsum 4222. annis sub patriis Principibus perstitisse: antequam iugum Tartarorum Occidentalium subiverit, quique etiam huius et illius gentis mores linguam, ritus, litteras caeteraque omnia usque adeo inter se diversa diligenter observaverit: Et tamen fierine potuisset, ut rivus tam magnus nihil haberet cum fonte suo commune, et praesertim virus illud quod tam celeriter manat vitiorum, et ex vitiis idololatriae? Atqui

si modo vel obiter quis consuluerit Sinicae gentis annales, protinus ei constabit idololatriae pestem non fuisse Regia authoritate huc introductam, nisi post annos fermeter mille post conditam Monarchiam Sinarum, annis vero amplius nongentis post extinctam Assyriorum.

Quod si vero Chinam removerimus ab Assyriorum commercio, multo magis removenda Aegyptus: et quamvis aliquae hierogliphicae litterae Sinenses cum Aegyptiis similitudinem habere a quibusdam asseratur, cur non potius Aegyptios a Sinensibus, qui aliquot saeculis praecesserunt, quam ab Aegyptiis Sinenses originem trahere debere contenditur? Ad haec quid obest quin aliquae gentes quaedam invenerint eadem omnino et communia cum aliis gentibus maxime dissitis? Et quid demum facilius et magis obvium quam pingere characteres aliquot referentes similitudinem rei, ut Solis, Lunae avium arborum, etc. ut pueros doceant quae quid significant? An propter ea ex gente Aegyptia in Sinam per totam Asiam fieri debuit transitus et transmigratio?

Sed neque dici potest ab Indorum Gymnosophistis quidpiam vitii vel erroris apud Chinam fuisse propagatum antequam hic propagaretur ipsamet Idololatria: Nam praecipuus huius sectae propagator Foe dictus in India natus fertur anno 16. imperantis Chao vam (qui quartus fuit e 3. Cheu familia) anno ante Christum 1308. et annis 400. circiter ante natum Pythagoram et Confucium, quando iam steterat haec Monarchia annis 1600. et amplius, legibus riribusque non peregrinis, at suis constanter administrata; dogmata vero hominis pestiferi nonnisi nongentis circiter annis post eiusdem interitum una cum formali idolorum cultu authoritate Regia in Chinam inducta sunt.

Multo minus etiam credendum est Sinicae gentis originem peti posse a Iaponibus (quo superba Sina Vo nu, hoc est, Vo mancipia vocabat), quamvis ii litteras habeant multaque alia cum Sinis communia: Steterat enim Sinarum Imperium annis bis mille supra quingentos quando (sicut annales eorumdem memorant) migraverunt ex China millia aliquot familiarum ad Insulas Orientales, annis scilicet ducentis ante Christum: Ex quo tamen conficere ego nolim Iaponiam esse coloniam Sinarum, maxime cum constet ab anno 660. ante Christum coepisse Iapones numerare Reges suos, qui usque ad saeculi huius 1608. numerantur octo supra centum; uti constat ex libro Sinico in Iaponia impresso, qui in Bibliotheca Regia asservatur: quo etiam probabilior mihi est opinio altera, Iapones a Tartaris potius (qui accolunt eorum mare Borealius) traxisse originem, eamque perantiquam; quippe sub annum circiter 1196. ante Christum, quando (sicut annales testantur) Barbari Boreales (puta Tartari)

multitudine suae gentis id flagitante ad Eoi maris Insulas se contulerunt: quod ut promptius credamus, suadet etiam Iaponicae gentis indoles perquam bellicosa et robore animi constantiaque prae Sinis longe praestans, quodque lingua utantur a Sinensi diversissima.

Confirmant haec tot legationes, uti aliorum barbarorum, ita et Iaponum: harum quidem prima in Sinam legatio facta scribitur anno 2. Imperatoris 14. Quam vu ti e 5. Han familia (qui annus a Christo nato erat 28.) anno vero eiusdem Imper. 33. secunda fuit legatio, qua primum sigillo Regio donati sunt. Tertia legatio an. 1 Imperantis Ngan ti decimi noni constabat 160. capitibus, interruptae deinde per multos annos ob bella isthic civilia legationes: donec iterum resumptae et continuatae sub septem Familiis imperantibus: et una quidem sub 2. Imper. Tai çum e Familia Tam decima tertia, imperii sui anno 5. (tribus scilicet annis ante adventum Evangelii praeconum e Syria) et sub sequenti Cao çum quando primum mutata est Regni ipsorum appellatio: Nam deinceps Ge puen que, id est, Solis ortus Regnum (quod nobis Iaponia est) nominatum est; 19. Familiae Sum 2. Imp. Tai çum anno nono primum Bonzii legatione functi sunt et deinceps. Sub Yum lo Imp. 3. Familiae Tai mim iussi sunt, ut singulis tantum decenniis semel ad aulam venirent.  Ex quibus cognoscet Lector unde potissimum per mutuum fere commercium et mores patrios et litteras cum Typographia, et vitiorum quoque superstitionumque contagia transiverint: Quemadmodum etiam constat, inter tot imperii vicissitudines, tumultus publicos et calamitates variis temporibus Sinas perfugisse ad vicinas terras et insulas ut Tibetum, Camboiam, Siamum, Tunkinum, Malacam, insulam formosam, Molucas, Iavam, et praecipue, uti iam diximus, Iaponiam. Verumtamen ex supradictis haudquaquam recte ratiocinati sunt Europaei nostri, qui praeter ea, quae apud Iapones observarant atque didicerant, Sinicarum quoque rerum et (quod magis admireris) originum ac librorum Sinensium Interpretes ac iudices sub initio huius saeculi esse voluerunt, et ex aetate Iaponum praesenti, sententiam ferre de tota antiquitate et doctrina Sinensium.

Sed erit fortasse qui existimet ab Hebraeorum populo propagatum fuisse populum extremae huius Asiae, utpote qui ab uno eodemque Sem Patriarcha Asiaeque fundatore stirpem suam ducant. Hebraeos quidem aliquos eosque sacris instructos voluminibus in China repertos fuisse testantur ii, qui ex Europa huc primum advenerunt: Et vero nihil ut dicam de moribus ingenioque Sinarum, qui toti fere inhient terrenae felicitate, divitiis, commodis, honoribus, prorsus ac si non aliam expectant benedictionem quam quae de rore caeli et de pinguedine terrae proveniat; usus quidem polygamiae

tametsi primas semper deferant primae et legitimae coniugi, apud Sinas videtur permissus, quippe sterilitatem et stirpis suae interruptionem, quodque post fata nemo ipsorum memoriam in parentalibus officiis sit renovaturus, ipsi in summis humanae vitae malis reputant; ad haec eo sunt fastu et arrogantia, ut sicut Hebraei olim ob singulares coeli erga se favores, reliquos orbis mortales habebant despectui, ita et ipsi vanitate plusquam Graeca Barbaros vocarent populos, quotquot norant, nec ante desisterent a convicio, quam iidem mores peregrinos et barbariem exuissent, moresque Sinicos induissent, quos in civium suorum numerum ceu pupillos adoptabant. Augere posset opinionis istius probabilitatem singularis quoque illa Sinicae gentis erga defunctos maiors pietas, quam nitore et cura sepulchrorum, variisque ritibus et planctibus funebribus, nec non oblationibus, quas peragunt stato tempore, testari consueverunt. Revera ritus tot ac ceremoniae, tot in victimis rite apparandis observationes ac minutiae, ad haec sacrificia tot tamque varia ex tauris, arietibus, pane, vino; imo et holocausta quibus supremo Imperatori coelorum litabatur consumptis victimis et rebus pretiosis: Sacerdos item unus et supremus (qui et erat Imperator) cui soli fas erat sacrificare supremo coelorum Imperatori, quoties rei necessitas id postulabat: quod plerumque dum imperium lustrabat, in ipsis montibus et collibus faciebat; ad extremum, quod Sinenses prae reliquis gentibus, veri Numinis notitiam longe diutius conservasse videantur: haec certe omnia praebere possent Europeo homini ansam dubitandi, an non ex Iudaea multi ritus ac mores in Chinam transiverint, gensque ipsa ab Hebraeorum propagata gente fuerit. Sed huic opinioni obstant annalium Sinicorum monumenta (ad quae dumtaxat appello Lectorem in toto hoc opere); praeterquam enim, quod diu ante dispersionem Tribuum Israeliticarum China fuerit cultissima, et a legibus ritibusque tam sacris quam profanis maxime instructa, unum hoc sufficiat quod annis omnino centum et amplius priusquam Moyses legem a Deo accepit, pius ille Imperator et Xam familiae secundae conditor Chim tam octogenario iam maior, septimo sterilitatis anno (quam per orbem universum invaluisse Sacrae testantur paginae) victimam sese pro salute populi solemni cum ritu conceptisque verbis coelo devovit: Quid quod etiam ducentis et amplius ante Abrahamum annis memoratur non semel Xun Imperator holocaustis aliisque sacrificiis supremo litasse Imperatori, aliisque deinde inferioris nominis et ordinis sacrificiis, coluisse spiritus montium fluminumque praesides? Uti refertur in libro Xu kim ab illius prope temporibus historico Regio primae imperialis familiae Hia anno circiter ante Christum 2200.

PRORSUS itaque vel deroganda fides et annalibus per suas (ut ita loquar) olympiadas vel periodos 60. annorum tam accurate digestis, vel certe rursus ascendendum est altius et ad ipsa proxime diluvii tempora revocanda sunt exordia Sinarum: Quod quidem si fecerimus, tum denique constabit, ex alia nulla orbis natione, Sinarum leges, scientias, et pleraque instituta proficisci potuisse, praeterquam ab ipso Patriarcha Noemo, aut filiis eiusdam, aut nepotibus. Quod ut clare constet, adeamus, si placet, ipsum gentis Sinicae conditorem, cui Fo Hi nomen: Huius quidem genus et patria non exprimitur in Chronicis Sinarum, nisi quod hanc in Provincia maxime occidua et Boreali videlicet Xen Si fuisse referatur: et ad hanc ipsamquidem provinciam primum appellere necesse erat, si quidem in dispersione linguarum et gentium ex Mesopotamia, seu terra Sennaar migrandum fuit, et deveniendum ad Sinarum meditullium Provinciam, inquam, Ho nan, ubi aulam primum constituisse scribitur in ea regione, ubi nunc situm est oppidum Chin cheu quod subiectum est eiusdem Provinciae Metropoli çai fum fu, alio nomine Pien leam. Nisi forte aliquis opinari velit Fo hi et primos Sinarum incolas non convenisse cum caeteris gentibus in terram Sennaar nixus videlicet authoritate Cardinalis Caetani ad ea verba cap. II V. I. Erat autem terra labii unius et eorumdem sermonum, ubi his verbis scribit: non intelligas universum genus humanum profectum ab Oriente atque ivisse in regionem Sennaar, quia nec littera hoc sonat, nec rationi hoc consentaneum est.

Quod si vero iam tempus quaeritur, quo fundamenta Reipublicae iacere coepit, proxime id abfuit a diluvio; et si quidem rigorem sequeris computi Sinici simul et 70. Interpretum (hos enim sequi non hic cogerent Annales) coeperit is fundare hanc gentem 200. circiter post diluvium annio vivente etiamnum Noemo Patriacha, adeoque ab ipso Asiatici populi, secundum omnes, fundatore Sem (quae vox Sem et procreare, et vitam apud Sinas, necnon, sed alio charactere, victimam denotat) ortum et originem suam merito traxisse existimandus est: Quod si cuipiam videatur non tantum authoritatis tribuendum annalibus tam vetustis, ut

cogatur sequi computum 70. Interpretum, relicto vulgato qui in tanto est usu apud omnes, praecipue quod quaedam hic recenseantur, iudicio quoque Sinensium Interpretum apocrypha et meae traditiones imperitae multitudinis; nos haud equidem magnopere repugnabimus. Expunctis itaque sex illis imperii conditoribus a septimo (cui Yao nomen) Monarchiae, si placet, primordia auspicare; at neque sic tamen evinces, ut a diluvio longius removeantur Sinicae gentis exordia: imo vereor, ne vel ultra diluvium ea producas imprudens: Etenim annorum computus saltem ille qui ab Yao Rege usque ad haec tempora decurrit, adeo ordinatus, et tanto consensu scriptorum omnium exactus ad suas periodos seu cyclos sexaginta annorum, ut non magis dubitare queat de illius integritate, quam de Graecorum per olympiadas suas supputatione, cui tantum fidei et authoritatis tribuitur. Ab huius itaque Legislatoris ac Principis Yao anno primo initi Imperii, qui fuit cycli qui tunc currebat, annus 41. Kia xin dictus, usque ad annum saeculi, huius 1683. qui est quadragesimus tertius Tartaricae huius familiae, sub qua scribimus; numerantur anni omnino quater mille 43. per illas, quas dixi, periodos supputati.

Hoc igitur supposito firmiterque stabilito, quo gens Sinica removeri nequeat longius ab ipso diluvio, quemcumque tandem quis ineat annorum computum, sive contractiorem, qui vulgatus dicitur, sive ampliorem, qui Interpretum 70. Supposito item, quod sit verissimum id quod non dubitanter afferunt sancti Doctores atque Theologi; Noemum scilicet Patriarcham sanctissimum veri Dei notitiam, et cultum caeteraque eo spectantia tam exemplo quam verbo fillis ac nepotibus tradidisse; quam quidem Religionem ac pietatem post linguarum, gentium, terrarumque divisionem alii quidem ut maledicti Cham nepotes per scelera et dissolutionem contaminarint, brevique etiam extinxerint; alii vero, ut Sem et Japhet filii utique obedientiae ac benedictionis, eorumque filii, ac nepotes diutius conservaverint et ad posteros longius propagaverint, plane sequitur in primordiis primarum gentium prius extitisse veri Dei notitiam et cultum, quam falsi. Unde merito Lactantius, errant, inquit, qui Deorum cultus ab exordio rerum fuisse contendunt et priorem esse gentilitatem quam Dei Religionem. Et alibi, regnante, inquit, Saturno, nondum Deorum cultibus institutis, nec adhuc ulla gente ad divinitatis opinionem consecrata, Deus utique colebatur.

Quo etiam spectat illa a Poetis tam decantata aurea aetas, qua exacta finxere iustitiam offensam vitiis hominum cessisse e terris et in coelum remigrasse. Quod si ita est, ecquis obsecro dubitare queat quin apud primos Sinas Noemi ipsius coaevos fuerit veri Dei Notitia et veneratio, quando hanc nulli tunc defuisse caeterarum gentium

communis consensus docet? An filii et nepotes Sem deterioris fuerint conditionis, quam filii et nepotes Chami? Et tamen ne Cham quidem, quantumvis maledictus, neque filius eius ac nepos eam derepente amisisse credendi sunt: nam cum passim Historiographi initium idololatriae sub Nino constituant, hic vero Chami pronepos extiterit, et regnare coeperit 350. circiter annis a diluvio (iuxta vulgatum computum) patet utique veri antea Numinis notitiam aliquam apud illos adhuc extitisse. Quod si ne in femine quidem illo maledicto mox extincta fuit, an fuerit in femine benedicto derepente obliterata et extincta? Quod si nefas sit id existimare, tametsi forte annales Sinici nil praeter mera nomina primorum gentis suae conditorum commemorassent, tamen ex annorum computo, quos tam unanimi consensu illis tribuunt, et tam propinqua, quae ex illo computo conficitur, ad diluvium accessione, veri Dei notitiam habuisse iure merito praesumendi sunt; quanto vero magis id erit existimandum de primo Sinicae gentis Fo hi Fundatore, cum vel ipsum nomen quo ipse Confucius et tota retro posteritas eum compellat Pao hi, quod victimam sonat, diserte id significat: quia (ut Interpretes aiunt) primus ipse victimas instituit ad eas coeli terraeque spiritui supremo rite immolandum, in quem etiam finem textus refert, quod sex omnino animalium species aleret. De eodem quoque refertur, quod ex coeli terraeque contemplatione sibi normam praescripserit ad populi et Reipublicae rectam administrationem, quam expresserat tabula illa 64 Figularum (de qua supra) quod item rerum omnium, quarum naturas explorabat, contemplationem direxerit ad superiorem creatis omnibus spiritualemque intelligentiam (quae per binas vocet Xin mim denotatur) cognoscendam, uti diserte textus ipse, et Confucius Philosophus asserit in sua ad librum mutationum appendice, et nos supra innuimus.

Certum itaque debet esse, et apud omnes indubitatum, quod primi Sinae, maxime quidem Fundatores ipsi gentis Sinicae verum Derum agnoverint et adorarint: convincit hoc enim ratio ipsa temporis diluvio proximi, nec leve pondus addit ac testimonium illa, quam declaravimus Pao hi nominis (quod victimam sonat) etymologia. Sic ita sane, dicet aliquis, at quantuli temporis fuerit ista Dei notitia et cultus? Nam in Assyriis quidem et Aegyptiis, et Europaeis omnibus, admodum cito, lumen illud tot tenebris superstitionum, aliorumque scelerum fuit extinctum; sicut dubitem, an vel duobus saeculis perstiterit apud illos notitia veri Numinis: Atqui nonne par ratio et inconstantia fuerit etiam Sinarum? Utique, si tamen pares fuerint et tenebrae, paria scelera, pares superstitiones: sed haec dilucide probari abs te necesse erit, priusquam portionem tam magnam generis humani vel idololatriae condemnes,

vel Atheisimi: Alioqui manebunt profecto Sinae (de Priscis loquor) in possessione suae innocentiae, eiusque simul notitiae, quam natura ipsa et ratio, et rerum omnium ob oculos versantium ordo, varietas, et harmonia animis hominum agrestium etiam et Barbarorum inseruit; nec quisquam in re tanti momenti praesumendus est nocens, nisi constet ipsum a primaeva illa innocentia, et caelitus indito lumine descivisse, et in barathrum impietatis ruisse praecipitem; cumque hoc inferri nequeat ex hodiernaa posterorum depravatione, uti supra docuimus (quid enim frequentius quam ex bonis non iam dico atavis, sed etiam patribus malos nasci filios, et ex heroibus, uti dicitur, noxas) debet utique rei veritas ex ipsorummet monumentis vetustissimis potissimum peti, et indagari; maxime quando dictis respondent tam ea, quae ad virtutem et pietatem, quam ea, quae ad scelera et impietatem spectant, plane et candide pro priscae illius aetatis simplicitate litteris commendata, posteritati vel ad exemplum, vel ad cautionem sunt proposita. Sed necque hic cum de Religione agitur, quaerimus, quid privati olim Philosophi ac sapientes de Deo senserint; nam et inter Aegyptios Trismegistus, et apud Graecos Socrates, Pythagoras, Plato, Epictetus; et apud Latinos, Varro, Tullius, Seneca aliique Philosophi de Deo multa recte senserunt, atque scripserunt, tametsi gens tota, cuius et ipsi pars erant, gravissimorum errorum, necnon idololatriae tenebris iaceret involuta; quaerimus hic igitur quid olim communiter senserint Reges ipsi, quid viri Principes ac Magistratus, quid secta eruditorum universa, et quae ab his regebatur Sinica gens, praesertim quando haec (instar unius prope familiae) iisdem legibus, habitu, ritibus, litteris, sic tota pendebat ab Imperio nutuque sui Principis et communis parentis, ac Magistratuum, uti alia fortasse nulla uspiam terrarum.

PERCURRAMUS itaque, et oculis omnium exponamus avitae Sinarum Religionis initia, incrementa, et decrementa, ut de ea iudicium ferat et sententiam Europaeus Lector. De primo quidem Fundatore Fo hi, iam satis, ut arbitror, liquet: de eo qui ordine tertius fuit Hoam ti dictus annales constanter referunt quod aedificaverit Templum (fortasse totius orbis primum) Xam ti, hoc

est, Supremo Imperatori. Sed ecce sub huius successore Xao hao initium iam aliquod invectae superstitionis, daemone proculdubio, quas ubique moliebatur, etiam hic struente insidias, et concitante rebelles dynastas omnino novem, qui sacrificiorum ordinem perturbantes, inanes nescio quas superstitiones, et spirituum larvas et spectra invexerunt, quibus populum terrefacerent, et timore illo panico correptum, in societatem rebellionis pertraherent. Et hic quidem initium aliquod fuisse ruinam minitantis Imperii fatentur interpretes: Sed videlicet occurrit protinus tanto malo Chuen hio proxime sequens Imperator, qui domitis rebellibus, sacrificiorum formam et ordinem, sublatis erroribus, restituit splendori pristino, praefectosque per Imperium instituit, qui cultum pristinae Religionis, cum omni nitore ac puritate ubique procurarent. De Ti co vero, qui successit, Imperatoris lectissima, sed sterili coniuge Kiam-yven refertur, quod cum una cum marito ardenter admodum supplicaret inter sacrificandum Xam ti supremum Imperatorem prolis obtinendae gratia, voti compos facta conceperit, et enixa deinde sit filium, cui Heu-çie nomen, ex cuius stirpe quadragesima per filios et nepotes propagata, prognatus fuit Vu vam conditor Imperatoriae familiae Cheu, quae ordine fuit tertia, coepitque rerum potiri post annos mille et trecentos, quam dictus Heu çie natus fuerat.

Quid nunc dicam de consecutis duobus Imperatoribus simul et Legislatoribus Yao et Xun in hodiernum usque diem, tam celebratis, et omnibus posteriorum temporum Principibus in exemplum recte et pie vivendi regnandique propositis? De quibus agere hic supersedemus, quod in libris Confucii Memciique (quos explanamus) crebra ipsorum mentio occurrat.

Quod si iam descendamus ad tres familias Principes (quae sex primorum gentis conditorum, necnon duorum Legislatorum aetatem proxime subsecutae sunt) Hia, Xam et Cheu dictae, quae quidem Familiae totius posteritatis perenne sunt desiderium, et quas omnes libri adeo semper et ubique depraedicarunt: eae cum constiterint Imperatoribus omnino 80. idque per annos 1975. videndum erit, an, et quo tempore, et sub quibus Principibus veri Numinis cultum ac notitiam amisisse, et in idololatriae, aut atheismi barathrum ruisse dicendi sint: etenim si verum est, quod gravissimus vir Lin ô dictus in libello supplici oblato Ym Hoam ti Imperatori ex Familia Mim octavo asserit: Ante invectam cum idolo Foe ex India Superstitionem (anni scilicet post Christum 65.) nullum vanorum Deorum simulachrum, statuam nullam in Sinis extitisse, alterutrum profecto fatendum erit, aut atheos fuisse tunc Sinas, aut certe notitiam veri Numinis etiam tum conservasse.

Non est hic consilii mei in medium proferre, quae in libris

Officiorum et Odarum referuntur, praecipue vero in libro primi nominis, qui Xu kim inscribitur, quo trium dictarum familiarum et duorum Legislatorum Yao et Xun res gestae, monita, consilia, ordine suo ac temporum commemorantur, etsi carptim et mutile, quippe cum vitio temporum et communi illo gravissimoque incendio multa sint desiderata: Sufficiat hic dicere ex testimonio totius posteritatis, unam prope et eandem fuisse trium principium familiarum administrandi Imperii rationem ac formam (quoad ipsam, ut ita loquar, substantiam administrationis) quae fuit duorum Yao et Xun Legislatorum; nisi quod primae simplicitatem et synceritatem subrusticam, sic imitata fuerit secunda, ut decore suo et venustate deterserit quodammodo primae rusticitatem; secundam vero primamque longe superaverit tertia augusto suo splendore, magnificentia, rituum copia et varietate.

Quod autem primas semper dederint Religioni a Maioribus, et Legislatoribus traditae (de qua hic praecipue sermo est) sufficiat in medium proferre tertiae familiae Imperatoris secundi (cui Chim vam nomen) morientis testamentum, quod in libro Xu kim, eo fere ordine, quo hic a nobis, fuse refertur in eo capite, quod Cu-mim dicitur: Hic igitur Princeps, qui religiose semper observaverat Supremi Regis coeli voluntatem; tandem anno aetatis suae quinquagesimo; Imperii autem trigesimo septimo (qui fuit ante Christum 1077.) mense quarto, die decima sexta, in morbum inciderat lethalem: cumque intelligeret se morti proximum, primogenitum suum (Cam-vam postea dictum) haeredem Sceptri solemniter pro more declaraturus convocavit Imperii Primates omnes. Praestituta dies aderat; quare ne in re tanti momenti consuetis ritibus, vel tum, quoad posset, deesset, surrexit e strato Regio; manus et faciem lavit fulcientibus languentem utrimque proceribus: Dein diademate et Regia toga circumdatus, innixusque mensae Yo Ki dictae (quippe ex pretioso lapide constabat) circumfusos Optimates in hunc modum affatus est: Morbi mei vis invalescit, iubente coelo: Vereor ne incautum mors occupet: Placuit igitur ultimam meam declarare voluntatem. Scitis quo pacto Ven-vam Avus meus et Vu vam Pater, virtutum splendorem longe lateque protulerint: Nunc (succintiorem Regis orationem explanat Cham Colaus Interpres his verbis) Ego parvulus successi Patri, et Avo; quamvis autem etiamnum rudis sim et ignorans (adeo submisse et modeste de se sentire ac loqui solebant Prisci illi Reges) non tamen me latet coeli mandatum (quo etiam nomine venit Imperium) non esse perpetuum, adeoque summe esse timendum: Cum timore igitur ac reverentia veneratus illud sum semper, et ei qua potui ratione sum obsecutus; nec ausus fui vel minimum socordiae aut incuriae locum dare. Quod spectat ad Ven-vam et Vu-vam Regum magna documenta, qua veneratione coeli et indefessa populi cura continentur,

ea cordi mihi semper fuere; nec ausus unquam fui perturbate quidquam transgredi: Hoc scilicet modo potui amplificare familiae huius virtutes: Quo et perfeci, ut haberem propitium coeli ipsius cor, neque accideret ut hoc Imperium ex ulla sui parte labefactaretur. His aliisque tum ad filii institutionem, tum ad populi totius emolumentum sapienter dictis, dimisso procerum consessu aegrum corpus strato reposuit; et sequenti luce vivere desiit. Hactenus Xu kim. Observa hic Lector, quod duo dumtaxat moriens hic Imperator filio esse cordi iusserit, Religionem, et amorem subditorum; ut qui intelligeret in duobus his velut cardinibus totius Imperii molem verti. Ex hoc uno saltem argui potest cuiusmodi fuerit duarum praecedentium familiarum Religionis et observantiae studium per annos mille quingentos, usque ad tempora ipsius Yao Legislatoris. Quibus annis, si trecentos circiter adiunxeris, qui a Chim vam numerantur usque ad duodecimum familiae degenerem Imperatorem Yeu vam (qui ducentis ante natum Confucium annis imperitavit) non longe certe a maiorum suorum institutis discessisse ex ipsorum annalibus convinci potest: Quod si quis attente et non praeoccupato mentis iudicio, aut affectu, memoratos libros annalium Xu Kim, et Li ki libros rituum et officiorum, singulaque diligenter expenderit, inveniet profecto ubi merito suspiciat collaudetque singularem adeo divini Numinis providentiam, et prae caeteris fere gentibus erga Sinicam favorem, ac beneficentiam. Quorsum enim apparatus toto ac tanti ad sacrificia rite peragenda? Quid illa ex edicto Regio sollicitudo in alendis victimis ad sacrificia destinatis, per Imperii totius urbes et oppida? Quorsum praefecturae illae ad solos Religionis ritus ordinatae, regioque instructae censu? Quid sibi vult exactitudo tanta in rebus singulis eo spectantibus, sic ut existimarent haud suscipiendum esse a coeli Imperatore sacrificium, in quo praeter internum animi cultum, cultus etiam externi pars aliqua desiderata fuisset: Quid? quod ipsae Reginae Bombyces alere vestesque sericas, et certi quidem coloris ad sacrificia contexere solebant? Quin et Imperatores suis ipsi manibus (credet hoc Europa?) arabant quotannis, et conserebant partem agri, seu horti Regii, ex quo meterent deinde frumentum ad liba, vinumque ex herbis et oryza confectum, deinde in sacrificiis rite offerendum: qua quidem pietate quid esse potest illustrius? Quid magis Religiosum? Quid dicam de ieiuniis per sua anni tempora, quid de 3. aut 7. dierum continentia coniugali praevie observari solita, quo puriores scilicet ad rite sacrificandum accederent? Quo minus admiranda sunt alia, quod cum adirent Imperium, cum suscipienda esset expeditio, cum lustrandae Provinciae, cum publica urgeret calamitas, inundatio, sterilitas, terrae motus; cum tristior eclypsis et cometa appareret; ad haec in Kalendis primis cuiusque anni, in solstitiis ac aequinoctiis

nihil prius agerent, nihil impensius, quam ut supremum coelorum Imperatorem solemnibus votis et sacrificiis propitium sibi populoque redderent: ut autem clementiam eiusdem potentius publico edicto provocarent, et de delictis, si quae forte commiserant, admoneri a suis postulabant, et laxatis, haud raro carceribus, si forte inter vinctos innocentes aliqui detinerentur, publicam noxarum condonationem per Imperium indicebant, reservatis tamen delictis quibusdam atrocissimis.

Iam vero illa principum in deprecando coelo modestia animisque demissio, qua se parvulos et infantulos coram suprema maiestate vocitabant: illa caritas qua se reos agebant omnium quae forte peccaverant subditi, sibique unis ultro deposcebant ea supplicia, quae cunctis ab irato coelo timebantur: illa sollicitudo, ille angor, timor ac tremor in cultu et veneratione etiam privata, supremi Imperatoris, de quibus saepe in libris fit mentio, haec, inquam, omnia nonne declarant veram in eorum animis Religionem insedisse?

Quod si haec, quae modo attigimus; ab Imperatoribus virisque Principibus sic observata fuere quid putamus a subiectissimo iisdem populo factum fuisse: praesertim cum edicta Regia iuberent, ut summi pariter insimique colerent supremum Imperatorem, reliquosque locorum praesides spiritus?

Quaero nunc igitur, si quis Aristotelem, aut alium quempiam Philosophum vidisset quotidie statis temporibus curvare genua venerabundum, adolere thus, prosterni toto corpore in solum, oculis manibusque identidem in coelum sublatis preces fundere, an huic suboriri potuisset ulla dubitatio, quin Philosophus ille Numen aliquod novisset, tametsi forte in omnibus, quos scripsisset libris, nullam de Numine mentionem faceret? Quid si idem observasset quam simillima Religionis signa in natione, aut secta aliqua, simulque et in ipso Principe totius nationis aut sectae? Quomodo igitur Chinam veterem auderet quis insimulare tam nefandae ignorantiae et impietatis, quando non audiret tantum exempla ista tam rarae pietatis, totque ritus et sacrificia ibidem a regibus adhiberi solita, sed eadem in monumentis quoque librisque tam authenticis legeret, et quidem eo ipso tempore, quo maxime vigebant, descripta? Si tu in alia orbis gente, si inter Assyrios, aut Aegyptios, in Gallia apud Druidas, si in Hispaniae, aut Germaniae antiquissimis monumentis haec, aut his consimilia a Scriptoribus illorum temporum authenticis exarata invenisses, qualia de primis suis aetatibus habet China, quid obsecro, sentires? Quid diceres? Quas ederes exclamationes ac plausus? Quibus encomiis res omnes singulasque istius aevi non celebrares? Quantam excitares maiorum tuorum tam pie de Deo sentientium admirationem, et commendationem apud

caeteras orbis nationes, nec immerito certe excitares? Quod igitur quisque in patria gente sua tantis et tam meritis efferet laudibus, cur Sinarum genti, si forte vetustiora rerum suarum prae omnibus gentibus monumenta posteritati reliquerit, invidebis, et non potius id gloriae ipsorum vertes, et commendabis clementiam creatoris erga Sinam adeo singularem atque propitiam?

QUONIAM vero, quemadmodum crebra et gravia scelera et morum dissolutio viam tandem sternunt ad omnium scelerum maximum, Atheismum; ita virtus omnis et recte vivendi ratio, et pia populi administratio verae Religionis sunt indicia non obscura; videamus quid Prisca Sinarum aetas, tum verbo, tum exemplo praestiterit solo duce naturae lumine; quam utique naturam et ab origine sua bonam et rectam, et pietatis reliquarumque moralium virtutum praesidiis et adminiculis a coelo instructam fuisse semper docuerunt, quam quidem veterum opinionem Philosophice demonstrat alter a Confucio Philosophus Memcius. Quamvis autem insita sint eadem virtutum semina omnibus gentibus a naturae authore Deo; ubi tamen vera deest Religio, ibi debilitari vehementer et opprimi ista semina et virtutem paene omnem iacere necesse est: quas quidem virtutes in aliis multis nationibus defuisse mirandum non est, quando apud illas ipsa iam vitia religiosa erant ac sacra, eaque non tam vitabantur, quam colebantur, uti ait Lactantius. Etenim quis locus pudicitiae et honestati esse poterat, ubi connubia et adulteria Deorum, ubi nuda Venus, Cupidinesque, et Priapi celebrabantur? Quis pacis, amicitiae, fideique locus, ubi Mars, Bellona, et Mercurius pro Numinibus colebantur? Quis obedientiae, ubi Iupiter, qui pulso patre sibi Regno usurpavit, velut supremus Divum atque hominum Rex adorabatur? Quis prudentiae, et naturali lumini et rationi locus, ubi rationis etiam expertia monstra, ut vituli, lupae, crocodili, serpentes, et quae in hortis nascuntur coepae et allia insano ritu celebrabantur?

Ubi obsecro, vel per umbram in tota Sinarum antiquitate reperire est huiusmodi monstra, aut in terra ipsorum, aut etiam in coelo globoque suo astrifero? Ubi sexuum inter spiritus (quos incorporeos censent) disparitatem, connubia Deorum Dearumque

et metamorphoses? Ubi simulachra, imagines aut statuae non dico animalium, sed vel hominum, vel spirituum quos religioso cultu China coluisset? An post invectam ex India idololatriam, nullam tota posteritas ex priscis idolis adiunxisset ad nova, si quidem in prisca aetate extitissent? An tot Interpretes annalium adeo gravibus verbis ac stylo aculeato inveherentur in Imperatorem Mim ti qui idololatriam primus induxit, si ante eum illa pestis invaluisset in Imperio? An eum ipsum ipsis quoque tyrannis Kie et Cheu execrabiliorem ex hoc unico capite fuisse scriberent; si idolorum monstra iam antea publicis honoribus fuissent ad adorandum exposita? Aut ignorare potuissent, aut reticere, si quid antea extitisset simile, aut in priscis et authenticis librorum suorum monumentis, aut in Provinciis Urbibusque tanti Imperii?

Cum igitur nulla sciantur olim hic fuisse portenta communia cum aliis gentibus, quibuscum China commercium aeternum per leges etiam interdixerat, non est cur hic expectes, aut fuisse existimes sacrificia sanguinolenta, aut turpia, qualia fuere Priapeia, Floralia, Sathurnalia, quibus sacer ille Senatus Populusque Romanus, et omnium gentium Dominator, iuventutem suam depravari patiebatur; non victimas infantium quas Sathurno suo Latini, et Diis quoque alienis Iudaei immolabant, non victimas hominum, quas pius Aeneas ille mortuorum manibus mittebat inferias, et huius exemplo Romani deinde Imperatores ac Senatores, non ludi theatrorum in sanguine humano, nec alia huiusmodi, quae Lactantius copiose commemorat, et explodit; a quibus omnibus adeo fuit semper aliena gens Sinarum, ut vel referri ea ab Europaeo, aequis auribus animisque minime sustineret.

Et de illis quidem aliarum gentium superstitionibus, deque ipsarum prisca religione constat ex primis litterarum cuiusque gentis monumentis ex Orpheo, inquam, et primis Poetarum Hesiodo, Homero, etc. qui et ipsi (uti idem Lactantius ait) multo ante natum Philosophiae nomen fuerunt, et habiti sunt sapientes, et tamen tam inepta de Deo Deorumque generationibus figmenta et fabulas protulerunt; de Sinarum vero Prisca Religione habemus qui scripserunt bis mille et amplius ante Christum annis, hoc est multo antequam Orpheus aliive Scriptores prodiissent in lucem?

Quemadmodum igitur supremo coeli Imperatori et spiritibus prisca Sinarum aetas nihil indecorum, aut turpe, nihil quod cum terrena contagione aut corporea visibilique substantia commune esset, tribuerunt, et e contrario quidquid esset cum recta ratione coniunctum, virtutem, inquam, providentiam, potentiam, scientiam, iustitiam, clementiam tam fidenter attribuerunt; ita non aliis, quam suprema maiestate dignis honoribus et sacrificiis, non alio magis

quam virtutum et recti animi cultu colendum tam verbis docuerunt, quam factis et exemplis; ut nihil hic dicam de externo quoque apparatu, gravitate, modestia, continentia, abstinentia, decore, et ornatu; sic tamen ut negarent omnem hunc cultum exteriorem placere coelo posse, quando cultu animi virtuteque interna non esset imbutus.

Quid nunc dicam de obedientia Priscorum, et pietate erga parentes suos ac maiores, quam volebant post ipsa quoque fata perpetuari suo modo atque exercitari? et ut hoc exemplo discerent filii quo erga progenitores superstites ferri debeant studio ac veneratione. Sic arbitrabantur serviendum sibi esse vita iam functis, uti servierant quondam vivis atque superstitibus: Hinc illa funeris, exequiarum, sarcophagi tumulique cura tam exquisita ad conservandas in perpetuum, si possent, auctorum vitae suae reliquias et memoriam? quid de luctu triennali patris et matris sic etiam, ut qui praecipuis muneribus in Imperio fungerentur, illico ab officio suscepto ad triennium sese abdicarent? Quid multa? tanta fuit erga vita functos maiores sollicitudo, cura tanta, diligentiaque, ut merito superstitionis arguendi viderentur, si quidem non constaret ex libris eorundem authenticis, haud alium sibi scopum ac finem habuisse propositum, quam merae observantiae filialis, grataeque pietatis ac reverentiae adversus maiores suos, etiam post fata non interrumpendae: tametsi fateamur successu temporum, seu verius tot sectarum et superstitionum idololatricarum in nonnulis vitiatam fuisse priscorum primaevam institutionem.

Quid dicam de observantia erga seniores et aetate provectos, quos adeo ipsemet Imperator, dum lustraret Imperium, non dedignabatur invisere et conquiri iubebat, et bene meritos titulis honorificis condecorabat, augebatque censu regio, si opus foret? Quid de clementia; et munifica illa commiseratione erga pauperes, coecos, viduas, pupillos, claudos, etc. quibus sua olim erant attributa domicilia et census? quin usque in hodiernum diem in singulis urbibus et oppidis tanti Imperii ad certum numerum annona Regia sustentantur, etiam Tartaro dominante, quem sola pietatis huius antiquitas deterruit ne, quod iam animo meditabatur pium hunc morem aboleret. Tametsi vero erga criminum reos iustitiae rigor servaretur, erat tamen etiam hic suus clementiae locus, quatenus scilicet per tam vastum Imperium, ab nemine fas erat damnatum quempiam capitis, morti addici, nisi prius ab ipsomet Imperatore sententia fuisset approbata, ut nihil iam dicam de publica subinde noxarum condonatione, et carcerum relaxatione.

Iam vero de feminarum honestate, verecundia, cultuque et habitu corporis tam modesto quid dicam? Ad haec enim usque tempora

quamvis Priscis illis tam dissimilia, mos iste pervenit prope inviolatus legitimi quoque thori apud Priscos inviolabilitas, tametsi per abusum successu temporum vitiata. Praetereo nunc connubia ab omni fere sanguinis propinquitate remota, viduarum ad secundas nuptias mortuo marito transire nefas putantium, continentiam ac fidem: leges amicitiae et hospitalitatis, aliorumque civilium officiorum ad mutuam concordiam conservandam, ubi solemne scilicet semper fuit illud: Quid tibi non vis fieri, alteri non feceris.

Et quoniam regis ad exemplum orbis Sinicus, vel maxime componitur, expendantur ea solummodo, quae de duobus Legislatoribus, et trium Principium familiarum conditoribus, infra referentur, ex Philosophorum Principibus Confucio et Memcio: tanta certe Regis Yao fuisse modestia et moderatio scribitur, ut cum ei essent opes amplissimae et suprema dignitas, non tamen animo efferretur, aut insolesceret, domo, victu, curru simplici et paupere, et ab omni specie luxus, aut fastus abhorrente, necnon veste vulgari (nisi cum sacrificandum foret) contentus, cuius virtutis haeres fuit Xun uti et Imperii, ad quod evectus fuit ab ipso Yao, nulla filiorum, cum tamen novem numeraret, sed solius virtutis habita ratione; uti rursus et huius imitator fuit et haeres delectus is qui primae Familiae Fundator fuit Yu dictus. Sed et secundae Familiae Fundator Chim tam cum post septennalem famem se victimam coelo devoveret pro suis, et supplex exquireret ab ipso coelo num forte a se suisque magistratibus peccatum fuisset in administratione Reipublicae, num ex munerum largitione corruptela quaepiam serpsisset, num detractiones et obmurmurationes audirentur, num in Palatiis et aedificiis, aut in ornatu habituque muliebri quidpiam esset immoderatum, aut indecorum, etc. nonne satis superque declaravit, quam tunc fuerit cum omni honestate, virtute, moderatione, coniuncta administratio?

Quanta vero innocentia, frugalitate, moderatione per annos mille ducentos et amplius gubernatum fuerit tantum Imperium testis erit sane locuples Ki çu Princeps idemque patruus, ultimi e secunda Familia, et decimi octavi Imperatoris Cheu dicti: Etenim cum videret is importari in Regiam res novas ac peregrinas non sine gemitu et vaticinantis instar: Nunc primum, inquit, paxilli producuntur eburnei, cyathique e cornu Rhinocerotis, habitus vestium simplicior breviorque commutatur in promissas et serico superbas et auro: displicent iam habitata maioribus nostris tecta, amplaque extruuntur tum turribus, iisque e lapide pretioso; et ne sic quidem explebitur humana cupiditas, cerno iam animo lapides immensi pretii aliaque id genus remotis e terris huc importari et simul cerno ruinam Imperii. Sic ille. Consulat annales qui voluerit, et libros quos explanamus. Profecto vix quidpiam offendet,

communi quidem usu vel authoritate publica stabilitium, quod a virtute, vel ratione alienum sit.

Quae cum ita sint, quandoquidem ex sola virtute rectam Reipublicae administrationem petebat antiquitas Sinarum, quid mirabimur, si exemplo illo virtutis vicinos undique terris suis barbaros ita ad humanitatis leges suaviter induxerit, ut in eam amplissimi Imperii formam et magnitudinem a tot saeculis excreverit, vicinorumque etiam regnorum Principes ad clientelare, saepe etiam stipendiarium obsequium adduxerit: olim certe circa annum ante Christum 1100. advenerunt legati e Cochinchina, sola fama adducti, quod China haberet heroes sanctos, qui nossent deprecari et obtinere a coelo foecunditatem, quorum adeo patrocinium imploraturi, et remedium sterilitatis, qua miserandum in modum Cochinchina tunc laborabat, petituri advenerant. Quid mirabimur etiam, si hoc Imperium priscis illis temporibus adeo fuerit foelix et diuturnum, ut tres Familiae Principes diutius illud possederint et conservaverint, quam novemdecim deinde consecutae Familiae Imperiales simul sumptae, quae, quamvis aliqua a Priscis accepta et a nobis supra commemorata, conatae sunt revocare, tamen tot bellis, haeresibus, sectis, parricidiis magis magisque lapsu temporum increbrescentibus, nunquam ad pristinam illam innocentiam integritatemque, nisi per lucida quaedam intervalla, redivere.

Erit fortasse quispiam qui ex moribus sane perditis aetatis huius, in qua praeter innumera vitia regnat fraus et simulatio, et si qua virtus relucet, non tam virtus quam virtutis fucata quaedam species est, erit, inquam, fortasse qui ex praesenti aetate iudicium ferat et sententiam de Prisca, sic existimans artem simulandae mentiendaeque Religionis iam tum viguisse, eaque usos Principes ac Magistratus ad imperitam multitudinem foelicius in officio continendam; uti supra de doctrina alia exteriori seu populari, interiori alia, seu politicorum propria insinuatum est, atque adeo quidquid in hoc genere dixerunt vel fecerunt, solo studio publicae pacis et tranquillitatis conservandae, id dixisse aut fecisse.

Verum, praeterquam quod duplicis huius doctrinae ne vestigium quidem quis inveniet in libris Priscorum authenticis; huic certe opinioni ne dicam temeritati sic iudicantium oppono ipsam posteriorum aetatum et litteratorum sententiam, qui unanimi sermone scriptoque nihil aeque depraedicant et extollunt, atque Priscorum temporum candorem, simplicitatem, sinceritatem, quam suis in temporibus maxime desiderari non sine gemitu profitentur. Certe qui Confucium aliosque authenticos, et primae authoritatis et vetustatis libros legerint, reperient nil frequentius inculcari, exaggerarique, quam ut exemplo Priscorum Regum omnia agantur cum veritate,

et dicta omnia factaque ex intimo cordis semper proficiscantur: hinc illae a commentatoribus toties repetitae voces Chim xe, Vu vam id est, Verum solidumque absque fuco et falsitate. In omnibus igitur actionibus suis, verbisque et officiis, quae intercedunt Regem inter et subditos, parentes ac filios, fratres inter amicosque et coniuges sinceritatem ac fidem, omni exclusa fallaciae umbra, integram illibatamque servari semper voluerint prisci, et in negotio Religionis gravissimo ficti fuerint subdolique politici? Adeoque solam ipsam Religionem assumpserint veluti medium fallax ad continendos in officio populos? Hoc certe nec atheopolitici novatores illi Familiae Sum Interpretes unquam concedent, qui tametsi monstrum inane quodpiam divinitatis suae politicae confixerint, tamen fundamentum omne suae Philosophiae, in veritate et soliditate (quam littera Chim exprimunt) constituere non dubitarunt; et quemadmodum omnia in universo, et ea quoque quae fortuito videntur, ex solida quapiam et praedominante virtute (qualiscumque demum illa sit) regi conservarique contendunt, ita in administratione Reipublicae, et in ipso homine actiones omnes ac motus ab animi integritate et sinceritate minime fucata proficisci volunt. Et vero si quod obiicis, Interpretes dicerent, quo tandem, obsecro, fundamento innixi dicerent? quem tandem in priscis quinque doctrinarum Codicibus textum afferre possent ad id comprobandum? Et licet fortasse aliquem afferent quo diceretur Priscos et sanctos Reges ac sapientes suos Religionis praesidiis, Imperii populos sibi subiectos habuisse, an continuo inferre liceret Religionem inventum fuisse ipsorum ad continendum in officio populum? Ecquis nesciat veram Religionem inventum esse (si tamen ita loqui fas est) non humanum, sed divinum, qua Respublicas et Imperia stabiliri oporteat, et conservari; nam, ut ait Trismegistus, Religio propter se et quia bona est et verax, amanda est et sequenda, non autem ut medium fallax ad Reipublicae conservationem; adeoquem rem veram et sanctam et a maioribus ipso prope diluvii tempore acceptam, Reges Prisci Sinarum assumpserunt ad publicum bonum et subditorum suorum incolumitatem et felicitatem. Quid enim? an primus Imperii conditor Fo hi abiecta mox, quam a filiis seu nepotibus Noemi acceperit, Religione, novam et fictitiam adinvenerit, qua adhibito etiam fictitio nomine (quod victimam sonat) populum in officio et legibus contineret? Tota itaque Sinarum Prisca institutio et norma politica figmentum quoque fuerit et mera fallacia: quippe tota fallaci et inani nixa fundamento. Fictitia semper fuerit fides et obedientia subditorum adversus Principes suos, filiorumque adversus parentes ac maiores. Quid ita? Nam cum doceant ita a subditis serviendum Principi suo, quemadmodum Principes et

populi serviunt supremo coelorum Imperatori, ita filios parentibus obedire oportere, uti obediendum est coelo; certe si Religionis cultus et observantia fictitia et subdola est, fides et observantia erga Reges et Principes, pietas erga parentes et maiores fictitia quoque sit necesse est, adeoque tota totius antiquitatis in administrando populo basis et ratio concidit. Frustra etiam imo insulse et inepte exprobrabant Imperii primates postremis duarum Principium familiarum tyrannis Kie et Cheu dum sacrificia supremo Imperatori et spiritibus fieri solita iam negligerent, frustra, inquam, clientes fidellissimi toties, et cum certo fortunarum suarum, capitisque discrimine, exprobrabant ipsis perfidiam erga Numen supremum, comminati exitium a caelo iam irato, et scelera mox vindicaturo imminere, nisi quamprimum resipiscerent. Frustra denique de piis Regibus trium Principium familiarum referetur, quod ne clam quidem, et privatim indecentius negligentiusve se gerere auderent in obsequiis, quae supremo Imperatori rite deferebant.

Ecquis ergo iam credat, Priscos illos sapientes ac Reges tam improba impiaque simulatione subditis imposuisse; tam infami et execrando Religionis ac sanctitatis mendacio contaminare se voluisse? Tantam denique extitisse tam nefariae simulationis et impietatis concordiam, per tot aetates, et in tot hominibus ingenio, natura, conditione tam dissimilibus, et in tantis tot locorum temporumque intervallis? Profecto tametsi plane constaret huius aetatis hominibus, Maiores suos sic mentitos fuisse Religionem vitaeque probitatem; celarent hoc tamen studiose, ac tegerent; quin etiam mentiri non dubitarent ipsemet, ne forte maiores suos et tantae sanctitatis (ut aiunt) Reges ac Philosophos sua synceri candoris ac fidei et veritatis laude privarent. Semper igitur constabit argumentis nostris vis sua, semper inevitabile telum istud torquere poterimus, quo vel cogentur, supremi Numinis providentiam et religiosum eiusdem cultum cum Maioribus suis admittere, vel hos ab amentiae suspictione (quod nunquam perficere poterunt) liberare, vel denique fateri se a sententiis et institutis Maiorum suorum degeneri turpique levitate et inconstantia discessisse.

VERUM alia nobis hic superest quaestio discutienda; de nomine illa quidem, haudquamquam tamen sic, ut illae, quae vulgo dicuntur esse de nomine, contemnenda: Etenim si primis illis temporibus et diluvio proximis Sinae verum Numen cognoverunt, cognitumque adoraverunt (quod omnes opinor, iam facile mihi concedent) ecquo tandem nomine, quo vocabulo, quibus litteris Numen illud supremum Prisci adoratores expresserunt? Certe si nulla unquam nation quantumvis barbara extitit, quae non aliquo nomine appellarit Numen, quod coluit, seu verum seu falsum (quot enim, teste Tullio, hominum linguae, tot nomina Deorum) quo pacto tandem gens Sinica tam civilis, et culta, et accurata caruerit, quo Deum, quem colebat, nuncuparet? Ea lingua, quae in divisione linguarum et gentium una fuit probabiliter ex illis septuaginta, quas matrices vocant, habuerit nomina et vocabula et litteras, quibus res omnes creatas, et herbarum vocabula, et naturas explicaret, et tamen eadem caruerit scilicet, isto nomine, quo creator universorum ac Dominus, quem natura tota proclamat existere, rite nuncuparetur? Nemo prudens, ut opinor, hoc suspicabitur: At quaeres ecquod tandem illud nomen fuerit, sive potestatis cuiusdam supremae aut perfectionis significativum, sive relationem denotans ad res creatas? quamdiu enim viatores sumus, nomen quod essentiam divinam et ineffabilem, sicuti est, perfecte significet, scimus ab homine ne concipi, quidem posse, multo minus signo quopiam exprimi.

Dico igitur apud Priscos Sinas, nomen illud, quo verum Deum nuncuparunt, fuisse Xam ti. Cuius nominis antiquitas eadem est, quae ipsarummet litterarum quarum rudimenta a Fo hi gentis Sinicae conditore posita, sub tertio vero Hoam ti Imperatore opera çam kie magis expressa et digesta in ordinem commemorantur: de quo Imperatore refertur etiam quod Palatium seu Templum construxerit ipsi Xam ti, quod adeo factum fuerit annis circiter 600 ante natum Abrahamum, si modo annalibus et 70. Interpretum computo fidem habere placeat, multo ante scilicet, quam nomen θεός ex quo Dei nomen mutuarunt, scriptum a quopiam inveniretur. Quod

si malis vulgatum computum sequi, certe nominis illius Xam ti indubitata antiquitas ex Scriptore et Historiographo Regio petitur, qui circa tempora Yu (fuit hic conditor primae Hia Familiae) scripsit res gestas Yao et Xun, e quibus etsi multa perierunt (nam e 16. capitibus quibus constabant, desiderantur omnino undecim) constat tamen vel ex fragmentis ipsis, qua ratione xun Imperator (qui totus ad exemplum decessoris sui Yao, a quo fuerat electus, conformabat sese) sacrificaverit xam ti ac dein alio ritu inferiore sex spiritibus Principibus, ac denique montium fluminum, necnon rerum reliquarum praesidibus; quod item sacrificaverint xam ti sacrificio holocaustico Chai dicto, quo victima et res pretiosissimae cremabantur. Et hoc scriptum est a Regio illius temporis scriptore anno ante Christum circiter 2220. Quaere nunc, si placet, aliud in alia orbis gente monumentum vetustius aut magis authenticum: quaere, inquam, et assigna mihi aliud nomen, si potes, in tota Sinarum antiquitate, quo verum Deum (quem fateri debes proximis diluvio temporibus ubique agnitum fuisse) nuncupaverit prisca Sinarum aetas.

Quod si veram huius nominis Xam ti Ethymologiam quaeris; littera et vocabulum Ti primaria et ordinaria, quin et unica et propria significatione sua idem est, quod Imperator, Moderator et Dominus, estque ipsissima vox ac littera qua Sinae plerumque Imperatores suos fere a principio in hodiernum usque diem compellant, tametsi inter 88. primos Imperii Principes tantum tredecim reperiantur qui hoc usi sunt nomine, cum caeteri usi sint nomine aut proprio quondam, aut Vam quod Regem sonat; donec deinde quartae çin Familiae Imperator Xi hoam ti, quod praesumeret se trium Imperii conditorum et Principum Yao, Xun; Yu, Tam, Vu vam, merita et virtutem superasse, primus instituit, ut nomini Ti praeponeretur Hoam, hoc est, Magnus, seu Augustus Imperator: quo titulo, omnes quotquot exinde secuti sunt Principes, appellati sunt. Altera porro littera, quae, dum Deum significant, Ti litterae praeponitur, est xam, quod supremum significat, quo addito simpliciter ad nomen Ti nemo hactenus Imperatorum uti ausus est, quamvis alioquin inter eos, essent impiesuperbi et longe insolentissimi. Hoc igitur nomine Ti, quod usurpabant terreni Principes, sicuti designabant dominium et potestatem suam super regna et populos sibi subiectos, ita per additum Xam supremam quamdam et rebus omnibus excelsiorem maiestarem, potestatem, ac dominium in spirtus universos, in coelum et terram, in Imperia et Regna, Reges ac populos significaverunt, adeoque sicuti China in terris Monarchicum Regimen sub uno capite semper, et summa quidem contentione sectata est; ita et in coelis Monarcham quemdam invisibilem dari credidit,

petita interim administrationis suae norma ex caelorum terraeque, necnon temporum elementorumque aequabili ordine, quo unus item et supremus in terris suis visibilis Monarchia maiestatem suam (quam velo etiam quodam subditorum oculis subducit) ad imitationem Numinis supremi et invisibilis Imperium suum moderaretur.

Sed, inquies, nonne etiam in textibus vetustissimis et maxime authenticis frequenter utuntur nomine Tien, hoc est, coeli eique attribuunt eadem, quae Xam ti Supremo Imperatori, ex gr. intelligentiam, voluntatem, providentiam, ius et Imperium, iustitiam, pietatem, etc. plane sic est; nec inficior antiquissimum quoque esse et forte coaetaneum (ut sic loquar) vocibus Xam ti, nomen et vocabulum Tien, sive coeli: Sed si mihi concedis proximis diluvio temporibus Sinas extitisse, adeoque et veri Numinis notitiam, et consequenter nomen, quo verum Numen exprimerent, habere debuisse: Certe sive hoc nomen fuerit Xam ti sive etiam Tien, semper tamen concludetur, non alium, quam verum Deum sub his nominibus cognovisse et significare voluisse: et revera cum nihil ipsi in rerum natura vel pulchrius, vel augustius coelo conspicernt, ad haec cum in periculis praesertim, omnium ad se mortalium oculos et corda caelum provocet, an quisquam mirabitur, eos caeli Domino, caeli nomen tribuisse? Quanto magis si noveris usitatissimum ab omni aevo prae aliis nationibus loquendi Sinarum modum, qui assidue Palatium pro Rege, urbem pro urbis Praefecto, Curiam pro Magistratu et pro patre familias domum ipsam nominare consueverunt: Quod quidem in aliis quoque nationibus locum habet et in sacris litteris et ab ipso Chisto servatore nostro usurpatum est: quod ut clarius tibi constet, consule obsecro libros veteres et classicos Li Ki, Xu kim, Ye kim aliosque: neque enim fieri poterit, ut ex illis non convincaris, quod spiritus montium ac fluminum urbiumque praesides agnoverit colueritque aetas prisca: et tamen hi ipsi spiritus in aliis quidem textibus diserte nominantur spiritus montium fluminumque, in aliis vero flumina montesque, spiritus vero tutelares urbium Chim hoam, id est, muri et fossae simpliciter nominantur: Si ergo rerum inferiorum praesides spiritus subinde significant per ea loca, quibus praesident, cur, cum coeli nomine utuntur, non concludes a fortiori caeli Dominum ac moderatorem intellexisse? his accedit non spernendum testimonium utriusque lexici maioris çu guei, et Chim çu tum vulgo dicti: ubi cum vocis Tien (sive coeli) multiplex usus et acceptiones afferantur, tum et hoc praeter alia discerte docetur, litteram Tien, cum caeli Dominum, et Gubernatorem indicare volueris, alia item voce Ti scilicet (id est) Supremi Imperatoris designari.

Enimvero si diceremus, Europaeum hominem, cum is forte

agit de Romana Urbe, eamque vocat Apostolicam, Sanctam, Orbis Christiani dominam; ab ea item manare doctrinam orthodoxam, conferri Ecclesiasticas dignitates; aliaque huiuscemodi; Si (inquam) diceremus, non alia de Urbe loqui quam ea, quae oculis mulorum aeque ut hominum conspicua est; nonne profecto diceremus aliena loqui, et mente captum esse? Vel certe nos ipsi, si forte negaremus, aliena loqui, ac de statu mentis discessisse videremur? Atqui non modo Confucius, sed Sinae passim omnes, neque olim tantum, sed etiam hac aetate nostra, intelligens, pium, propitium vocant caelum; Parentis, Dominique nomen ei tribuunt. Ad haec, lumen rectae rationis ab illo mortalibus infundi dicunt; ab illo descendere proborum praemia, poenasque improborum; ab illo descendere et legari Sapientes et Regnorum Magistros; coronas denique et imperia ab illo Principibus conferri et auferri transferrique. Quid? quod sermonem quoque et sensus eidem metaphorice adscribant. Itaque non desunt, qui, si iniquius secum agi putent, impie indignabundi conquerantur, ergone coelum oculos non habet? Quibus nimirum videat a quo et quam iniuste laedantur, ut debitas iniuste laedenti poenas infligat? Ad extremum eidem attribuunt cor, iram, commiserationem, laetitiam, amorem. Nunc igitur si non adscenderent ipsi multo altius, quam quo corporeis oculis possunt pertingere, nonne merito viderentur aliena loqui, dum mortuae isti machinae vitam, caecae mutaeque videndi et loquendi facultatem, quin et in Reges ipsos ac Regna ius atque Imperium mere gratis ridiculeque tribuerent?

Sinenses vero ubi de incorporeo caelo, corporeoque sermo est, verbis utuntur ac sententiis adeo diversis, ut haec ipsa discrimen ingens utriusque caeli non minus declarent, quam cum Imperatoris sui aulam ab aula distinguunt, quoties modo a structura, elegantia firmitate, modo a potentia et aequitate commendant. Sic ubi Philosophus in libro Chum yum de perpetua et aequabili successione quatuor tempestatum anni; de Solis ac Lunae accessu recessuque et cursu tam imperturbato; de magnitudine coeli tegentis omnia, omniaque complexu suo foventis; de concursu huius cum ipsa terra ad rerum productionem et conservationem; aliaque huiuscemodi; utique nulli dubium esse potest, quin de corporeo conspicuoque caelo agat. At vero ubi de illo agitur caelo, a quo mens omnis et ratio profluxit; ubi sermo est de mandato illo nutuque caeli et providentia, ex qua nos nullo non tempore pendere totos oporteat; ubi dicit hanc nobis pro regula nostrarum actionum esse oportere; hanc eludi fallive nequaquam posse: ab hac divitias et honores dispensari; ab hac una cum ipsa natura rationali, conferri dona divitiis potiora, prudentiam, fortitudinem, iustitiam, pietatem; ab hac, quisquis

opibus cumulandis vacet impensius, infeliciter aberrare; eiusdem beneficio Magistratus et Imperia obvenire, atque haec ab una eademque Familia per multas aetates conservari; tunc profecto de invisibili illa et arcana maiestate, quae caelis praesidet, omnino agere existimandum est.

Maneat itaque sua duabus illis vocibus Xam ti authoritas, et propria significatio sive brevitatis gratia et more loquendi hic usitato per acceptionem tropicam cum sub nomine coeli compellet, sive propriis suis utatur vocibus Xam ti supremi, inquam, coelorum Imperatoris.

Et hoc quidem primum est et antiquissimum Sinarum nomen, quo audito gens haec concipit id, quo nihil maius et excellentius novit, estque in usu apud eam sectam, quae prae reliquis omnibus censetur melior, et conformior est cum naturali lege, et eatenus etiam cum Christiana veritate, adeoque faciliorem hic de vero Deo conceptum gignit. Quemadmodum vero est antiquissimum, ita et multis saeculis solum est ac supremum nomen Dei, cui solus Imperator tanquam filius adoptivus et vicarius in terris sacra faciebat, ut ostenderet id se sentire de Xam ti, quod de se sui subditi sentiunt; scilicet supremum se et unicum esse Imperii sui Sinensis a Deo electum, uti Deus coelorum et terrae supremus et unus est a se Imperator: et hinc etiam fiebat ut sacrificaturus solemni ritu expedito ad omnes Imperii sui ditiones diplomate denuntiari iuberet subditis diem tantae solemnitatis. Caeteris vero spiritibus sacra faciebant pro suo quisque gradu Principes et Magistratus, ut ostenderent spiritus illos comparatos cum Xam ti supremo Imperatore id esse, quod sunt Principes et Magistratus in terris suo cum Rege comparati: Sic enim (ut verbis utar Lactantii) mundum regi a Deo dicimus (et semper censuerunt Sinae) ut a rectore Provinciam, cuius apparitores nemo socios esse in regenda Provincia dixerit, quamvis illorum ministerio res agatur.

Quandoquidem, igitur nomen illud Xam ti sit primum et non personale, uti Sathurnus, etc. sed appellativum uti Numen, aut Deus: adhaec cum ex ethymologia sua nullam denotet imperfectionem, sed e contrario potestatem ac maiestatem, et quidem supremam; possit autem ex sententia D. Thomae et omnium Theologorum verus Deus iis nominibus appellari, quae aliquam perfectionem denotant absque imperfectione; fidenter ac iure merito affirmamus Priscos Sinas ipso illo nomine unicum et verum Numen cognovisse, significasse, coluisse, uti satis liquet ex tot saeculorum authoritate, tot etiam tamque authenticis librorum monumentis ac testimoniis, in quibus nihil prorsus (quod mirere) reperias, quod illo nomine et suprema maiestate indignum sit, vel indecorum, aut a ratione

alienum in iis, quae referuntur, eiusdem attributis et proprietatibus; quamvis etiam ea non immerito desiderabis, quae tot in Europa et Asia spiritu sanctiore afflati doctores, et lumine fidei Christianae collustrati, tam sublimiter Theologiceque scripserunt, et ad posteros transmiserunt.

NEQUE vero tam antiquae, tamque perspicuae significationi, et ethymologiae nominis huius tot illustrati attributis ac proprietatibus, quae uni et soli Deo competunt, derogare potest opinio perversa et interpretatio Novatorum post tot tandem saecula turpiter hallucinantium, sive isti iam fuerint de secta Tao, a qua primum fuit vitiata nonnihil significatio, introductis variis eiusdem nominis in coelo Numinibus, quorum singulis in singula elementa independentem quamdam potestatem tribuere visi sunt; sive etiam fuerint duo tresve Imperatores uti Yven çum e familia Tam decima tertia, et e Sum Familia decima nona Hoei çum, qui nomen et titulum xam ti, seu supremae potestatis et excellentiae duobus hominibus attribuerunt Lao kiun, et Cham y, quorum prior coaetaneus fuit Confucio, posterior sub quinta Familia Han floruit, uti supra fusius retulimus: Non magis igitur abusus impius derogare potuit usui legitimo, vimque tollere significativam Priscae vocis Sinicae, quam tollere potuit vocabulo θεός sive Deus vim propriam significandi, facta a daemonibus aut hominibus eiusdem usurpatio; quemadmodum legitimi Regis nomen ac vim non tollit rebellis quispiam, qui vi et armis sibi eundem titulum ac nomen per nefas usurpaverit.

Multo certe minus (quidquid contendant huius aetatis atheopolitici) tollere aut immutare potest propriam ac vetustissimam nominis xam ti vim et significationem, adeo spuria, atheopoliticorum quorumdam interpretatio post 40. tandem saecula in lucem protracta, qua supremum coeli Numen, eiusque attributa conantur eludere, omnia scilicet ad mutam et inanimem quamdam virtutem et naturalem rerum efficacitatem revocantes, et ita totius retro antiquitatis monumenta et sensum in suam ipsorum detorquentes sententiam.

Liceat hic ergo pauca de multis afferre, quae Novatores illi suis in commentationibus et in opera illo suo de natura operosius explicant. Ecquid enim obsecro fingi potest ineptius, quam dicere idcirco Imperatorem Sinarum solum sacrificare supremo Imperatori, quia cum fit ipse Tien çu, id est, coeli filius (adoptivus scilicet, eo quod omnis potestas iuxta illos a coelo sit) magis utique participat de puriori illa et defoecata virtute caeli et efficacitate; quare, dum coelo sacrificat, id agit scilicet, ut suus aër ille seu influxus purior per sympathiam quamdam connaturalem uniatur cum coelo, conservetur, et augeatur: et hinc etiam praemittuntur ieiunia, et abstinentia, ut aërem curis forte illecebrisque vitiosis, ceu nebulis quibusdam, obscuratum et inquinatum purificet, et ita revocato intra se regio illo et a caelis infuso recte dispositus ad sacrificandum accedat: et hanc etiam dicunt esse causam, quod primis illis saeculis fuerint Reges sancti, quod saecula aurea et tam opulenta sub duabus Principibus Familiis, quia illis temporibus sicuti aër, aërisque vigor ac virtus erat recentior, ita vividum erat, magisque vegetum, et abundans id omne, quod cum Priscis Regibus coelitus communicabatur; secus ac usuvenit posterioribus saeculis, paulatim scilicet macrescente, et sterilescente dicta coelorum virtute, vique efficiendi; uti, inquiunt, aqua in fonte suo pura est, at quo longius prolabitur, eo ex locis sordidis et limosis magis inficitur ipsa quoque, sordesque contrahit.

Alibi etiam dum explicant quo pacto coelum procreare dicatur Reges et Magistros, et Sanctos, affirmant id fieri per influxum caeli fortuitum, qui in hunc vel illum incidit. Quando vero in textibus refertur, quod caelum seu supremus coeli imperator annuat precibus et votis piorum Principum, id volunt ex eo fieri, quod cum animus Pius ac Religiosus huiusmodi Principum sit omnino unitus cum caelo eiusque influxu, ille ipse caelestis influxus, utique sympathicus, sponte sua protinus insinuat sese tam piis votis et desideriis, ex quo sperati deinde successus consequantur. Pari modo Interpres Hu u fum dum conatur explicare favorem illum singularem, quo supremus caeli Imperator imperitus est imperatricem Kiam yven, quando post preces et sacrificium una cum marito oblatum ipsi Xam ti, concepit filium, sic: inquam, 3400. post annis, quam res illa contigisse scribitur dum, inquit, Kiam yven toto mentis affectu sacrificabat Supremo Imperatori; quo tota mentis intentio et affectio ferebatur, eo mox etiam influxus quidam coelestis ferebatur: Quo vero hic ferebatur eo ipso virtus generativa quaedam confluxit, atque sic acceptatum fuit eius votum atque sacrificium: Quod igitur filium conceperit et enixa sit, non adeo mirandum est.

Quam absurde vero philosophantur, seu verius nugantur de

providentia Numinis, et aequa vel meritorum, aut criminum retributione, quando scilicet prosperos successus rerum humanarum sic docent a caelo existere, ut totos adscribant aëri seu influxi cuipiam benigniori et foecundiori, qui in gratiam benemerentium explicet sese, dilatet atque diffundat; adversos autem eidem rursus aëri, sed iam restringenti sese, usibusque hominum tam male promeritorum quodammodo subtrahenti. Iuvat audire quid de Imperatore Vu ye qui e secunda xam Familia fuit ordine 25. et impie procax et blasphemus in coelum in venatione fulmine percussus interiit anno ante Christum 1195. Imperii sui anno quarto. Quid, inquam, dicant Familiae Sum Interpretes, quos explodit Tim nan hu et ipse Interpres. Fulmen, inquiunt, est coeli quidam spiritus et exhalatio exardescens et violenta; quod igitur hominis aurae et spiritui violento et impio sic occurrerit, ut extinxerit impium Vu ye, utique res fuit consentanea rationi. Rursus, ipsas hominis cogitationes pravas aut bonas quo pacto explicant? Cum quis, inquiunt, suscipit bonam, piamve cogitationem, hoc ipsum dumtaxat est, quod libro odarum dicitur Xam ti lin ju, Supremus Imperator appropinquat tibi et descendit ad te, cum pravam quis suscipit: Hoc est ipsum, Ti chin nu Supremus Imperator graviter irascitur, et nihil amplius. Atque ita suis illis commentis adulteris contendunt caeli Numen non aliud esse, quam ipsum hominis animum. Hunc esse xam ti, hunc coelum esse, intrepide affirmantes. Ubi vero de anima hominis agitur, quandocumque in textu dicitur, in morte corpus in terram redire, spiritum vero sursum ascendere, aut etiam, ubi priorum Regum animae memorantur assistere Supremo coeli Imperatori, ea utique de aërio illo intelligenda, qui mixtus coelo, fortuito impulsu huc illuc feratur, ac modo descendens, modo etiam ascendens, nuspiam stabilis perseveret.

Et haec pauca (quae de multis modo retulimus) quis sanae mentionis non explodat, et iure merito etiam non succenseat, quod homines alioquin docti, de virtutibus vitiisque, necnon administranda foeliciter Republica, tam praeclare quandoque differentes, nescio qua correpti dementia, totius antiquitatis tot tamque illustria circa supremum Numen, et Religionem relicta posteris monumenta, tam foede et putide corrumpant, et quidem non sine plausu, fastuque, quasi vero subtilitate ingenii sui invenerint modum explicandi omnia per illas suas aërias et inanimes caelorum efficacitates et nova chimaericae Philosophiae dogmata, 40. ferme ante saeculis incognita et ignorata, aut (ut ipsi quidem censent) oblivionis tenebris, ex diuturnitate temporum enatis, quasi consepulta. Eo prorsus modo, quo heterodoxi nova sua et pestifera dogmata authoritate sacrarum litterarum et Ecclesiae Doctorum confirmare, et ad suum sensum arbitriumque depravatum, velut totius antiquitatis reformatores pertrahere non erubescunt.

Et erit quispiam Europaeorum praeconum qui adulteris et impie politicis interpretationibus malit mordicus adhaerere, et in atheopoliticorum recentiorum tam prave et putide de antiquitate tota definientium ire sententiam, quam paucis hisce relictis et proculcatis, sequi saniorem mentem Interpretum et suscitare denuo aureae Sinensium aetatis pulcherrima ab authore naturae indita lumina, et revocare quadamtenus Priscorum minime fucatam innocentiam, pietatem, ac Religionem? Praesertim cum apud hanc gentem (Si modo quis afferat animum minime praeoccupatum, inventurus sit, tot tamque apposita adiumenta e priscis petita monumentis, quae viam pandant et quadamtenus etiam complanent ad faciliorem cursum Evangelicae praedicationis?

PORRO quaecumque hactenus retulimus, ea potissimum fuere quae permovere possunt primos Sinicae Missionis Fundatores, ut abiectis adulteris interpretum huiusmodi commentariis, nudae vestigiis antiquitatis insistant, et ad significandum Deum, quem annuntiaturi veniunt, nomine illo appellativo et antiquissimi idiomatis vocabulo Xam ti tot olim saeculis usitato et incorrupto tam in sermonibus suis, quam scriptis libris utantur; quod ut fidenter et haudquaquam dubitanter fiat, praeterquam, quod multorum annorum labor improbus ac studium in volvendis ac revolvendis veterum monumentis ac libris viam aperiat, praeterquam etiam quod gravissimorum virorum, et tanta de re toties consultorum iudicia et plurimorum recte sentientium vota suffragiaque, imo etiam cohortationes atque impulsus minime deerunt, tamen motivum longe efficacissimum fuerit imitarim re tanti ponderis et momenti Apostolum gentium, et imitatores Apostoli sanctos Patres atque Doctores; Conciliorum item, et Ecclesiae universalis praxim et methodum in annuntiando vero Numine apud omnes gentes: quippe eo fere, et non alio ubique terrarum usi sunt nomine, quam eo, quod apud singulas gentes invenere, tametsi iam illud invenissent variae gentilitatis somniis, et figmentis innumeris per multa saecula corruptissimum, et quasi penitus obliteratum: Sic enim Ecclesia, et Apostoli, et Praecones Evangelici iudicarunt (nec in ullo Concilio ea de re

fuit controversia) caeteris scilicet praeferendum Θεοῦ vel Dei nomen apud Graecos scilicet et Latinos, quia hoc audito gentiles illi, quos instituebant, in alicuius Numinis notitiam veniebant, quamvis iidem sub eo nomine aut caelum materiale, aut terram, aut elementa, aut planetas, aut homines scelestissimos, tum intelligerent, adeoque gravius ac turpius errarent, quam Sinae, qui nihil turpe aut indecorum affinxerunt isti nomini, nisi quando ad duos homines illud transtulerunt.

Quaeramus igitur ab iis, quos forte metus et scrupuli sollicitant, qua tandem voce usus olim fuerit Augustinus aliique Patres orthodoxi, quando cum Manichaeis de Deo disputabant; an fortasse voce illa, Deus, abstinebant Religiosi timidique, propterea quod scirent eis quibuscum disputabatur, corporeum quid, pro haeretico vocis usu ac depravatione, iam significare? Et ipsosmet Ecclesiae Principes atque Apostolos, quando olim Romanis et Graecis Deum annuntiaverunt, qua tandem voce censent fuisse usos? Illa ipsa voce Deus, inquient: At enim quid aliud vox illa significare poterat Ethnicis istius temporis, quam Numen aliquod Saturno, Iovi, Mercuriove simile? Quandoquidem de alio quopiam Numine plerique illorum, ne dicam omnes, nihil unquam ne fama quidem perceperant. Obnoxius ergo gignendis erroribus vocis istius erat usus? Minime, inquies, sic namque voce illa Sancti utebantur, ut partim affirmando quae naturae divinae competebant, partim etiam negando quae non competebant, quamvis imperitos ac rudes docerent, Deum quem annuntiabant, alium prorsus esse, et infinitis intervallis distantem ab iis, quos caeca gentilitas adorabat. Bene habet. At quid aliud in hac China Primi praecones verbo scriptoque efficient? quando Xam ti binas voces pronuntiabunt, simul etiam et incorporeum esse, et aeternum, immensum, infinitum, perfectissimum, caeli terraeque Procreatorem ac Dominum disertissime docebunt. An fortasse Θεοs sive Deus Athaenis et Romae tuto pronuntiari a Paulo potuit, Xam ti vero in China sine periculo pronuntiari non poterit? Cum tamen nomen hoc et ad litteram, et ex prima institutione sua hic Supremum Imperatorem, et iuxta Interpretes ethnicos Tien chi chu çai; id est, caeli Dominum ac Gubernatorem significet?

Quaero ulterius, si ab gravissimis Sinarum Doctoribus iudirice interrogatus Doctor Europaeus, quo tandem nomine usi olim fuerint in Europa Ethnica primi Praecones Evangelici, et an Dei nomen intactum incorruptumque semper perstiterit, nec applicatum fuerit aliquando mortalibus aut rei materiali, quid oportuit virum prudentem ad haec respondisse? An nomen Dei in Europa semper integrum inviolatumque perstitisse? Ecquis id audeat affirmare, et tamen hoc ipso semper usi primi in Europa Evangelii Praecones?

Quaesiverit igitur deinde Sina rationem, quare in suo Imperio dubitet Europaeus uti nomine Xam ti, tametsi corruptum hoc invenerit, tum a sectariis Lao kiun, tum a spuriis Interpretibus, qui mutae cuidam coelorum virtuti aërioque influxui illud nomen attribuerunt? Quam obsecro rationem afferre debet, aut potest Europaeus contra usum nominis Xam ti, quae ipsa ratio non militaverit similiter, et multo magis in Europa contra nomen Dei multo crebrius et diutius et turpius ibidem vitiati et corrupti, quam fuerit hic nomen Xam ti.

At, inquies, cura saltem ista et metus deterrere debet praeconem Europaeum ab usu nominis Xam ti, quod hoc pacto cum litteratorum secta convenire in multis videatur lex Christiana, et ita ipsorum ad fidem conversio retardanda sit: At si hoc argumentum urget, militat idem etiam pro modo dictis, nec debeant Apostoli aliique Praecones olim Θεοs et Dei nomine uti ob eamdem rationem praecipue cum alia suppeterent nomina ab ipso Deo instituta ut Eloe, Adonai, Iehova, nec Christianis qui inter Mahometanos versantur cum Persice aut Turcice loquuntur, licitum foret nominare Halla, nec cum Hebraice loquuntur Hebraicis uti nominibus, ne cum Mahometanis, aut Iudaeis convenire censeantur. Non igitur, ut una secta ab alia differat, singula utriusque, vel dogmata, vel nomina differre necesse est; quaedam sunt legi Christianae cum Iudaica et Mahometana, et cum litteratorum secta communia, uti hoc; esse supremam aliquam mentem omnia gubernantem, parentes honorandos et illud, Quod tibi non vis fieri, alteri non feceris, etc. Imo vero quo plura nobis erunt cum litteratis communia, eo facilior eisdem erit ad optatam conversionem via. Ecquis obsecro Hieronymum carpat quod scripserit Christianam Religionem esse Stoicae disciplinae quam simillimam (ex qua adeo disciplina non pauci ad Christianam transierunt, eamque deinde scriptis suis et sanguine defenderunt) quis arguat Augustinum dum scribit se initium Evangelii D. Ioannis, In principio erat Verbum, apud Philosophos Platonicos invenisse? Quis Lactantium damnet, qui toto opere suo contra gentes Ethnicorum authoritatibus utitur, et postquam recensuit, quae dogmata Religionis nostrae a variis quoque Philosophis tradita fuerint, tandem concludit: Totam igitur veritatem et omne divinae Religionis arcanum Philosophi attigere.

Quod si lex gratiae naturae legem adeo non tollit, ut etiam perficiat, cur pulcherrima naturae lumina, quae in Priscorum monumentis reperire est, non licebit  afferre, quando etiam sacri Scriptores et Patres illa ipsa, quae Deo revelante cognovimus, quaeque remotissima sunt ab humano intellectu, tamen conati sunt testimoniis, et authoritatibus Ethnicorum magis ac magis confirmare ex. gr.

Sybillarum vaticiniis, effato Trismegisti Monas genuit monadem, Serapidis simulachro, quo adumbratam fuisse docent SS. Trinitatem? Non est igitur quod scandalum passivum, aut parvulorum, aut error aliorum prave interpretantium, aut abusus lapsu temporum invecti deterrerent fidei Praeconem ab usu nominis antiquissimi Xam ti.

SED inquies, numquid Europaeum Praeconem deterrere non debeat authoritas tot Interpertum, qui authenticos Sinarum veterum libros interpretati sunt, et novum Philosophiae genus cuderunt, authoritate Imperatorum confirmatum et omnium encomiis hodieque celebratum? At certe omnes isti Interpretes, licet alii quingentis, alii vero trecentis circiter abhinc annis prodierunt quoniam tamen a condita Monarchia quater mille anni et post ipsum Imperii communem Magistrum Confucium 1700. circiter anni intercesserunt, Neoterici merito censendi sunt, et post tot monstra sectarum idololatricarum, tot bella, rebelliones, parricidia et Imperii vicissitudines, quae (ipsismet fatentibus) cursum et splendorem litterarum, et doctrinae veterum per decem et amplius saecula interruperunt, tandem ipsi prodierunt scilicet cum novis suis et chymericis commentis, adeoque ab Europaeo praecone merito suspecti censendi sunt. At numquid etiam defuturos existimamus ex Sinicae gentis litteratis, qui nos temeritatis ac superbiae insimulent qui, exteri homines cum simus, neglectis suorum lucubrationibus et commentis, per nos ipsi reconditos Priscorum sensus, et arcana quaeque velimus assequi: iamque adeo eos, a quibus discere nos oportebat, erroris arguere quodammodo et docere? At enim si Latinis Graecisve litteris dare operam vellent ipsi, Magistros eorum nos agere vel in China posse; Sinicas vero litteras a Sinis utique tradi oportere, et quidquid in hisce dubii latet obscurive, a Sinis explanari. Cur ergo nos uti falsas et adulteras repudiemus interpretationes eas, quibus Patrum suorum monumenta legitimi filii conati sint illustrare? Ea vero quae nos ipsi excogitavimus homines alieni ignotique, et Oceanum litterarum Sinicarum tam sero ingressi, doctrinae ipsorum tanto iam tempore totoque Imperio tam acceptae, non minus temere, quam arroganter anteponamus? At certe si in

Europam forte migrarent ipsi sacrorum voluminum perdiscendorum causa nequaquam sic esse acturos: certum quippe sibi esse, nostra Europaeorum hominum expositione, maxime quidem eorum, qui sanctitate doctrinaque floruissent, stare et acquiescere; memores in Europam se venisse discendi gratia, non autem docendi.

Quam speciosa oratio! Et si primam eius frontem contemplemur, quam consentanea rationi, quamque plena aequitatis! Quo etiam minus mirandum, si ex Europaeis hominibus extiterint nonnulli, quibus illa persuasum fuerit. Hoc ergo controversiae totius fundamentum est: Hinc scrupuli curaeque omnes, quibus angi se fatentur: Quos ego scrupulos priusquam ex animis eorum coner evellere, percontari ab eis id velim: Putent ne probe se nosse Sapientes illos et eruditos Viros, quorum sententiis et interpretationi stare nos oporteat? Profligatae perditaeque vitae sunt homines, qui fucata quadam specie fidei, integritatis, et aequitatis contenti, et mendacio virtutis potius quam ipsa virtute, avaritia interim et ambitione, dolis ac rapinis, aliisque sexcentis vitiis cumulatum cor habent: homines sunt Deus quorum venter est, qui caeno vitiorum suorum, turpissimaeque libidinis immersi, nullas non impuritates suspiciunt; et quamvis infra quadrupedes abiecti iaceant, superbia tamen insolentiaque super astra se tollunt, Magistros Orbis, et hominum sapientissimos se esse rati: Cumque lucem illam Priscae veritatis oculis vitiatae mentis suae intueri non possint, et ut possint, tamen nolint, tenebris suis scilicet et erroribus obnubilant involvuntque omnia; adeoque et secum ipsi, et multo magis inter se mutuo dissentiunt ac pugnant. Atque ita, quae docta et religiosa antiquitas supremo cuidam Spiritui Caelorum Domino et Moderatori pie sapienterque tribuebat; ipsi non minus impie quam stolide tribui volunt suo nescio cui Tai kie, li et Ki, Yn, et Yam fortuitis scilicet influxibus, aliisque non tamen rerum quam litterarum vocumque monstris, quarum significata confinxerunt ipsi, erroribus quidem suis, et atheismo accomodata; sed profecto ab omni specie veri, necnon a mente Maiorum suorum tam aliena, ut existimem, Priscis illis Sapientibus nec per somnium quidem tam ridicula depravatae posteritatis suae figmenta et somnia in mentem aliquando venire potuisse.

Et quispiam erit, qui hominibus huiuscemodi tribuendum aliquid esse putet? qui, fidem dari oportere, qui stare nos velit eorum sententiis et interpretatione? At, inquient, si eos in Europa nostra versari contingeret, et de Germano sensu Bibliorum dubium aliquod aut controversiam suboriri; utrique starent ipsi, non sua, sed nostra Europaeorum hominum, maxime quidem Sanctorum Patrum sententia et interpretatione: cur ergo nos vicissim, qui in China versamur, non audiamus et sequamur ipsos.

Itane vero? Lucis et tenebrarum, fidei perfidiaeque, veritatis ac mendacii par ius, parem esse rationem contendas? Audirent Europaeos ipsi. Quidni audirent? Discipuli Magistros; Doctos indocti, Philosophos ii, qui nec rudimenta quidem Philosophiae norunt; Gentiles et Athei Christianos; improbi Sanctos; ficti ac mendaces eos, quibus nihil tam cordi esse solet, quam veritas et fides; densissimis ignorantiae suae tenebris involuti, eos, qui a Sole iustitiae illustrati Solis instar refulgent in perpetuas aeternitates; denique, ut verbo complectar omnia, Athei Sinae Sanctos Europaeos. Ubinam, vel in Sinis, vel usquam terrarum, illa quae in Orbe Christiano tantopere semper viguit sententiarum animorumque concordia? Ubi illa tam constans, et ab ipsis mundi exordiis tam immutata Sanctorum Philosophia, sapientiaque vere caelestis, lumini rectae rationis adeo conformis? Ubi denique doctrina illa tam illustri tot Magistrorum sanctitate, tot Sanctorum Martyrum constantia, tot item prodigiis, et tam praesenti ope Supremi Numinis, ac tot coeli terraeque testimoniis confirmata? Haudquaquam igitur aequa postulatio videri potest, ut eos audiamus et sequamur Europaei in China, qui in Europa si degant audite vicissim nos velint ac sequi.

Ergone, inquient, floccifaciemus Interpretes omnino omnes? Neque eo sane nos provehi necesse erit. Etenim quosnam dicemus esse primos omnium, primaeque authoritatis Interpretes, et quos adeo potissimum sequi non oporteat? Nonne (siquidem agamus de Confucii libris) doctissimus ille çemcius Interpres censeri in primis poterit, quando is Magistri sui librum Ta hio explanavit? Nonne item nomen hoc tribui potest çu su scriptori acutissimo, quando is Avi sui Confucii praecipuum hoc opus de medio constanter tenendo est interpretatus? Nonne similiter alii discipulorum, Interpretes quoque censendi erunt, quando libros Lun yu commentariis suis illustrarunt? Quid? Quod et ipse Confucius, atque Memcius Interpretes vocari poterunt, utpote quorum haec praecipua laus fuit, quod Priscorum libros cum fide interpretati sunt. At enim; tam horum, quam illorum Commentarii vim textus et authoritatem deinde obtinuerunt. Utique obtinuerunt. Sed an idcirco Interpretes esse desierunt? Porro hos Interpretes adeo non parvi pendimus, ut vehementer etiam veneremur, et ne latum quidem unguem ab eorundem sententia discedamus. Sed erit hic fortasse qui rursum quaerat: Priscos illos Interpretes vestros ecquis exponit vobis? Ab hoc ego vicissim percunctor: novos illos Interpretes tuos (ne dicam vitiatores) ecquis exponit tibi? Num alii rursus Interpretes, aliique? Non opinor. Sicut ergo tu tuos per te ipse, ita et nos nostros intelligere conamur per nos ipsi.

Sed ne quis existimet, oportere nos abiicere prorsus Interpretes

omnes posteriorum temporum, extant sane praecipui nominis et dignitatis Doctores Cham kiu Chim, Kieu kium xan, Cham tum ço, aliique, qui, cum susceperint explanandum Priscorum textum, utique non possunt, neque vero audent, rem luce meridiana clariorem non candide simpliciterque exponere, esto, sint illi Atheismi Principis et imbuti, et quid obstat nos ipsorum etiam testimonia afferre, tametsi alibi sibi contradicant, et pravas etiam subinde permisceant opiniones, cum videamus et gentium Apostolum, et primos Ecclesiae Patres, vanorum Poetarum, Sybillarum, et aliorum Ethnicorum monumentis, et testimoniis usos, et quodammodo e luto ipsorum et sordibus gemmas, aut e tenebris lucida quaedam intervalla, seu scintillas intermicantes ab authore naturae, mentibus hominum insitas collegisse, ut ad primaevam aeterni luminis cognitionem gentes adducerent. Verumtamen esto, floccifaciamus omnes et maxime modernos Interpretes: Profecto non aliud faciemus, quam quod exemplo suo primi Patres, et consilio suo Christiani Doctores, ac Sinae, faciendum esse docuerunt: Quod si horum sententiae, et authoritati nondum acquiescas, vide quid dicam: Quod sanctissimi quique Viri fecissent, si contigisset eos in has Regiones venire propagandae Religionis causa, hoc ipsum et nos faciemus; ubi neglectis Interpretibus atheis, uni Priscorum textui, sententiaeque saniorum Interpretum adhaerebimus.

Declarare rem iuvat: eius autem declarandae gratia liceat nobis paulisper sacra cum profanis conferre. Faciamus ergo (liberae sunt enim cogitationes) Divos Ambrosium et Augustinum, Basilium quoque et Chrysostomum profectos olim fuisse in Iudaeam, vel Aegyptum, et eo quidem consilio profectos, ut Hebraeis fidem in Christum, uti verum Messiam et Salvatorem Mundi, persuaderent: Patres autem illos ivisse quidem litteris suis, Graecis, inquam et Latinis praeclare excultos; sed Hebraicae linguae prorsus ignaros: Faciamus item sola Hebraeorum lingua, quidquid sacri et divini est, contineri. Quid existimamus viros illos, qui non minus prudentia quam sanctitate vitae conspicui erant, fuisse facturos? An forte desperato successu mox eo, unde venerant, reversuros? At enim tam insignis levitas et inconstantia cadere non poterat in viros tantos. An ergo Rabbinos Iudaeorum, et Legisperitos de germano sensu textus Hebraici fuisse consulturos, et quidquid hi vel affirmassent, vel negassent pro vero habituros? dici hoc profecto non potest. Quid enim? Ignorabant fortasse Sapientes viri illi, perfidos homines et in errore suo tam obstinatos, ad haec superbos, et contemptores Christianae Religionis interpretaturos omnia in sententiam suam; vim quoque facturos esse textui, et dolis atque mendaciis, quando aliter non possent, errori suo consulturos? Satius enim vero

fuerat nunquam suspicere certamen eiusmodi, quam pro arbitrio et voluntate perfidorum hostium haudquaquam auspicato suscipere. Quid enim aliud hoc erat, quam se pariter, Christumque ipsum, et sanctissimam Religionem nostram ludibrio adversariorum exponere? quid, inquam, aliud agere poterant, si Iudaeos ipsos in errore suo obfirmare voluissent, quam hac de adventu Messiae controversia illis uti magistris interpretibus sacrarum Paginarum? Quid hic igitur facto est opus, dicet aliquis? quid consilii tu ipse nobis suggeres? Non aliud ecquidem quam, quod hic suggeret cuivis prudenti res ipsa et ratio; quamque adeo Viri illi Sapientes ac Sancti procul dubio cepissent, si illorum temporibus casus eiusmodi incidisset: Hoc nimirum, ut quando Christi causa patriam relinquere, tranare maria, vitam mille periculis obiicere non dubitarunt, non recusent in eiusdem Christi gratiam Hebraicae linguae, litterisque perdiscendis operam dare, et quamvis necesse fuerit cum Sancto Hieronymo in solitudinem quamdam abdi, ibique per annos tres quatuorve studiis haudquamquam iucundis operam dare, alacri tamen fortique animo id praestent, maxima rei utilitate simul ac necessitate semper ante oculos posita.

Ubi vero linguae peritiam assecuti fuerint, tum ipsi per se textus Hebraicos expendere aggrediantur, et sacras illas Paginas indubitatae veritatis Magistras nocturna versare manu, versare diuturna: In quibus si quid obscuri dubiive adhuc offenderint, non dubitent Hebraeos ipsos consulere; eos potissimum qui Christianis sacris iam sint initiati, vel, si horum nulla sit copia, tum eos in primis audiant, qui vitae integritate caeteros videantur antecellere, et a mendaciis fallaciisque magis esse alieni; alios vero, quos perversos obstinatosque esse constet, quamvis docti sint; et maxima authoritate apud suos polleant, nihil tamen morentur, nequaquam audiant. Ubi autem de vero germanoque sensu textus Hebraici tandem ipsis constiterit, in arenam descendant cum Rabbinis ipsis congrediantur, fallaces et aberrantes eorumdem sententias et interpretationes refellant, ac denique ex illustrioribus Prophetarum testimoniis Humanae Redemptionis opus iam perfectum fuisse animose demonstrent. Quaero hic igitur a candido Lectore, num quae alia, praeter hanc unam, suppeteret via Hebraeis Christum annunciandi? Num quod aliud consilium supra memorati Doctores capessere potuissent? Hieronymus certe quidem magnum illud Orbis Christiani lumen, non aliam viam tenuit: quo autem operae suae pretio, quo successu laboris et fructu, iam terrae omnes, omniaque saecula testantur.

Perdiscere ergo litteras ac linguam Hebraicam Hieronymus dalmata quondam potuit; et deinde obstinatam gentem domesticis

oraculis ac testimoniis convincere: Sinarum vero litteras et linguam tam arduo in loco positam esse arbitrabimur, aut tam contractam esse divinae erga nos munificentiae manum hoc tempore, ut nullus ex Evangelicis Praeconibus ad earum peritiam similiter queat pervenire? At profecto non ita rem habere, sed horum quoque conatibus afflare Spiritum Domini, spiritum, inquam, illum, qui replevit olim, hodieque replet Orbem terrarum, vel inde potest intelligi, quod ex Europaeis Sinicae vineae cultoribus extiterint aliqui tantam assecuti peritiam difficillimi idiomatis, tantam item litterarum, quamvis infinito prope sint numero, ut, nisi eos os oculique Europaei prodidissent, perspicaciores quosque Sinensium, Sinenses esse crediti, fallere potuissent. Cur ergo qui tantum facultatis nati sint, et tam praesentem Numinis opem sentiant non patiamur aliquid moliri per se, per se adire fontes ipsos Sapientiae Sinicae, relictis scilicet posteriorum Interpretum rivulis, seu lacunis potius haudquam sinceris et puris, sed plerumque vel idololatria, vel atheismo vitiatis?

Certe gravissimorum Doctorum Sinensium, Pauli, inquam, Michaelis, Leonis, Philippi, Matthaei, Lucae, aliorumque, uniformis et constans haec fuit sententia: Nullam Civium suorum, qui Priscos libros commentati sunt, ab Evangelii Praeconibus habendam rationem; sed uni Priscorum textui esse inhaerendum; de hoc uno laborandum, in quo, si quae minus clara offenderint, sperari posse haud defuturos ex Sinis ipsis, etiam non Christianis, Viros primae eruditionis et authoritatis, qui difficiliores locos cum fide nobis explanent. Intelligebant nimirum homines prudentissimi evenire posse (iamque adeo in patria sua usuvenire fatebantur, ac deplorabant) ut non tantum nobile et imperitum vulgus a Prisca veritate rectaque Maiorum doctrina quandoque aberret; sed illi quoque ad quos cura tuendae veritatis ac sanae doctrinae spectat vel maxime, per insignam praevaricationem vitient ipsimet, ac depravent, pervertantque omnia. Quo quidem casu, quid obsecro stultius sit, quid ita magis perniciosum, quam eos audire, qui tamen imperitis incautisque maxime videntur audiendi; et iis fidem praebere, qui fide dignissimi putantur, cum revera sint fide indignissimi?

De quo si quis etiamnum forte dubitet, eat is sane in Regiones illas, quae in Haereticorum potestate sunt; accipiat avidis auribus doctrinam eorum, qui ibidem pro officio suo et publica cum authoritate Sacras litteras interpretantur, et audiuntur incredibili cum studio et plausu a summis pariter infimisque: Turcicas item, si lubet, ditiones petat, et quandoquidem suis cuiusque gentis Magistris et Interpretibus fides haberi debet, audiat venerabundus Mahometanae sectae Magistros, quando hi Testamentum vetus exponunt;

verumtamen ecquod operae suae pretium, qui viam hanc teneat, facturum arbitramur? quem tandem fructum relaturum esse laboris sui? ut homines ab erroribus suis ad Evangelicam veritatem traducat? Non aliud profecto, quam ut obfirmatiores in erroribus suis veritatis hostes relinquat: atque utinam non ipsemet imbutus perniciosis Mahometismi principiis vel dogmatis haereticorum, et, si in Chinam quoque venisse contigerit, Atheismi, et Idololatriae toxico afflatus ad suos revertatur!

Ex quibus omnibus aequus rerum Iudex constituat, ecquod tandem Viri prudentis officium sit, maxime quidem illius, qui Legis Evangelicae promulgandae causa in remotiores terras proficiscatur: nimirum, ubi is pervenit in eam Regionem, cuius incolas aggregare Christo desiderat; si forte gens ista monumenta quaedam litterarum et sapientiae habeat a Maioribus suis accepta, non illa praecipiti coecove iudicio, vel damnet illico, vel illico probet: sed neque eos qui Priscos gentis libros interpretati fuerint, sive alienigenae sint, sive indigenae, temere condemnet, approbetve. Vitatis extremis mediam prudens insistat viam: atque adeo implorata ope supremi Numinis, primum quidem dat operam, ut linguam gentis ac litteras accurate perdiscat: tum deinde libros quos illic in maiori pretio esse cognoverit, necnon interpretationes librorum pervolvat assidue, et iterum iterumque examinet atque expendat; studiosissime interim explorans, an constet sibi prisci textus sinceritas atque veritas, an e contrario vitiata sit posterorum vel negligentia, vel etiam pravitate: Rursus an ii, qui Interpretes hic agunt, constanter insistant Maiorum vestigiis, an vero doctrinam illorum depravent, ac detorqueant ad errores suos, vel certe Principis sui, cui, quamvis depravato, adulari velint, atque ita, authoritate sapientiaque Priscorum, insaniae tum suae, tum alienae, morumque corruptelae, patrocinentur: videat denique, an una mens et doctrina sit omnium, an contra inter se, secumque ipsi dissentiant ac pugnent.

In hunc modum probe cognitis perspectisque omnibus, si quidem dictis monumentis ac libris nihil solidi verive contineri intelligit, utique non attingat illa, neque adeo mentionem eorum faciat: At vero si Prisci gentis Reges, ut Magistri, natura quoque duce ac Magistra, multa sunt assecuti, quae adeo non adversentur Evangelicae luci ac veritati, ut etiam prosint ac faveant, et crepusculi matutini instar viam Soli iustitiae pandere videantur; nequaquam profecto (si me quidem audiant) aspernabuntur illa Praecones Evangelicae legis: sed utentur iis assidue; adeoque cum nativo patriae doctrinae succo (qui hoc ipso quod patrius est, civium palato natus est placere) peregrinam doctrinae caelestis ambrosiam teneris Neophytorum mentibus instillabunt.

HIS igitur omnibus mature coram Deo perpensis, post laborem maxime constantem et improbum, post lucubrationes diurnas nocturnasque, post repetita cum tot praecipui nominis litteratis per 20. fere annos colloquia et disputationes, post severa librorum tum veterum, tum recentiorum examina, tandem novus ille advena ex occidente, novus ille doctrinae novae simul et antiquae annuntiator Matthaeus Riccius in publicam orbis Sinici lucem protulit opus de Christiana Religione duobus constans voluminibus, cui titulus: Tien hio xey, id est, caelestis Doctrinae vera ratio, editumque typis fuit in ipsa Imperii aula imperantis Van lie anno 31. qui fuit periodi, seu cycli Sinici septuagesimi secundi annus 40. Quei mao dictus, et salutis nostrae annus 1603.

Ante omnia vero in ipso mox limine totius operis fidenter admodum declarat, quam graviter gens tota deliquerit contra supremum coeli Numen, et Imperatorem per dogmata tam prava, per tot sectas et haereses tam perniciosas, per tantam denique morum corruptelam: Qua etiam de causa tot ac tantae calamitates, tamque miserabilis perturbatio rerum temporumque secuta sit: orditur deinde sermonem de supremo omnium Domino Creatore ac Conservatore, eiusque nominibus, proprietatibus, excellentiis divinis: Post haec ad funiculum illum triplicem trium sectarum dissolvendum delabitur. Hic Bonzii sua vident eludi somnia, et somniorum, mendaciorumque prope omnium fundamentum, Metempsychosim: Hic sectarii Tao superstitiones suas, inaniaque dogmata prorsus everti: corruunt hic principia Interpretum recentiorum familiae Sum et commenta ipsorum nova, totaque Philosophia de Tai kie et Li, et quod omnia sint unum, ponderibus rationum et aeternae veritatis penitus opprimuntur; ipsos quin adeo in ius vocat animosus, et coram suis ipsorum maioribus, aetatis, inquam, priscae regibus sapientibusque, ceu totidem iudicibus incorruptis apparere iubet degeneres nepotes, ibi rationem dare doctrinae suae cuius partes omnes et antiquissima litterarum monumenta, ceu codices quosdam prisci iuris severus actor examinat. Quaerit in qua tandem parte classicorum voluminum legerint aliquando sacrificare, servire, obtemperare, timere,

adorare, revereri et obsecrare illud suum Tai kie vel Li, cum tamen creberrime legantur ista omnia fieri Xam ti supremo coelorum Imperatori, qui utique iuxta ipsosmet idem sit cum supremo, quem annuntiatum venit, coelorum Domino et Gubernatore.

Quin etiam (quod mirere in extero homine inter tot litteratos exterorum contemptores, et sub illa praesertim familiae Mim longe superbissimos) audet idem Riccius, et audet in ipsa Regia Pekinensi theatro orbis Sinici proferre haec verba: Hodiernae aetatis litteratorum error in explanandis Priscorum libris, nullis verbis satis exprimi potest: quantum spectat ad ornatum floridae scriptionis sunt expediti, sunt acres; sed quantum ad sensus intelligentiam remississimi. Concludit itaque: Quamvis hodiernus scribendi stylus sit maxime floridus et ornatus, operum tamen et recte factorum veritas et soliditas deest. Porro qui vivos omnes, et in aula sic unus arguebat, ab hoc mirabimur mortuos aliquot Interpretes meritissima censura fuisse castigatos?

Quia vero fidei Christianae fundamentum est veri Dei et cognitio et fides; illam ipse iam sub nomine Tien chu Caeli Domini (quo sub initium uti coepimus, cum necdum esset peritia librorum Sinicorum, et etiamnum usque in diem hodiernum conservare placuit) ac deinde postquam evolverat Priscorum libros, fidentissime etiam nomine Xam ti Supremi Imperatoris Sinensibus impertiebat: ut autem periculum omne erroris, et offendiculi, omnemque ansam dubitationis et perplexitatis removeret tam ab idololatris, cum audiunt Tien chu, quam ab atheopoliticis, cum audiunt Xam ti; consulto aliis atque aliis nominibus Deum nominat; modo coeli terraeque Dominum et supremum Imperatorem, modo coelorum supremum Regem et Gubernatorem, modo supremi Imperatoris maiestatem, modo rerum omnium conditorem ac conservatorem; modo communem generis humani parentem, principium et finem, aliaque huiusmodi; denique tot tamque eximiis attributis Deum depraedicat, ut nemo, qui legerit, adeo coecus esse possit, qui non videat irradiantem mentis oculis divinam claritatem: Plurimi interim litteratorum, qui scilicet et saepius audierant disserentem Riccium, et familiarius ei etiam adhaeserant, mirum in modum exultare, quod non ea tantum, quae prisci cives sui de supremo Numine, animaeque immortalitate censuerunt, sed illustriora quaedam et nunquam sibi vel audita, vel etiam cogitata de suprema illa maiestate discerent: uti quod de nihilo crearit omnia, de creationis ordine, Angelorum lapsu, primo homine, aliaque huiusmodi, quae nobis aeterna veritas revelavit: Magnum insuper ex una re suavissimae consolationis fructum percipiebant, quod intelligerent divinam clementiam non videri fuisse semper aversam a gente sua, sed Priscos illos cives suos ac pios Patres salutifero quodam veritatis lumine

fuisse collustratos, et priscam aetatem illam, sublatis quibusdam naevis ac nebulis, salvam integramque per aliquot saecula, uti pie credebant, permansisse.

Quaeret hic curiosus Lector, quo successu fructuve opus hoc Matthaei nostri prodierit in lucem? Respondeo prorsus admirabili, et secundum rationes humanas nunquam sperato. Europaeus certe, cui penitus perspecta sit haec China, quid constitutiones ac leges circa Religionem hic ferant, quanta litteratorum tunc temporis esset authoritas, quantus rerum, quae ab exteris proficiscebantur, et ipsorummet exterorum passim contemptus, quantus horror cuiuscumque peregrinae legis, aut novitatis praesertim invectae ab extero sine ulla facultate, vel authoritate publica (neque enim more legati venit Riccius, sed ut persona privata, suis tamen instructus munusculis, nec venit accitus aut invitatus, uti sectatores ac magistri superstitionis Indicae quondam venere) haec, inquam, omnia si mature consideret Europaeus, non potest non agnoscere, ac profiteri digitum Dei fuisse hoc in opere, operisque successu, quodque Riccio ingredienti promiserat Dominus Pekini propitium se fore, utique pro votis, et supra ipsa vota fuisse perfectum.

Et ut nostrae Societatis testimonia omittam, multorum instar sufficiat unicum R. P. Fr. Dominici Sarpetri e S. Ordine Praedicatorum religiosissimi viri, qui per 30. fere annos in Sina commoratus, litterarum Sinensium peritus imprimis et doctrina, virtute, Religiosaque; observantia plane fuit eximius. Hic itaque in iis litteris, quas dedit ex Metropoli Cantoniensi nostrosque exulum pro fide domicilio, ad S. Congregationem de propaganda fide, et Reverendissimum suum Generalem, postquam sancte professus est, se nullius gratia, persuasione, vel precibus, sed uno veritatis amore impulsum scribere, sic ait: De hoc libro (Matthaei scilicet Riccii) quem saepe attente legi, testor mihi crebro venisse in mentem, quod dictus liber opus esset eiusmodi, ut sine revelatione divina, aut alio speciali Dei auxilio non potuerit ab authore perfici. In quorum fidem manu mea subscripsi nona Maii 1667. in Metropoli Quam-cheu Provinciae Quam-tum. 

DOMINICUS MARIA SARPETRUS.

Ecquidem, nihil hic ut dicam de favore studioque gravissimorum Doctorum Pauli, Leonis, Michaelis, Petri, Philippi, Ignatii, Thomae, Matthaei, aliorumque; simul atque disseminatus fuit liber, primum quidem per manus tot virorum litteris et dignitate illustrium, qui degebant in aula, deinde vero per caeteras Imperii Provincias, Urbes et Oppida, tantam excitavit in animis ferme omnium admirationem, aestimationem, reverentiamque sacrosanctae Legis, ac nominis Europaei, ut nihil frequentius, ubi de lege nostra sermo est, hodieque audiatur, quam Li Mateo, id est Riccius Matthaeus, primus

illius in aula annuntiator: quin imo nomen hoc et adventus tanti viri in Chinam iam in Urbium Imperii memoratur annalibus, et postquam is anno, ab operis editione septimo, in Regia Pekinensi diem obiit, attributa illi fuit portio non exigua Pekinensis agri ad honorificam sepulturam, idque iussu ipsiusmet Imperatoris atque diplomate.

Iactis itaque rei Christianae fundamentis in hunc modum, protinus alii Sociorum successu tam fausto, et exemplo tam illustri provocati, alacritate magna accinxerunt sese ad coeptam aedificii Christiani molem, propitio semper Numine, altius altiusque educendam: et ad libros quidem quod attinet (ut alios eiusdem Riccii nunc praetermittam, in quibus ipse de vanitate rerum humanarum, de morte, de aeternitate philosophatur) imprimis Didacus Pantoia, Matthaei Socius in aula individuus, quod intelligeret animi vitia et peccata molli superbaeque genti maximo esse impedimento capessendae Religionis (praeter paraphrasim in Symbolum 12. Apostolorum) consulto scripsit septem volumina de septem peccatis capitalibus, oppositisque septem virtutibus, ea quidem eruditionis, et eloquentiae Sinicae, sapientiaeque laude, ut plausum retulerit prope parem cum Riccio, fructumque non minorem ipso plausu referret, si non ageret radices tam altas inveterata peccandi consuetudo, plane ut necessarium esse videatur brachium excelsi et potentius aliquod auxilium divinae gratiae ad Sinas e veterno coenoque vitiorum, non sine violentia quadam salutari, excitandos.

Et haec quidem duo opera sane praestantia Sociorum alii atque alii per varias dispersi Provincias typis Sinicis identidem excuderunt. Iulius vero Aleni hortatu litteratorum Australium vitam quoque Riccii, et res gestas Sinice conscriptas una vulgare non dubitavit ac gloriae divinae aemulator plurimos et ipse libros edidit, quibus partim impia Novatorum dogmata, et interpretationes adulterinas egregie confutat, libro cui titulus: Van ve chin yven, rerum omnium vera origo, partim etiam enarrat res gestas Christi Salvatoris nostri Virginisque Deiparae et de Sacramentis Baptismi, Poenitentiae, sanctissimo Missae Sacrificio aliique Religionis nostrae mysteriis nascentem Ecclesiam Provinciae Fo Kien diligenter edocet, ea quidem cum fama virtutis ac sapientiae, ut litteratos inter passim audiret Si lai cum çu Occidentis advena Confucius, alter scilicet; adeoque viri maxime illustres, atque inter hos Ye Colaus quamvis Ethnicus, sed Riccio pridem in aula notus, honori sibi duxerint nomen et sigillum suum cum Prooemiali panegyri, libris eius adscribere, quod ipsum etiam tot alii litteris et dignitate praestantes viri ad Riccii, aliorumque Sociorum libros factitare sibi honori ducebant, quo deinde factum, ut ad maximam nominis Christiani commendationem, et

Atheopoliticorum confusionem, duo volumina edita fuerint, quibus solae panegyres prooemiales a Colais virisque primatibus, nostrorum libris praefixae, simul collectae continentur; ut nihil iam dicam de tot illustribus elogiis et titulis, quos auratis et trabalibus litteris insculptos passim erat cernere appensos domibus et Ecclesiis nostris. Porro quanta Deus incrementa dederit Iulio Aleni, vel hinc potest esse perspicuum, quod unus ipse in octo urbibus Metropolitanis Provinciae modo memoratae (ne de oppidis agam secundariis) octo fundarit Ecclesias, adeoque in China Meridionali Christi Nomen, ac fides longe lateque propagaretur.

Quamquam par omnino laus alteri quoque est tribuenda, cui nomen Alphonsus Vagnoni, qui et ipse vestigiis insistens Riccii Chinae Septentrionali Christum annunciabat eo quidem successu, ut Ecclesias fundarit omnino 40. variis in Urbibus et Oppidis, Han Colao patrocinante: Adhaec complura instituerit sodalitia hominum etiam litteratorum ad communes Christianae virtutis ac Religionis exercitationes; libros denique vulgarit non Christianis modo, sed Ethnicis quoque perquam utiles, qui multis voluminibus continentur. Ad extremum, quaecumque messes animorum, quicumque fructus divinae gloriae adhuc collecti sunt ex hoc agro Sinensi, dedicata scilicet Deo tot Templa, coacti coetus fidelium, correcti mores depravati, perniciosa vanitas, superstitionum patefacta, librorum ingens copia, et in omni prope doctrinae genere vulgata, et ad eas quoque delata regiones, ad quas pertingere necdum potuerunt pedes Evangelizantium, quamvis veloces, et indefessi, propterea quod illorum paucitas haudquaquam sufficiat incolis Imperii longe vastissimi prope innumeris; haec, inquam, omnia cum divinae potissimum bonitati sapientiaeque referri debeant accepta, tum etiam Riccio nostro, cuius virtus ac prudentia Deo tam feliciter hic famulata est, suae debentur gratiae, sua laus est tribuenda.

Tametsi vero aliquot post mortem ipsius annis malus daemon tabescens invidia propter successus adeo secundos, primam contra nos neophytosque nostros persecutionem anno 1615. excitarit; paucis tamen post annis deferbuit tempestas illa, patrocinantibus more suo innocentiae Christianae Doctoribus tam Ethnicis quam Christianis, quorum consilio et opera libelli supplices privatim et palam oblati sunt suo nostroque nomine supremis magistratibus, offerendi deinde per hos Imperatori, quibus et exponebatur ingressus Matthaei Riccii, et quanta vulgo tunc fuisset virtutis eius sapientiaeque laus et approbatio; simul etiam tradebatur summa doctrinae Christianae, quae in colendo uno Deo et diligendo proximo tota consistat; quae quidem duo capita de industria proponebantur verbis appositissimis, quae ex textibus ipsorum pervetustis deprompserant. Et

quamvis libelli isti malevolorum quorumdam improbitate, tum quidem supprimerentur, credi tamen vix potest quantam vim facerent in animis virorum cordatorum, sic ut nequaquam esset communis quaedam omnium contra legem divinam conspiratio, sed unius alteriusve tantum Atheopolitici, aut idololatrae, aut etiam invidi gloriae et sapientiae Europeae. Fuit cum octodecim libelli supplices contra legem Christi oblati sunt postremo familiae praecedentis Imperatori, qui omnes reiecit, castigato etiam eo qui pertinaciter illos offerebat, et ad gradum dignitatis inferiorem deiecto, maiori quoque poena mulctando, nisi (uti prudens Imperator renuntiari iussit P. Ioanni Adamo Schall) res ageretur hominum exterorum, quos animadversio gravior in indigenam, vocare posset in magnam apud suos invidiam.

Et vero longo iam usu et experientia compertum est, ea quae maxime offendunt et irritant animos Sinensium non tam esse fidei Christianae leges et instituta; quam quod omnes sectae (etiam litteratorum aetatis huius) damnentur ab una Religione Christiana. Carpunt etiam ceremonias quasdam et ritus, necnon coetus qui coguntur virorum ac praecipue foeminarum, licet non eodem loco et tempore cogantur: Displicet etiam exterorum hominum variis in Provinciis sedem figentium frequentia, et apud sectatores suos atque discipulos auctoritas, et apud Ethnicos etiam Magistratus gratia singularis: quod ipsum rursus per hos ultimos annos quando imperante Tartaro longe saevior contra nos coorta fuit procella, experiendo, vel maxime didicimus: Vocati namque sumus in suspicionem rebellionis et damnati Religionis falsae ac depravatae, et ubi tandem miserante Deo calumniae impiorum patefactae sunt, et innocentia integritasque Christianae Religionis in solemnibus Regni comitiis iuridice declarata, vulgataque per omnes Provincias edictis Regiis, tanta tamen insedit cura et formido dominatori Tartaro (quem sua hic paucitas tuta cogit timere omnia) ut postquam Imperator ipse inusitata cum significatione honoris ac benevolentiae Societatis nostrae Sacerdotes, qui in aula degunt, Christiano ritu et pristina fere cum libertate vivere permisisset; idem reliquis mox Sociorum ad pristinas sedes revocatis tacitam quamdam libertatem concesserit, approbationemque legis divinae, quando anno 1675.12. Iulii ipsemet Imperator in Templum nostrum et Aedes digrediens manu et penicillo Regio binas exaravit trabales litteras Kim tien, id est, reverere coelum, sive, quod idem apud ipsos est, reverere coeli Dominum, quae quidem litterae sigillo Regio munitae, seu potius exemplaria trium ordinum Ecclesiis Aedibusve praefixae mirum quantam fidei Christianae, eiusque praeconibus authoritatem, etiam per secutura saecula concilient.

ATQUE hic tandem finis sit declarationis nostrae Prooemialis, si tamen et moles operis, et argumentum nomen hoc admittat quando dici potest distinctus esse Liber. In quo videmur, haud satis memores fuisse Europaeis hominibus nos scribere, quibus equidem utpote sapientibus, quamvis pauca, sufficiebant: quamquam et ignoscent, uti spero, pro benevolentia sua prolixitati nostrae, dum considerabunt, eundum nobis fuisse per aetates bis mille annorum eoque amplius, et haudquaquam levis momenti esse quod agitur, quando id agitur, ut prisca aetas omnis adeo numerosae cultaeque nationis ab execrabilis atheismi suspicione vindicetur. Accessit illa quoque ratio, quod in illorum potissimum gratiam haec scribantur, qui huc aliquando venturi sunt annuntiandae veritatis causa, quos equidem nolimus, tali imbutos suspicione huc venire: praeterquam enim quod a vero sit aliena, hoc insuper trahit incommodi, quod exarmet Christi militem prorsus apposito validoque telo, quo possit feliciter sane, vel cultores falsorum Numinum, vel nullius cultores Numinis aggredi, atque eodem, Christo semper duce et auspice, expugnare.

Ad haec placuit persequi res nostrates simul et Sinicas narrando, explanando, controvertendo: Narramus enim primos conatus et industrias illorum, qui lucem Evangelicam in hasce terras intulerunt: Agimus de scientia gentis et morali et politica: Recensemus libros Classicos et praecipua quaeque litterarum monumenta, tam vetera, quam nova, sectas item partim patrias partim exteras, sed iam inquilinas, commemoramus: Philosophiam quoque naturalem, quadantenus explanamus ex Ye kim, sive libro mutationum vetustissimo, quae omnia perspicacibus Europaeorum ingeniis discutienda relinquimus: Ad extremum copiose disputamus cuiusmodi rerum omnium principium constituerint aetatis, tum Priscae, tum posterioris litterati; qui scilicet cognoverint aliquando verum Numen, quo id nomine significarint, quamdiu haec notitia veraque Religio viguisse censeri queat. Et quamquam ex serie temporum videatur inferri probabiliter posse, eam in Sina perdurasse ad tempora Yeu vam tertiae Familiae Cheu Principis duodecimi, ducentis circiter annis ante natum Confucium, ante Christum vero annis fere octingentis; nolumus tamen ex hoc statuere fundamentum certum et evidens opinionis nostrae, sed relinquimus sub iudice Europaeo totam dissertationem. Sufficiat hic nobis ostendisse, ex temporibus diluvio proximis (sive ea iuxta 70. Interpretes, sive iuxta vulgatam computaveris) primos Sinas habuisse veri Dei notitiam, et eam sub nomine Xam ti Supremi Imperatoris, aut etiam Tien sive coeli habuisse.

Ad interpretem vero Confucii, seu Scientiae Sinicae quod attinet, est is Cham Kiu Chim oriundus e civitate Kim lim, quae subest urbi Kim cheu Provinciae Hu quam. Interpres nulli reliquorum, vel ubertate sermonis et copia, vel styli claritate secundus, quem proinde Imperator Van lie decennis, ut Tutorem et Magistrum et ut primum Imperii Ministrum adeo coluit et veneratus est, ut aegrotantem inviseret, eique potionem medicam a se paratam tanquam Magistro discipulus Imperator porrigeret. Post mortem quoque posthumo titulo ven chum, hoc est, viri litteris et fide praestantis eundem honoravit, delegans praecipuae notae Mandarinum, qui ex aula, ubi obierat, defuncti corpus in patrium sepulchrum in Provin. Hu quam cum pompa reduceret: Verumtamen secundo post obitum anno (qui fuit Van lie Imperantis duodecimus) ab aemulis graviter accusatus, ipse cum posteris dignitatibus et titulis, Imperatoris decreto exutus, fortunis etiam omnibus fisco Regio addictis.

Cum vero a Senatu censeretur ad eius memoriam penitus extinguendam, etiam libros et commentarios flammis abolendos, renuit Imperator dicens: Non peccarunt libri; quorsum igitur adeo proficui, et innoxii pereant? Cur autem nobis eum potissimum Interpretem prae reliquis seligere placuit, in causa fuit, quod omnium manibus eius commentarii terantur et praeconiis maxime celebrentur: et quamvis idem recentiores inter, prope sit omnium recentissimus, minus tamen videtur tribuisse chymericis aliorum novitatibus, dignus vel ob hanc causam quem nos sequamur imprimis. Stylum vero eiusdem non raro luxuriantem in gratiam iuventutis Sinicae, nos in Europaeorum gratiam identidem castigavimus: Neque sic tamen effugere poterimus, ut autumo, censuram prolixitatis, haud iniuria quidem carpendae, si quidem scriberemus ista non tam in usum Missionis Sinicae, quam ad oblectamentum Europae fastidiosae: quamquam neque hic deerunt sua fastidiorum remedia ex pervetustis ipsorum libris ac monumentis hinc inde studiose deprompta; necnon annalium gentis huius, quos operi adiicere placuit, Chronologica et Genealogica Tabula. Vale et Deo Opt. Max. Sinam commenda, quae, sive spectes eius magnitudinem gentisque multitudinem, sive morum ac indolis maturitatem, et praestantia ab Authore Naturae iis indita lumina, non indigna forte videbitur, ad cuius conversionem et salutem aeternam promovendam, tota sese impendat et superimpendat Europa.

PHILIPPUS COUPLET Societatis IESU

Sinensis Missionis in Urbem Procurator.

SOLI DEO HONOR ET GLORIA.

[Blank]

[See facsimile for illustration]

孔夫子 CUM FU ÇU sive CONFUCIUS, qui et honoris gratia 仲尼 CHUM NHIJ dicitur, Philosophorum Sinensium Princeps; Oriundus fuit ex oppido KIO FEV Provinciae XAN TUM. Patrem habuit XO LEAM HE Praefectum ÇEV ditionis, matrem CHIM dictam e proenobili yen familia. Natus est autem Imperantis LIM VAM (qui fuit e tertia CHEV domo Imperiali Princeps 23) anno primo et vigesimo, et ante Christum 551, discipulos numeravit ter mille, quos inter eminebant duo et 70, et hos inter rursus decem selectissimi, quorum nomina suis tabellis inscripta, Visuntur in Imperii gymnasiis. Post irritas conatus et labores desperata temporum Suorum et principum reformatione, migravit e vita anno aet.73 et KIM VAM Imperatoris 25. anno 49°. huius prosapia non interrupta serie propagata, hoc anno 1687. quo nepos ordine 68 in natali Confucii Sede cum Ducis titulo residet, computat annos 2238.

 A Paris. Chez Nolin, Rue S. Iacques, A L’Enseigne de la Place des Victoires. Avec Privilege du Roy.

CUM FU ÇU, sive Confucius quem Sinenses uti Principem Philosophiae suae sequuntur, atque colunt, vulgari vel domestico potius nomine Kieu dicto; cognomento Chum nhi, natalem habuit sedem in Regno Lu, (quod Regnum hodie Xantum dicitur) in pago çeu ye territorii Cham pim, quod ad civitatem Kieo feu pertinet; haec autem civitas paret urbi Yen cheu dictae. Natus est anno 21. Imperatoris Lim vam. Fuit hic tertius et vigesimus e tertia Familia, seu domo Imperatoria, Cheu dicta, cycli 36 anno 47. Kem sio dicto; secundo item et vigesimo anno Siam cum Regis, qui ea tempestate Regnum Lu obtinebat: die 13. undecimae lunae Kem çu dictae, sub horam noctis secundam, anno ante Christi ortum 551. Mater ei fuit Chim, e familia praenobili Yen oriunda; Pater Xo leam he, qui non solum primi ordinis Magistratu, quem gessit in Regno Sum, sed generis quoque nobilitate fuit illustris; stirpem quippe duxit (uti Chronica Sinensium testantur, et tabula genealogica, quae annalibus inseritur, perspicue docet) ex 27. sive penultimo Imperatore Ti ye e 2. Familia Xam. Porro natus est Confucius Patre iam septuagenario, quem adeo triennis infans mox amisit; sed Mater pupillo deinde superstes fuit per annos unum atque viginti, coniuge in monte Tum fam Regni Lu sepulto. Puer iam sexennis praematura quadam maturitate, viro, quam puero similior, cum aequalibus numquam visus est lusitare: Oblata edulia non ante delibabat, quam prisco ritu, qui çu teu nuncupatur, coelo venerabundus obtulisset. Annorum quindecim adolescens totum se dedere coepit priscorum libris evolvendis, et reiectis iis, quae minus utilia videbantur, optima quaeque

documenta selegit, primum expressurus ea suis ipse moribus, deinde aliis quoque ad imitandum propositurus. Non multo post, una cum Mem y çu et Nam cum kim xo ad ritus civiles addiscendos se contulit. Decimo nono aut, ut alii, 20. aetatis anno duxit uxorem, quae unica illi fuit Kien quon xi, ex qua sequenti mox anno suscepit filium Pe yu; sed hoc deinde iam quinquagenario, cum ipse 69. annos natus esset, orbatus est, uxore tribus ante annis amissa: Haudquaquam tamen cum filio stirps omnis extincta est, sed per nepotem çu su, qui avitae laudis, ac Philosophiae studiosus, avi sui libros commentatus est, et magnis in Imperio muneribus perfunctus, perpetua posterorum series cum non vulgari tam opulentia, quam dignitate, ad haec usque tempora perseverat.

Variis in locis Magistratum gessit Philosophus magna cum laude: curas vero huiusmodi ac dignitates, non alio fere studio admittebat, quam publicae utilitatis, atque spe propagandae doctrinae suae: qua quidem spe si forte falli se videret, ultro scilicet Magistratu sese abdicabat. Huius rei cum alias saepe, tum vero 55. aetatis suae anno illustre testimonium dedit; cum enim in Regno Lu Mandarinum ageret (loquor hic more Lusitanorum a quibus in hoc Oriente Mandarini vocantur, qui publicas res inter Sinas administrant) tanta legum observatio, rerumque, atque morum tam felix conversio trimestri spatio mox consecuta est, ut iam vicini Reges, aemulique invidia, metuque aliquo tenerentur, haud ignari, Respublicas non alia re felicius conservari, et crescere, quam disciplina, legumque observatione: finitimi ergo Regni quod çi dicebatur Rex atque optimates tam praeclarae aemulorum gubernationi structuri insidias, donis eas, ut fit, tegunt: puellas forma, canendi gratia, aliisque dotibus praestantes dono mittunt Regni Lu Regi. Rex ignarus insidiarum dolosum munus admittit, capitur illico muliercularum gratia: capiuntur atque proceres, sic prorsus, ut ad trimestre totum, dum novis illis deliciis indulgeretur, negotia cessarint publica, atque Regis adeundi via praeclusa fuerit: Non tulit hoc Confucius: Renuntiat muneri, relinquit aulam, atque ad Regna çi, guei, et çu spontaneus exul contendit: verum nec hi bono, quod alii inviderant, frui noverunt: Non admittitur Philosophus, qui adeo coactus petere Regnum Chim, hic ad extremum victus, quoque penuriam redigitur: Nec multo post, dum Regnum Sum peragrat, a quodam Huon tuipraepotenti viro, sed insigniter improbo non semel ad mortem conquisitus est, ipse interim tot aerumnas inter, atque discrimina sui semper similis, invicto semper animo, atque pro causa tam bona, vitam quoque ponere paratus: Quamquam fretus ipse recte factorum conscientia, praesidioque coelesti, rursum negabat, quemquam sibi nocere posse, siquidem esset ea virtute instructus, qua ipsi coelo inniteretur. Ardens, atque indefessum studium divulgandae per totum Imperium sanioris doctrinae ad extremum usque spiritum non remisit; cumque viri ardor patriis finibus aegre contineretur, non semel de navigando mari, terrisque remotioribus adeundis cogitavit.

Discipulos numeravit 3000. ex iis omnino quingentos extitisse memorant, qui variis in Regnis Magistratus gesserint: qui prae ceteris autem virtute litterisque eminerent, duos atque septuaginta fuisse, quorum adeo nomina, cognomenta, atque qua quisque patria sit oriundus, memoriae proditur. Quatuor doctrinae suae ceu gradus, totidemque discipulorum ordines, constituebat. Supremus ordo in excolendo virtutibus animo ponebat studium; et in hoc quidem ordine primas ferebant Min çu Kien, Gen Pe Nieu, Chum cum, ac denique Yen yven charus prae omnibus Magistro discipulus, cuius immaturum funus (obiit quippe primo et trigesimo aetatis anno) continenter lugebat. Proximus ordo ratiocinandi, dicendique facultati dabat operam; huius Principes erant çai ngo et çu cum. Tertius agebat de regimine politico et probe gerendis muneribus publicis; excellebant hic Gen yeu et Ki lu. Quarti denique et postremi ordinis labor, atque occupatio haec erat, ut quae ad mores spectabant, apto, venustoque stylo declararent, quod duo çu yeu, et çu hia praecipua cum laude praestabant. Atque hi quidem inter duos et septuaginta, decem erant selectiores discipuli, et flos scholae Confucianae. Omne studium ac doctrina Philosophi eo collimabat in primis, ut naturam ignorantiae tenebris offusam, vitiisque depravatam revocaret ad pristinam lucem atque integritatem, cum qua ab ipso coelo conditam asserebat: Ex quo deinde clemens, et aequa rerum administratio, adeoque felix, et maxime pacatus Imperii status consequeretur; quo autem certius attingeretur hic scopus, volebat omnes, obsequi coelo; ipsumque timere, et colere; amare proximum sicut seipsum, vincere se, atque appetitus suos subdere rationi, necquidpiam agere, dicere, vel etiam cogitare, quod ab hac esset alienum. Porro quae scripto verboque praecipiebat, primus ipse moribus exprimebat, ac vita, cuius rei testimonium satis luculentum praebere potest tantus tot illustrium virorum numerus, qui in disciplinam eius se contulerunt, et eorum qui quaecumque gessit, dixitque, quamvis minutissima, ceu oculati testes, posteritati prodidere: ad haec conflans ille favor tot Principum, tantus tot saeculorum honor (de quo mox agemus) argumento esse potest, virtutem sane fuisse Philosopho, non meram speciem fucumque virtutis. Quid? quod nostris temporibus haud defuerint e Litteratorum ordine, qui vel amplexi iam Religionem Christianam, vel huius integritate sanctitateque probe saltem perspecta, non dubitanter affirmarunt, sperari posse Philosophum suum, si quidem vixisset aetate nostra, primum fuisse futurum, qui ad Christi legem transivisset. Certe quemadmodum sectatores eius tradunt, mira quaedam fuit viri gravitas, et corporis animique moderatio, fides, aequitas, lenitas singularis. Severus erat ac pervigil sui ipsius observator, ac censor: Contemptor opum, honorumque, hoc agens unum studio prorsus indefesso, ut doctrinam suam quamplurimis mortalium impertiret. Quod autem in eo vel maxime suspicimus Europaei, et in nostratibus quidem priscae aetatis Philosophis desideramus, tanta fuit animi demissione Confucius,

ut non solum de se suisque rebus admodum modeste loqueretur, sed ultro quoque et palam argueret sese, quod nec in discendo (ut aiebat) esset impiger, nec constans in docendo, neque ea, qua par erat, vigilantia vitiorum suorum emendationi, et studio virtutum exercitioque operam daret. Certissimum vero argumentum modesti, sincerique animi tum dedit, cum palam ingenueque professus est doctrinam suam non esse suam, sed Priscorum, in primis Yao et Xun Regum et Legislatorum, qui ipsum mille quingentis, eoque amplius annis antecesserant. Cum itaque non deessent, qui cum sapientia natum esse opinarentur, adeoque et praedicarent, peraegre id ferebat, et diserte negabat, ad gradum perfectae consummataeque virtutis, aut sanctitatis pervenire se posse. Dicere identidem solitus (ut a Sinensibus traditur) Si fam, Yeu Xun gin, virum sanctum in Occidente existere, quod ipse de quo, quove spiritu pronuntiarit, incertum est. Hoc certum anno post Christum natum 65. Imperatorem Mim ti (fuit is e quinta Familia Han decimus septimus) motum verbis Philosophi, magis etiam oblata sibi per somnum specie sancti ex occidente Herois; cum ipsimet ire, non esset integrum, misisse çai cim et çiu kim legatos suo nomine occasum versus, inibi virum sanctum et S. legem quaesituros; qui quidem cum ad insulam quandam appulissent, quae non procul distabat a rubro mari, non ausi longius procedere, idolum quoddam, et statuam hominis Foe dicti (qui quingentis circiter annis ante Confucium in India floruerat) necnon execrabilem ipsius legem in hoc Imperium retulerunt: felices, aeternumque de patria sua bene merituri, si pro hac peste, salutarem Christi doctrinam, quam per eadem tempora Thomas Apostolus apud Indos propagabat, reportassent. Sed enim felicitas humana, et quae hinc nascebatur superbia gentis opulentae, potentis, et florentissimae; verae felicitati, tunc, ut opinor, aditum obstruxerat. Sinenses ergo, cum idola iam magis magisque venerarentur, nec sine exemplo quorumdam regum qui prorsus impense novam superstitionem sectati sunt, paulatim scilicet discesserunt a genuina Magistri sui doctrina, et praeclaris institutis Priscorum; ac tandem in contemptum Religionis omnis, verumque Atheismum sunt prolapsi : In hunc porro litteratos et acutiores quosque ceu manuduxit doctrina illius ipsius Foe, seu Xe kia, qui rudi vulgo idololatriae Magister extitit: Duplicem quippe perditissimus impostor iste atque Atheorum Princeps doctrinam reliquit; alteram qua rerum omnium principium finemque nihil esse docet, quam qui sectantur, Athei sunt et arcanam atque interiorem vocant; alteram quae exterior dicitur, atque illius adumbratio quaedam est, ad vulgi et rudiorum fere captum et superstitionem accommodata. De Confucio tamen dubitari non potest quin ab hac , et illa peste immunis fuerit; idolorum certe cultorem fuisse, ne illi qui vitio temporis idola iam venerantur, affirmare ausint: ab Atheismo vero quam fuerit alienus, non ipse tantum, sed prisca Sinarum aetas omnis in explanatione lib. Chum yum declaramus. Migravit e vita

Confucius anno aetatis 73. luna 4. Ki cheu vulgo dicta, anno (cui gin sio nomen) quinquagesimo nono Sinensis cycli trigesimi septimi. Erat hic annus primus et quadragesimus Imperii Kim vam, vigesimi quinti e Familia Cheu Imperatoris: quo etiam tempore Regulus Ngai cum patrium Philosophi Regnum Lu dictum, annum iam decimum sextum moderabatur. Paulo ante quam morbo, qui supremus ei fuit, corriperetur, lugens suorum temporum perturbationes, hunc versum cygnaea voce concinere auditus est: Praegrandis mons (doctrinam suam intelligebat) quo decidisti! trabalis machina eversa est: sapientes, et sancti exaruere. Mox inde languere incipiens, septimo die ante mortem, ad discipulos suos conversus: Superiori nocte, inquit, per somnium visa mihi sunt in aula iusta fieri. Reges, quae doceo, non observant: Ecquis horum per Imperium nostrum instituti mei sectator et cultor est ? hoc unum superest, ut moriar. Haec effatus lethargo corripitur, et cum totos septem dies dormientis instar perstitisset, tandem vivere desiit. Sepultus est in Lu patrio Regno (domum quippe cum discipulis suis sese contulerat) prope civitatem Kio feu, ad ripam fluminis Su in ipsa Academia sua, in qua docere consueverat, quae hodie quidem muris, veluti civitas, cincta cernitur. Luxerunt inibi Magistrum suum discipuli habitu lugubri, multaque cum inedia, et lachrymis, non secus ac filii parentem; idque per annum totum; nec defuerunt qui ad annos omnino tres, perstiterunt, çu cum vero sex ipsos annos, in eodem loco, luctuque perstitit. Fuit admodum procero corpore Philosophus, et si fas est Sinis credere, giganteo; et cui lati humeri, pectusque amplum, decorem conciliabant, ac maiestatem: In ipso vertice capitis grandiusculus ei tuber erat, quare a Patre suo Kieu, id est, colliculus, cuius speciem aliquam praebebat tuber, nominatus est, quo ipso nomine vir modestus identidem quoque sese compellabat. Facies ei lata, subfuscus oris color, oculi nigri, ac praegrandes, capillus niger, barba promissa, nasus simus, vox gravis, actonitrui instar, ut Sinae tradunt.

Porro quantum honoris per annos bis mille eoque amplius, detulerit Magistro suo, aut potius lucubrationibus eius et doctrinae grata Sinarum posteritas, pro me loquantur quotquot Imperio toto ad dignitates, et munia publica praesidio litterarum sunt evecti: qui omnes utique fatentur a Confucii in primis schola, et libris, e quibus ad gradum examinantur, opes, honores et illustre sibi nomen obvenisse. Loquantur item singulis in oppidis, urbibusque erecta viro, ac dicata gymnasia, ante quorum fores quotiescumque transeunt, qui e litteratorum ordine publicos gerunt magistratus, protinus e sublimi augustaque sella, in qua more gentis gestantur, venerabundi descendunt, et passus aliquot pedites viam suam prosequuntur. Loquantur denique tituli sane honorifici, qui in iis gymnasiis, quae modo dicebamus, cernuntur trabalibus, auratisque litteris exarati, Magno Magistro, Illustri litterarum Regi, sancto, seu (quod apud

ipsos idem est) eximia quadam sapientia ornato, aliisque similibus, quibus hunc gentis suae Doctorem Imperatores Familiarum Han, Sui, Tam, Sum, Yven (fuit haec Tartarorum occidentalium) tantum non supra laudes humanas evexerunt. Quamquam illius familiae (quae hodiernam Tartarorum orientalium Cim proxime antecessit) Mim dictae Fundator vetuit ritu Regio honores deferri Confucio, in eo dumtaxat permisso, quo olim solebat memoria Sien su, hoc est, vita functi Magistri celebrari; atque adeo non cum aliis muneribus, quam, quibus eos, dum viverent, discipuli sui prosequi consueverant : ad haec in Gymnasiis statuas Confucii, aut discipulorum erigi vetat (neque enim, inquit; eodem ritu quo reliqui spiritus, aut idola, honorandi sunt) sed soles tabellas, quibus tituli et nomina singulorum inscripta sint; mandat exponi: sunt igitur tabellae funebres istae signa mere memorativa Magistrorum (et eadem est ratio de tabellis maiorum) ne vita functorum de litteris bene meritorum, aut parentalis familiae pia memoria apud posteros intermoreretur: neque magis errori cuipiam gignendo tabellae huiusmodi obnoxiae, quam nostrae Europaeorum tabulae, quae nobis vivas avorum effigies venustissime depingunt, quas amicis et hospitibus ostendentes hunc avum, illum Doctorem nostrum, haud dubitanter et venerabundi quoque dicimus. Quocirca nec offendi nos oportet, licet videamus Sinas ante tabellas istas curvare poplitem more inter Sinas usitatissimo, non magis quam offendimur, si Europaeum quempiam, dum is forte ante patris aut Regis sui effigiem transit, caput aperire videremus, quemadmodum nuper vidimus D. D. Legatos Regni Siamensis, quotiescumque ante imaginem MAGNI LUDOVICI transibant, gradum illico sistere, iunctisque in altum manibus, eas cum totius corporis inclinatione demittere veluti ad pedes tantae maiestatis: Etenim plane civiles sunt honores ac ritus illi Confuciani; qui adeo non in Templo, fanove idolorum (quod lege Imperatoria vetitum est) sed in gymnasio, qui locus tantum litteratis patet, exercentur, a litterariae facultatis prefectis, quos inter etiam sunt Mahometani (ut de atheopoliticis non loquar) qui nec divini aliquid hic agnoscunt, et superstitiones Gentilium atque idola detestantur. Imo si loquamur de litteratis idololatriae Toxico a teneris iam afflatis (cuiusmodi sunt infimae sortis homines) cum iam tempus appetit examinis subeundi ad gradum aliquem obtinendum, vel ii domesticos suos penates prius consulunt, et horum Numen et opem implorant, vel optati successus gratia publica demoniorum fana supplices adeunt, nequaquam vero cogitant de adeundo gymnasio Confucii, quem uti Pu sa (nomen hoc est idolis commune) habere aut nominare, aut ab eodem aliquid petere, aut sperare, apud ipsos inauditum est et inusitatum.

Quod vero magis confirmat ritus illos Confucianos mere esse politicos ex eo patet , quod non tantum in iisdem gymnasiis tabula Confucii oblongior (quam duorum et septuaginta Discipulorum tabellae utrimque ambiunt) sit collocata, sed et alii Sapientes et probi (de quorum doctrina,

et in gestis Magistratibus integritate et fide, multorum testimoniis authentice probata per Praetores Provinciarum Imperatori constiterit) in album quoq; et numerum discipulorum Confucii publico diplomate et favore regio usque in hodiernam diem accensentur; eorumque nomina tabellis inscripta, ibidem cum ceteris collocantur, quod equidem maximo sibi ducunt honori filii et nepotes, quando ipsi praefectos urbium cum muneribus ad gymnasium statis anni temporibus comitati, suis avis ac parentibus, tanquam de imperio optime meritis, publicam honoris significationem, genibus flexis et capite in terram inclinato coram omnibus exhiberi conspiciunt.

Una tamen extat in natali solo imago Philosophi, vivae ac spiranti non modo similis, sed re ipsa spirans, ac viva; Nepos ille videlicet, cuius ante iam meminimus; quem adeo propter avi quamvis intervallo bis mille ducentorum et amplius annorum, et octo supra 60. generationibus iam remoti memoriam, summi pariter infimique colunt, sic prorsus, ut eum, cum aulam de more adiisset, Xun chi Monarchiae Tartaro-Sinicae conditor perhonorifice exceperit, excipiatque, qui modo imperat Cam hi Imperator. Gaudet ipse perpetuo, et hereditario cum, hoc eft, ducis titulo et dignitate, raro item privilegio, neque ullis praeterquam Regii sanguinis Principibus concesso, ut Imperatori nullum vectigal pendat: ad haec quotquot singulis trienniis ad Doctoris gradum evehuntur, pignus aliquod grati animi, et quasi Minerval, quod avo non possunt, nepoti persolvere consueverunt. Quod autem merito laudemus, ac suspiciamus etiam nos Europaei; cum China fortunae varietatem sane magnam sit experta, cumque tot bellorum casus, et calamitates subierit, tot ortus viderit, interitusque familiarum, penes quas erat rerum summa; nunquam tamen honores quos memoravi, grataeque posteritatis erga Confucium monumenta sunt interrupta; si tamen paucos annos exceperimus, quibus tertio post saeculo quam Philosophus obiit, çin xi hoam ti secundus e familia çin quarta Imperator, non in libros tantum, sed etiam litteratos barbare, crudeliterque saeviit. Caeterum cum huius morte litterae mox revixerunt, et iis honorum incrementis, quae sub Tarraris quoque spectamus hodie, Confucii nomen et fama crevit.

Quis vero in huiusmodi honoribus et titulis posthumis hic finis sit atque intentio non alibi clarius, quam ex unico, inter caetera, testimonio constabit ipsius e Mim familia praecedenti Imperatoris ordine tertii Yum lo dicti. Hic aditurus honoris gratia Confucii gymnasium, decretum edidit, quod sic habet: Ego veneror Confucium Imperatorum et Regum Magistrum. Imperatores et Reges Domini sunt Populorum. Confucius autem rectam Populorum institutionem proposuit, tria illa (videlicet) vincula (quae sunt Regem inter et subditos, parentes et filios, maritum et uxorem) normam item quinque universalium virtutum (pietatis, iustitiae, prudentiae, fidelitatis, civilitatis) et Sinensis Imperii magnam symmetriam et formam: Omnia haec,

inquam, Confucius declaravit, ut omnia saecula erudiret. Convenit igitur personam meam pergere ad magnum gymnasium et munera offerre vita functo Magistro, eo consilio et intentione, ut litteratos honorem et doctrinam magnificiam.

Intelliget ex his omnibus prudens Lector, quam non inutilis futura sit Evangelico praeconi viri huius authoritas, siquidem ea apud hanc gentem quae Magistri sui, atque litterarum suarum usque adeo studiosa est, uti quandoque possit (atque vero potest) ad Christianam veritatem confirmandam; quemadmodum videmus Apostolum Gentium Poetarum Graecorum authoritate olim apud Athenienses fuisse usum.

Unum tamen hic sollicite cavendum nobis, posito semper ante oculos eorum exemplo, qui Missionem hanc cum singulari virtute prudentiaque fundatam nobis reliquere, ut apud Sinas admodum moderate commendemus ac laudemus Confucium, ne testimonio nostro atque authoritate, aestimatio hominis, doctrinaeque eius, quae iusto prope maior est, immodice prorsus augescat, maxime apud gentem, natura sane superbam, et aliena fere prae suis contemnentem. Multo magis tamen cavendum nobis erit, ne verbo scriptove damnemus, aut laedemus eum, quem tota gens tantopere suscipit, ac veneratur, ne huic odiosi reddamur, non nos ipsi tantum, sed ipsemet, quem praedicamus Christus; atque dum forte contemnimus aut condemnamus eum, qui tam consentanea rationi docuit, quique vitam ac mores cum doctrina sua conformasse creditur, videamur nos Europaei, Sinis saltem, non tam cum Magistro ipsorum, quam cum ratione ipsa pugnare velle, atque huius lumen, non autem Confucii nomen extinguere.

LIBER hic, Authore Confucio, Commentatore çem-çu eiusdem secundo discipulo, publicam lucem videre coepit. Estque incipientium tum ad sapientiae, tum virtutis adyta quoddam quasi ostium ac primum limen. Eius Argumentum triplex est; sui ipsius primum, deinde aliorum recta institutio ac regimen; tum denique in summo bono quies, atque, ut ita dicam, consistentia. Caeterum quia Author triplicem hanc doctrinam Principibus Viris, ac Magnatibus, qui subiectos sibi populos ac Regna moderantur, commendatam in primis voluit, hinc Tá-Hiŏ, Magnae Scientiae nomen accepit.

Nota. Latinam huius operis versionem esse ad litteram, quaeque numeris suis distincta, phrasi, et textui Sinico, necnon characteri (qui seorsim imprimetur) ordinique ad amussim respondet. In reliquis vero est explanatio interpretum, et praecipue Cham Colai atque Magistri Regii.

MAGNUM adeoque virorum Principum, sciendi institutum consistit in expoliendo, seu excolendo rationalem naturam a coelo inditam; ut scilicet haec, ceu limpidissimum speculum, abstersis pravorum appetituum maculis, ad pristinam claritatem suam redire possit. Constitit deinde in renovando seu reparando populum, suo ipsius scilicet exemplo et adhortatione. Constitit demum in sistendo firmiter, seu perseverando in summo bono: per quod hic Interpretes intelligi volunt summam actionum omnium cum recta ratione conformitatem. Atque haec tria sunt, ad quae reliqua huius libri reducuntur.

In nullo Sinarum Vocabulario litteram hanc Sin dici, aut novitatem significare invenies; adeoque sola Interpretum auctoritas ac beneplacitum hoc ei nomen et significatum indidit. Nam proprie çin dicitur, amare parentes, propinquos, significat; quo sensu, si et hoc loco eam accipias, Authoris textum adeo non vitiabis, ut contra maxime Christianum effecturus sis.

COGNITO semel fine, seu in-quo-ultimo-sistere oporteat, tum deinde habebis determinationem seu stabilieris, et tecum ipse statues eumdem persequi. determinatus et stabilitus ubi fueris, tum deinde poteris acquiescere illi determinationi. Huic ibi acquieveris, tum deinde poteris firmare-animum, seu in quieta hac mentis statione ita firmus consistere, ut nihil vel prosperi vel adversi deiicere inde te valeat. firmato sic animo, tum deinde poteris meditando discurrere, ac dispicere clare res omnes et negotia quae sese offerent, sanumque de illis iudicium ferre, suis singula ponderibus librando. Ubi usus hoc discursu perspecta penitus habueris omnia quae occurrerint, tum deinde tuo potitus desiderio poteris assequi eum in quo sistas finem, nimirum summam actionum tuarum omnium cum rationis dictamine conformitatem.

HIC paragraphus continet superiores duos, et quis ordo in supra dictis tenendus ostendit, cum ait; res (expolire scilicet suam ipsius naturam rationalem, ac renovare populum) habent magis-principale, ut arbor radicem, et minus-principale, ut arbor ramos. Postquam enim sua ipsius natura rationalis, seu animus bene expolitus et excultus fuerit, tum deinde recte institui regique poterit etiam populus: quemadmodum in arbore, postquam ipsa radix succo plena fuerit, tum deinde eumdem etiam in ramos diffundet. Actiones itidem illae quae sunt cognoscere ubi sistendum, assequi finem; in hoc sistere, etc. Habent finem suum et principium; seu primum, a quo ordiri, et ultimum, in quo terminare oporteat. Postquam enim investigavero, adeoque cognovero eum, in quo sistendum est, finem, tum deinde potero hunc assequi, et hic sistere. Assequi igitur, finis est, cognoscere, principium. Itaque si hunc rationi consentaneum rerum et actionum ordinem recte noveris, quae scilicet praeponenda, quae postponenda; tum enimvero teipsum et populum optime institues regesque, probe item scies, et reipsa assequeris, in quo tandem sistas, summum bonum, adeoque quam-proxime-accedes ad magnum illud Virorum Principum sciendi-institutum.

IN praesenti paragrapho Author ab enumeratione partium docet quaenam sint illa magis minusque principalia, quid prius sit, quid posterius; quid radix, quid rami, etc. Prisci volentes expolire naturam rationalem in imperio, seu volentes ut totius Imperii populus haberet, quo naturam suam rationalem expoliret; ipsi prototypon futuri, prius recte-administrabant suum ipsorum privatum Regnum; exemplo suo procurantes ut et subditi sui naturam rationalem bene expolirent atque excolerent; gradum hac ratione facientes a propiori, id est, Regno suo privato, ad remotius, id est, ad totum Imperium, privati quippe Regni institutio, radicis instar est, ex qua felix Imperii administratio succrescat. Hic adverte, Sinas binis his litteris tian hiá, id est, quod sub coelo est, passim notare Imperium suum Sinense; quasi eo uno hic terrarum orbis terminaretur, adeo scilicet, praeter minora aliquot Barbarorum, ut vocant, Regna terris suis adiacentia, terrarum praeterea nihil ipsi hactenus noverant, aut si forte noverant, in censum cum hoc suo Imperio non posse existimabant.

Volentes autem recte-administrare suum Regnum seu bene instituere privati Regni sui populum; prius item recte instituebant suam familiam domesticam, ut sicilicet ideam haberent, iuxta quam deinde bene instituerent regerentque totius Regni populum: Regni enim recte administrandi radix, magisque principale, est familia domestica recte instituta. De huius itaque institutione prius laborandum est Principi. Rursum volentes recte instituere suam familiam domesticam prius recte-componebant, seu excolebant suum-ipsorum corpus (quo nomine personam intellige) tanquam normam atque exemplum, ad quod bene deinde instituerent domesticos suos. Nam recte instituendae familiae radix, magisque principale, est propria persona recte composita probisque moribus exculta. Iam vero volentes recte-componere suum corpus, seu externum totius personae habitum, prius rectificabant suum animum, perdomando scilicet, recteque moderando eius affectiones et appetitus, utpote quae animum a genuina sua rectudine avertere, ad quaevis vitia inclinare ac deprimere solent; rectae enim compositionis exterioris, sive corporis recte compositi radix, magisque principale, et quod prius procurandum, est affectionum animi et appetituum recta moderatio: Hanc igitur prius cordi habeat quisquis externam personae suae compositionem cordi habet. Volentes autem rectificare suum animum, prius verificabant, seu veram, sinceram, ac ab omni fallacia fictioneque immunem reddebant suam intentionem, sive volontatem, id est, eo usque moderabantur et perpugabant voluntatem

suam et intentionem, quoad ab omni fuco aliena, revera nihil vellet, nisi quod vere honestum simul ac utile esset, revera nihil nollet, nisi quod turpe esset ac perniciosum. Adeoque rectificandi animi radix, magisque principale, et quod priore loco curandum est haec intentionis nostrae veritas. Ideo auctor dicit, eumqui velit rectificare animum suum, prius in veritate solidare debere intentionem suam. Porro volentes verificare suam intentionem, prius perficiebant, et ad summum quem poterant apicem perducebant suum intellectum, seu potentiam intellectivam, ita ut nihil haec non haberet perspectum. Adeoque consummata eiusmodi intellectus perspicacia radix est, et magis principale verificandae intentionis nostrae, ac voluntatis in veritate solidandae. Et hoc est, quod vult Author cum dicit, eum qui vult verificare intentionem ac voluntatem suam, prius debere perficere intellectum suum; nihil enim volitum quin praecognitum. Ad extremum hac ratione perficere, seu ad summum apicem perducere vim-intellectivam, consistit in penetrando, sive exhauriendo res omnes, seu rerum omnium rationes. Cum autem pro rerum entiumque diversitate, diversae item sint rationes cognoscendi, quas Philosophi cognoscibilitates appelant; et modus cognoscendi secundum eosdem sequatur modum essendi: utique tum demum ad scientiae seu cognitionis apicem pervenisse vis intellectiva censebitur, quando rerum omnium rationes ac essentias secundum omnem cognoscibilitatem suam (quantum vires humanae ferent) exhauserit. Atque hoc est quod Auctor dicit, perficere, seu ad apicem perducere vim intellectivam, consistere in comprehendendo, et quodammodo exhauriendo rerum omnium rationes.

Ex his octo supra enumeratis, quinque postrema, nimirum, penetrare intime res omnes, ad apicem perducere vim intellectivam, verificare intentionem, rectificare cor, recte componere propriam personam, sunt id, in quo consistit ille naturae rationalis cultus et expolitio quae unicuique quoad seipsum in primis curae esse debet. Recte autem instituere familiam, recte administrare Regnum, expolire naturam rationalem subditorum in toto Imperio, sunt id, in quo populi renovatio consistit. Quae, qui debito et non praepostero ordine praestiterit, is demum naturam rationalem in semetipso expolitam, et in populo renovatam, adeoque summum bonum, in quo tandem sistat et conquiescat, ex magnae huius scientiae praescripto assecutum se esse experietur.

NUNC Author, quo altius inculcet doctrinam suam ab infima omnium radice exorsus, uti modo gradatim quodammodo descenderat, ita vicissim per suos rursum gradus hic ascendens, rebus (inquit) omnibus intime penetratis, seu exhaustis,

tum deinde vis-intellectiva consummata erit et perfecta: vi-intellectiva consummata et perfecta, tum deinde intentio ac voluntas verificabitur, id est, non errabit vel appetendo quod malum sit, vel fugiendo quod bonum: intentione verificata, tum deinde animus rectificabitur, nullo pravo affectu a sua rectitudine desciscens; animo rectificato, tum deinde etiam corpus bene-compositum erit, nihilque aget a decoro et morum probitate alienum. Propria-persona-seu-corpore bene-composito, tum deinde familia-domestica illius exemplo bene-instituta erit: familia-domestica recte-instituta, tum deinde privatum regnum recte-administrabitur: privato regno sic bene-instituto, tum deinde totum etiam Imperium optime institutum pace-perfruetur. Ubi verificaveris intentionem, rectificaveris cor, recte composueris propriam personam, iam expolitio naturae rationalis obtinuerit finem suum in quo tandem sistat. Ubi denique recte institueris domesticam familiam, Regnum tuum privatum, ac demum universum Imperium; iam renovatio populi etiam obtinuerit finem suum in quo tandem sistat. Quae omnia Author bina illa gradatione repetere data opera voluit, ut scilicet eos, qui Magnam hanc Scientiam addiscere statuissent, doceret, certum in his omnibus ordinem tenendum esse, quem invertere aut contrahere non liceret.

A Coeli filio seu Imperatore, usque ad plebeios homines, una omnes in recta-compositione suae ipsius personae constituant oportet suum principale. Quasi dicat: tametsi diversae sint conditiones ac status hominum; quorum alii scilicet ad sceptrum, alii ad stivam nati sunt; commune tamen omnibus, tam summis quam infimis, debet esse studium excolendae virtutibus propriae personae; nam penetrare res omnes, perficere vim intellectivam, verificare intentionem, rectificare cor; omnes hae actiones sunt propriae personae recte componendae; ad quas deinde alia illa, nimirum familiae domesticae, privati Regni, ac totius demum Imperii recta administratio consequetur: hoc posterius non omnibus commune, adeoque minus principale; primum illud omnibus omnino, ab ipso scilicet Imperatore ad infimam usque plebem commune sit oportet, magisque principale.

Nota. Sinas binis hisce litteris tien çu, quae Coeli Filium significant, Imperatorem suum denotare: credunt enim etiam Sinae Regna et Imperia coelitus conferri necnon auferri, ut patet ex variis Priscorum monumentis. Unde Imperatorem, afferunt, a Coelo esse dicique tien çu, id est, Coeli Filium; quia est tien hoe, id est, a Coelo seu Coelitus obtentus, peculiari scilicet privilegio.

SUO principali (id est, propria persona) perturbato seu neglecto, ut tamen secundarium, seu minus principale, id est, Familia, Regnum et Imperium recte-gubernetur, nequaquam fieri potest; id est, quandoquidem propria persona sit, Familia, Regni et Imperii fundamentum ac radix; utique haec prius recte componenda erit; nisi forte velis arida iam radice adhuc arborem in frondes ac folia virescere. Id quod maioris-momenti est, minoris-facere; ac id quod minoris-momenti, maioris-facere non est e recta ratione. Sensus est, tametsi viro Principi cordi et curae esse debent subditi omnino omnes; debet tamen regiae suae Domui et prius et impensius vacare; quosque adeo vel familiae vel sanguinis ratio propius ei coniunxit, haud quaquam potest iis, quos conditio sua remotiores fecit, posthabere.

Atque haec est ipsiusmet Confucii Sinarum Oraculi doctrina, Principum maxime Virorum institutioni accommodata; quae in sui primum, ac deinde in aliorum recto regimine, seu gemino cardine vertitur. In sequentibus çem çu eiusdem discipulus singula illa ex Magistri sui mente persequitur, priscorum Principum auctoritatibus et exemplis firmando ac illustrando.

PRIMA authoritas, qua, çem-çu utitur ad declarandam Magistri sui superiorem doctrinam de sui, aliorumque recto regimine, petitur ex vetusto libro a vù-vâm Filio Regis vên-vâm composito; in quo is patris virtutes celebrat; et cam-xo fratri suo exhibet. Itaque liber ille, cam cao dictus (qui et pars est Chronicorum Imperii cheu) ait: potuit ille, scilicet vên-vâm, expolire suam naturam rationalem.

ALTERA authoritas ex vetustiore etiam libro, tái-kia dicto, petitur, quem scripsit famosus ille y-yn Gubernator Imperii xam: hic enim cum videret tái-kia Nepotem Imperatoris chim-tam (conditor hic erat familiae xam) degenerare ab avitis institutis, eum in sepulchrali horto avi sui iussit ad triennium commorari. Caeterum hoc libello adhortatus eum est ad sectandas avi sui virtutes. Et vero resipuit, et ab hoc eodem y-yn reductus deinde ad Imperium fuit; quod diu ac feliciter, tanto usus Magistro et adiutore, administravit. Itaque liber hic tái kia dictus ait: semper-intentos-habebat-mentis-suae-oculos (Rex scilicet tam) huic a-coelo-datae naturae rationali excolendae.

TERTIA demum authoritas ex longe vetustissimo libro Regis yaô  tí- tièn dicto, petitur, qui liber cum duobus modo citatis insertus est libro xu-kim. Porro sic ait: potuit ille (Rex scilicet yaô) expolire seu excolere magnum hoc et sublime donum, vel sublimem virtutem, id est, naturam rationalem.

OMNES per-se-ipsi expoliverunt naturam suam rationalem. Quasi diceret; tametsi omnibus hominibus a coelo immissum ac inditum sit grande hoc et sublime naturae rationalis donum ac lumen; plerique tamen mortalium inordinatis appetitibus suis ac vitiis illud obnubilarunt, et imminuerunt, nonnulli etiam propemodum extinxerunt: at vero dicti Reges yaô, chim-tam et vên-vâm labore suo et constantia potuerunt illud usque eo expolire ac illustrare, ut non modo iacturam illius numquam deinde fecerint; sed e contrario amplissimo eiusdem splendore ac luce per universum Sinicae Gentis orbem longe lateque radiarint.

TAM Regis pelvi, in qua lavare corpus solebat insculptae-litterae aiebant: toto die, id est, assidue, te lava et renova; imo quotidie te renova; iterumque in dies te renova; Quasi dicat: Princeps qui alios gubernat, nullo non tempore in eo totus sit oportet, ut pravorum appetituum vitiorumque sordes, quas forte contraxerat, sollicite abluat et abstergat; sicque ad pristinam munditiem ac puritatem revertatur. Atque haec est illa sui ipsius renovatio, quam çem-çu hoc loco praemittere voluit, ceu radicem ac fundamentum renovationis populi.

Caeterum observatu dignus sane est antiquus illorum temporum mos, quo in vasis domesticis similique supellectili (qualis haec erat tam Regis pelvis) pulcherrima quaeque virtutum documenta insculpi, aut appingi, et in intima quidem vasis ipsius facie, solebat; ut ea tum quoque cum vel corpus lavarent, vel cibum sumerent, semper ante oculos haberent. A priscis igitur derivatus est hodieque viget usus ille in Sinis; verumtamen cum hoc discrimine, ut quas olim interius, modo exterius plerumque vel appingant, vel insculpant litteras utpote mero hodie fuco, et exteriori quadam virtutis specie contenti.

SUPRADICTUS Rex vù-vâm in eodem illo suo libro cam caó ait: excita seu provoca, ut sese renovet populum. Quasi diceret; tametsi forte populus male hactenus vixerit; si tamen in posterum recte agere velit, Princeps ei norma sit, suoque exemplo subditos ad novam melioris vitae normam studiose provocet: haec enim vera est renovandi populi methodus.

ODA ait: familiae Cheu tametsi antiquissimum fuerit Regulorum Regnum, ei tamen a coelo collatum deinde Imperium mere novum erat; quatenus scilicet mere debebatur renovationi tum Regis, tum subditorum. Nam Regnum familiae Cheu per multa saecula (numerando scilicet ab Héu-çie Regulo, per mille et amplius annos) Regulorum ditio dumtaxat fuit, et quidem limitata; quoad postremus omnium vêm-vâm Regno finem, et Imperio initium dedit, per sui nimirum, suorumque renovationem.

ATQUE haec est ratio, ait çem-çu, quare absolutae-virtutis Princeps nihil non agat in ordine ad suum apicem; id est, absolutae virtutis Princeps qualicunque sui ac populi renovationi non acquiescit, sed ad apicem summi boni, (de quo egimus initio huius libri) in quo tandem sistat, contendit.

DECLARATA hactenus sui ipsius aliorumque renovatione, seu recta institutione; transit modo çem-çu ad declarandam tertiam partem doctrinae Magnae huius Scientiae, nimirum consistentiam in summo bono. Oda itaque ait: Regulorum Regia districtum habens mille stadiorum (hoc est, centum circiter leucarum) sola est populus ubi sistat. Quasi dicat; tametsi populus per totius Regni fines latissime dispersus habitet, eorum tamen animi et oculi semper Regiam ceu centrum suum respiciunt; utpote, in qua omnis opum ac fortunarum suarum cardo vertitur. Ita scilicet res omnes habent ubi tandem singula quiescant.

ODA ait: miên-mân crocea avis (a cantu suo sic dicta) sistit in montis-arboribus-consiti cacumine, ceu quieti suae accommodo tutoque loco. Confucius usus hoc simili ait: Crocea avis res equidem est exigua, et rationis expers; in sistendo tamen ostendit se nosse ubi sistere sibi conveniat: et fieri-ne-potest ut homo rerum sublunarium Princeps et caput cum sit, tamen non ut avis sit? id est, ut ab ave superari quodammodo se patiatur? quippe qui mente adeo caecutiat, ut ignoret summum bonum, ubi sistendum sibi sit; cum tamen nec avicula ramusculum suum, in quo sistat, ignoret.

POSTQUAM superius §1. et 2. çem-çu ex Magistri sui doctrina ostendit, debere quemlibet scire apicem boni in quo sistat; docet hoc paragrapho quomodo practice oporteat ad hunc boni apicem contendere, in eoque sistere, allatis veterum Principum exemplis, qui virtutis fama celebriores fuere. Itaque Oda ait: o

quam profundae reconditaeque virtutis erat, Rex vên-vâm! o quam feliciter coniunxit perpetuum illum virtutis suae splendorem cum omnibus suis actionibus! nihil non diligentissime observans, ut ad destinatum animo perfectionis apicem, in-quo-sisteret, perveniret. Cum enim (exponit çem-çu) ad regendos feliciter subditos communis quaedam erga omnes charitas praecipuam vim habeat; ven-vam agens Regem sistebat et sese perficiebat in hac charitate. Rursus cum praecipua subditi virtus sit honor et observantia erga Regem, vên-vâm-agens subditum sistebat in observantia; huius partes omnes fidi promptique animi constanter explens. Cum item prima et praecipua filiorum virtus ac laus consistat in obedentia, vên-vâm-agens filium sistebat in obedentia; cuius partes omnes insigni quadam pietate, et exactissimis amantis filii obsequiis indefessus explebat. Cum vero Patris vicissim praecipua virtus sit amor erga filios ex piis visceribus profluens; vên-vâm agens patrem, sistebat in hoc filiorum amore; quem prodebat identidem non indulgentia quadam vitiosa, sed assidua ad omnem virtutem institutione; quae adeo ad nepotes, horumque deinde filios feliciter propagata sit. Denique cum promiscuae hominum inter se consuetudinis et societatis prima laus sit fides, vên-vâm cum Regni sui hominibus agens sistebat in fide; quam in verbis suis factisque inviolatam servabat.

Cum adeo celebris sit inter Sinas Regis vên-vâm memoria, iuvat hic obiter de eodem aliquid attingere. Huic ven-vâm pater fuit vâm-kí; mater tái-çín; quam memorant ea fuisse verecundia, ut nihil inhonesti videre vel audire sustineret; ea modestia ut nihil arrogantiae, nec in verbis quidem, notaretur. Piae matris pius filius vên-vâm, cum anno vigesimo imperantis cheu tyranni alio nomine xeù-sin, lethaliter aegrotaret, et terra quintum iam diem prodigiosis motibus concuteretur, tantam calamitatem coelique iram suis unius peccatis adscribebat; et tamen vir fuit tantorum virtutum, et tam illustri apud exteras nationes fama, ut quatuor supra quadraginta Regna eidem sese ultro subiecerint. Caeterum nihil aeque in hoc Principe enituit ac singularis erga omnes animi pietas; cuius unum e multis exemplum hic adduxisse sufficiat. Referunt Sinensium Annales, et liber, Lie-que-chí-chuen, quod cum forte offendisset in campo ossa insepulta ignoti hominis, protinus ea humari iusserit; cumque esset e circumstantibs qui diceret, ignorari defuncti Dominum, adeoque non esse illius habendam rationem: at enim, inquit Rex, qui tenet Imperium, Imperii Dominus est; qui Regnum, Regni Dominus; ego igitur et hominis huius sum Dominus; quorsum hoc ultimae pietatis officium ille negem? quae dicens regali se veste exuit, eaque involvi iubet ossa ac de more tumulari. Attoniti tantae virtutis exemplo proceres, si, inquiunt, tanta est Principis nostri erga arida ossa pietas, quanta erit erga reliquos homines! Et

certe tanta fuit eiusdem Principis erga Senes, Viduas, ac Pauperes charitas, ut eos veluti filios singulari cura tueretur ac sustentaret. Huius praecipue exemplo restituta creditur pia illa primorum Imperatorum consuetudo et lex; quae hodieque viget in toto Sinensi Imperio; ut in singulis urbibus, civitatibus ac oppidis centum circiter pauperes senes expensis publicis sustententur. Morti proximus piissimus hic Princeps tria filio vù-vâm reliquit monita duodecim verbis seu litteris ea complexus; nimirum, cum videris quid ex virtute factum, vide ne sis deses in eius imitatione: Cum tempus et occasio adest rei agendae, illa uti ne dubites: a tollendis et extirpandis vitiis ne unquam desistas; Tribus his monitis meis tota probae rectaeque vitae ratio continetur. Quae postrema patris sui monita vù-vâm filius venerabundus excepit. Obiit vên-vâm anno aetatis 97. postquam novem annis partem Imperii administrasset non tamen cum titulo Imperatoris, ut qui de tribus duas duntaxat Imperii partes obtineret. A morte sua Rex a Sinensibus inter divos numerari coepit, hodieque numeratur, ut suo loco dicetur.

REGIS vên-vâm exemplo subiungit çem-çù alterius item Principis exemplum e libro carminum, ubi oda ait: aspice illius aquae, kî dictae Sinum: viridantia eius arundineta o quam amoenum luxuriant! sic est ornatus virtutibus Princeps noster (scilicet vù-cum Princeps Regni guéi, cui populus hoc carmine applaudebat) ceu caedens, ceu limans-ossa, ceu scalpens, ceu poliens lapillos. O quam sublimis et arcanus! O-quam-fortis ac serius! quam famosus! quam spectabilis! habemus ornatum virtutibus Principem; cuius in finem usque non possumus oblivisci. Haec declarans çem-çù ait: quod in oda dicitur, ceu cadens, ceu limans; denotat doctrinam ac sapientiam Principis vu-cum, ut qui non contentus veterum monimenta resque praeclare gestas ipse domi suae privato studio recoluisse, ea etiam foris ac in publico cum aliis identidem conferre et communicare solitus erat, nec ante desistere aut acquiescere quam consummatus omnium imitator evasisset: haud absimilis artifici, qui e cornu vel ossibus figuram statuam-ve quam mente concepit efformaturus primum quidem rudiori opere incidit illa; tum deinde etiam ad limam vocat radit, scabit, ac laevigat. Quare hanc Principis sui doctrinam studiumque extollens populus, illis usus est verbis, ceu caedens, ceu limans ac laevigans ossa. Quae autem sequuntur nimirum, ceu scalpens, ceu poliens, significant sui ipsius actionumque suarum rectam-compositionem, a qua idem populus hunc suum Principem laudabat, ut qui semetipsum iugiter ad virtutis regulam efformans, severus suimet Censor et Iudex, reiectis superfluis, et cupiditatibus edomitis consummatam perfectamque ab omni labe et naevo

puritatem vitae sectaretur: Gemmario similis, qui postquam pretiosum lapidem quem sub manu habet iam excidit, formavit et scalpsit, mundissime eumdem extergit expolitque. Et ideo oda ait; ceu scalpens, ceu poliens. Illae vero acclamantis populi voces o quam sublimis et arcanus! O quam fortis ac serius! significant Principem vù cum ea quae suo illo studio e maiorum monimentis et exemplis hauserat, assidua cura, circumspectione, et cautela ita conservasse, ut semper attentus vigilaret, ne forte vel torpore deficeret, vel praesidentia exorbitaret. Reliquae duae illae exclamationes, quam famosus! quam-spectabilis! significant eiusdem vù-cum authoritatem et exemplum, quibus populum ad venerationem et imitationem sui excitaverat. Nam quia illa interior vigilantia, circumspectio, et observantia non ita latere poterant, quin exterius sese proderent; hinc eam viro reverentiam authoritatemque apud omnes conciliarunt, ut nemo non eum revereretur ac suspiceret, nemo non observaret et imitaretur. Illis denique verbis, habemus ornatum virtutibus Principem, cuius in finem usque non poterimus oblivisci; denotatur eiusdem Principis consummata virtus, summeque perfecta, et talis ut a populo nunquam possit obliovini-dari.

Fuit hic vù cum Regulus Regni guéi, quod hodie est Provincia hô-nân. Princeps pius admodum ac prudens, et Priscorum Regum tam egregius imitator, ut quam illi olim, hanc et ipse apud populum posterosque suos virtutum famam sit commeritus. Hic cum nonagenario iam maior esset, publico edicto suos hortatus est, ut haudquaquam desinerent ob aetatis suae quamvis grandavae, et canorum reverentiam accedere ad eum identidem ad quaelibet negotia pertractanda. Qua tam paterna cura populum adeo sibi devinxerat, ut quotquot censeret subditos, totidem haberet virtutum optimique regiminis sui praecones. Obiit fere centenarius anno decimo tertio imperantis pîm vâm ex tertia familia cheu Imperatoris decimi tertii. Reliquit haeredem filum chuam cum dictum.

POST recensita dictorum Principum exempla, nunc communi quodam velut corollario omnes complexus, ex eodem carminum libro, immortalem eos apud posteros memoriam inde consecutos esse ostendit. Oda ait; o quam priores Reges (ut vên vâm et vù-vâm) non-sunt in-oblivione: nam ut çem-çû ait, in Regibus posteris etiamnum resplendebat illorum (Priscorum Regum) virtus ac probitas, et perseverabat etiamnum illorum amor erga stirpem suam, et cura in conservando penes eamdem Imperio. Sed et populi item posteri, quamvis multa post saecula, etiamnum gaudebant illorum laetitia, seu beneficio et exemplo, conservata altissima pace; et fruebantur illorum Providentia et

commodis, ob agrorum divisionem singulari cum aequitate; et insigni Reipublicae emolumento, Priscorum cura perfectam: hac de causa elapsis a morte ipsorum etiam saeculis omnibus nulla eorumdem erit oblivio.

Ex his duobus paragraphis intelligi vult, quo pacto et expolienti naturam suam rationalem, et ad huius ideam renovanti deinde populum suum, sua mox constet boni consecutio, et in ipso bono consistentis quies.

EXPLICATA hactenus huius Scientiae triplici illa Doctrina, de sui, aliorumque renovatione, et quiete in summo bono, transit modo çem çû ad declarandum quod Confucius libri huius initio dixerat; nimirum, res habere magis minusque principale. Allegans itaque ipsiusmet Magistri sui verba ait: Confucius dicebat; audire et decidere lites ego possum perinde ac alius quilibet homo: verum quod foret necessarium, esset efficere ut populus, caeterique homines mutuo sese honore et amore prosequentes abstinerent a litibus: quod utique maioris faciendum. Quae Magistri sui verba prosequens çem çû sic ait: homines quamvis excordes ac subdolos Vir sanctus virtute sua tam potenter cohibet, ut non possint, vel saltem non ausint pertexere cogitatas fraudes, atque ad-exitum-perducere suas-illas contentiones et iurgia (vel, ut alii explicant, homines subdoli non possunt finem facere suis contentionibus) adeoque citra omnem suppliciorum comminationem, sola illa quae in Viro sancto elucet virtutis Maiestas maximopere valet ad-subiiciendas sibi populi voluntates, et abrumpendas lites ac simultates. Atque haec voluntatum in populo unio sublatis simultatibus, est illa, quae hic tantopere commendatur, populi renovatio: Id autem quo avertuntur ac tolluntur eiusmodi lites ac simultates, est suae ipsius naturae rationalis expolitio; quam quisquis adeptus fuerit, in avertendis aut componendis aliorum litibus non laborabit. Itaque expolitio propriae naturae rationalis est prius quid ac magis principale; Ideo subdit çem-çû, hoc illud esse quod dicitur-scire principale.

Tam longe ab hac aurea Magistri sui doctrina hodie absunt Sinenses, ut merito inclamare possim Tullianum illud, o tempora! o mores! infinitus enim litium et litigantium in China hodie est numerus; tantumque iam invaluit horum temporum perditus mos, ut plurimos ubique locorum invenias, qui scribendarum aut figendarum litium mercatu vivant. Unde mille passim fallendi fingendi ve artes quibus Tribunalia omnia plena sunt. Porro ut videat Lector quanta olim in Sinensibus Tribunalibus cautela, quantus-ve in audiendis litibus rigor fuerit, en quinque Regulas Iudicibus constitutas ad dignoscendum ex ipsa exteriori specie, an lis quam

actor intendebat, syncera et vera; an malitiosa atque subreptitia esset. Prima igitur observari iubebat verborum compositionem ac loquendi modum in actore movente litem, et dicebatur, çû-tím, id est, verborum observatio. Secunda oris totiusque vultus compositionem, et dicebatur, se-tím, id est, vultûs observatio. Tertia modum respirandi dum litem actor proponeret, et dicebatur kí-tím, id est, respirationis observatio. Quarta expeditas actoris aures; an scilicet actor a Iudice interrogatus perplexe perturbateque, vel aliena, vel ambigua responderet, et dicebatur, ûlh-tím, id est, aurium observatio. Quinta denique incertos occulorum coniectus nictusque, si quid in his scilicet subdoli minus-ve synceri appareret, et dicebatur mô-tím, id est, oculorum observatio. Ex tot nimirum indiciis prisca illa Sinarum Areopagus, quamvis occultos, animorum sensus solerter explorabat; sed haec hodie aut ignorantur, aut negliguntur.

HOC dicitur scire magis principale. Videtur haec repetitio (ut Interpretes notant) otiosa ac per errorem irrepsisse, utpote iam proxime allata.

HOC dicitur Scientiae apex. Paragraphus hic mutilus est; nam ut Colaus Interpres arguit, Epiphonematis, aut conclusionis est instar, et praemissam aliquam quae iam desideratur, supponit.

Ubi nota, quod non desunt his libris sua menda; verum quia iam olim, et ab ipsa prope origine in prima operis exempla, vel Scriptorum vitio, vel Typographorum irrepserunt; vel etiam quia verisimile est, ex communi illo Librorum incendio non sic potuisse eripi, ut non ambusti quidpiam ad posteritatem pervenerit haec tamen menda Sinae neutiquam tollunt; sed constanter omnia imprimunt iis verbis, et eo ordine quem in vetustis illis codicibus et primis exemplis invenerunt; sic tamen, ut Lectori indicent ipsum mendum. Hoc autem faciunt tum ob antiquitatis reverentiam, tum etiam ne ansam praebeant litteratis ea pro libitu suo immutandi.

HOC paragrapho explanat çem çu sensum ac mentem Magistri sui in eo quod supra f. 1. p. 2. §. 3. et mox iterum f. 2. p. 1. §. 1. dixerat de veritate et synceritate intentionis ac voluntatis. Quod Confucius (inquit) supra dixerat, scilicet, verificare seu depurare ab omni fuco et fallacia suam voluntatem, esse non semetipsum decipere; id est syncere aversari quae mala sunt et vitiosa, sicut aversatur quis foetida; et syncere affici et gaudere iis quae bona sunt et honesta, sicut gaudet quis et delectatur speciosis pulchrisque visu. Huiusmodi dicitur sibi satisfaciens, seu se ipso contentus:

utpote qui perspectum iam habens quid bonum, quid malum sit, hoc quidem aversetur ex animo, illud ex animo prosequatur. Ideo perfectus vir tam-serio attendit et invigilat suo interiori, seu cogitationibus animique motibus omnibus ne quid horum ipsum lateat, aut fictio aliqua incauto subrepat.

PROSEQUITUR hic çem çu superioris paragraphi doctrinam, et probat a contrario, adducens exemplum simulatoris et improbi. Ait itaque; improbus cum solus ac sine arbitris degit, facit improba; nec est malum aliquod ad quod non pertingat. Ubi vero conspexerit probum aliquem virum; tum deinde ficte sese componens velat et occulit suam improbitatem, et simulat se probum. Verum homines probi perspiciunt et cognoscunt ipsum intime et in cute, ut aiunt; ac si oculis viderent ipsa eius intima viscera eodem plane modo. Itaque quid proficit sua illa simulatione? Hoc nimirum est quod vulgo dicitur, quod quis revera est in interiori, hoc apparet in exteriori. Ideo perfectus vir tam serio attendit suo interiori; ut scilicet vera sinceraque mente et intentione in omnibus procedat.

AD uberius declaranda quae dicta sunt, unus discipulorum Confucii hic adducit axioma, quod a Magistro suo identidem audiverat. çem çu itaque assidue dicere solitus erat: decem, seu multi oculi quod vident, et decem manus quod digito-monstrant ab eo quam timendum! vel (ut alii explicant) veluti si esses decem oculis observatus, et decem manibus monstratus, sic caute vivas. Quasi diceret; circa interiorem animi plerique hominum passim torpent et socordes sunt; nam quia ea, quae animus in interiori pertractat, recondita adeo esse existimant, ut nullo sui indicio innotescere exterius posse sibi vane persuadeant; hinc fit, ut neglecta illa interiori cura, et laxatis appetituum habenis in nullum non scelus praecipites ruant; ignari scilicet, suam ipsorum conscientiam mille testium esse instar; et res item omnes suo se vestigio prodere; nec esse quidpiam tam occultum quin aliquando se prodat ac reveletor. Certe uti qui defert aromata, quamvis ea studiose occulat, fragrantia tamen ipsa proditur; et cum qui purulento carcinomate laborat, sua vel invitum prodit graveolentia; ita nec virtus diu latere potest, nec vitium; quamvis maxime latere velis; nec ullae fingendi simulandi ve artes tibi proderunt.

EXPOSITA iam virtutis necessitate, eandem a decoro et utili commendat hic çem-çu dicens divitiae ornant, domum: virtus ornat personam. Quasi dicat; sicut is, cui opum divitiarumque

domi est affatim, plerumque in ipsa tecta et parietes eas redundare facit; et quod auri et argenti intus abunde habet, in exteriore totius domus supellectili et apparatu ostendit: sic virtus, in cuius animo hospitatur, illico in totam personam seu, exteriorem etiam totius corporis habitum redundat; et quod revera est intus, apparere facit exterius. Hinc enim est, quod homo virtute praeditus, quia interius nihil habet de quo ipsum animus remordeat, dilatari corde se sentiat, et alta quadam pace, tranquillitate, ac gustu ita demulceri interius, ut eadem etiam in corpus redundent, illudque velut dilatent ac impleant; quae est mens verborum illorum: corde lato et amplo, etiam corpus dilatatur ac proficit. Verumtamen quia virtus ista, quae sic corpus ornat et afficit a synceritate ac veritate voluntatis nostrae proficiscitur ac dependet; propterea virtutis studiosus omni studio perficit suam intentionem seu voluntatem.

Et hactenus quidem de recto intellectus et voluntatis usu, penes quae supremum est interioris hominis dominium.

NUNC autem docet çem-çu rectam exterioris hominis compositionem consistere in recta interioris hominis, seu cordis compositione; et huic quidem illam famulari debere uti Dominae; et ab hac, si quando exorbitet aut repugnet, froeno rationis cohiberi ac domari. Hanc itaque animi rectitudinem, et hoc cordis dominium a Magistro suo tantopere commendatum declaraturus çem-çu ait: quod supra dicebatur, recte-componere suum corpus, sive rectam sui ipsius compositionem consistere in rectificando suum animum, sic intellige: siquidem animus est totius corporis Rector ac Dominus; exerrante illo a sua rectudine, profecto non poterit hoc esse compositum; consistit autem illius rectitudo, in eo quod quacunque suarum affectionum ac motuum insurgente et solicitante, ipse vel omnino nihil, vel saltem non plus debito, ac citra rationis praescriptum moveri se sinat; sed semper sibi similis, rectusque in medio persistat. Nam si animus noster habeat ob quod v.g. irascatur immoderate; id est, irascatur cum non oportet, aut plusquam oportet; certe nondum obtinuit suam rectitudinem. Sic si habeat quod item inordinate (uti de ira dictum est) ac immodice timeat, profecto nondum obtinuit suam rectitudinem. Si habeat quo inordinate immoderateque gaudeat, profecto nondum obtinuit suam rectitudinem. Si denique habeat ob quod inordinate tristetur; profecto necdum obtinuit suam rectitudinem.

PROSEQUITUR çem-çu praecedentis paragraphi argumentum hic a consequentibus docens, ubi animus passionum vi de statione sua dominioque semel deiectus ac velut extra se abductus sibi non constiterit, consequenter corpus, totumque exteriorem hominem mortui instar esse, et nequaquam officio suo recte fungi posse. Ait enim: si cuius animus pravarum affectionum impetu abreptus non constet sibi; tametsi apertis oculis aspiciat, est tamen velut non videns; tametsi patentibus auribus audiat, est tamen velut non audiens et intelligens, tametsi patulo ore cibum captet, tamen non percipit, nec dignoscit eius saporem; adeoque est veluti non comedens. Nam quia et oculos videre, et aures audire, et os manducare, etc. omnes sunt exterioris hominis seu coporis functiones, id vero, quo organa illa functiones eiusmodi recte vel male praestant, est animus; utique hoc non constante sibi, etiam illa officio suo recte fungi non poterunt.

CONCLUSIO haec est, quam praecenditibus duobus paragraphis, ceu duabus praemissis, consequentiae loco subiungit çem-çu, dicens: hoc igitur est quod supra dicebatur componere corpus seu exteriorem totius personae habitum, consistere in rectitudine sui animi.

EXPLICATA interioris hominis, seu animi rectitudine, ad rectam corporis, sive propriae personae, compositione tam necessaria: transit modo çem-çu ad declarandam hanc ipsam personae propriae compositionem, eiusque necessitatem; utpote a qua omnis domesticae familiae recta institutio dependeat. Ait itaque: quod supra dicebatur, recte instituendae propriae familiae rationem consistere in recte componendo propriam personam, sic accipe: Radix et fundamentum totius meae, v.g. domesticae familiae, est mea unius propria persona: haec autem quia pro diversa singulorum, quibuscum agit, qualitate et exigentia, diversimode iam erga singulos affici solet; amore erga alios; erga alios odio; hos parvi, illos magni faciendo, etc. difficile utique est, medium in his ita tenere, ut neque supra, neque infra exigendam quidquam fiat; plerumque enim nimia affectuum indulgentia abrepti mortales, vel plus, vel minus quam par est, amant vel oderunt, verentur vel contemnunt, venerantur vel aspernantur, etc; adeoque neglecto huiusmodi affectionum moderamine, aequitate, rectitudine, ac mensura; ipsorum quidem animus velut incurvatus rectitudinem suam, corpus vero personaque propria rectam sui compositionem deperdit. Sic enim v.g. homines in illis quos propinquitatis amore diligunt, mox

a recto deflectunt dum plus, vel minus, quam par est, diligunt; Parentes enim ac propinqui diligendi quidem sunt; Si tamen Patrem delinquere in aliquo contingerit, monendus a filio de delicto est: Sed et si filius peccaverit, corripiendus a Patre est et docendus: quod si horum alteruter non quo recta ratio, sed quo sanguis et affectus trahunt, inclinet, illius utique amor non rectus, sed curvus quodammodo est, quia a rectae rationis regula desciscens. Sic etiam homines in illis, quos vilipendunt aut oderunt, item a recto deflectunt. Nam tametsi viles, v.g. et nauci homines vilipendere, eisque etiam indignari et succendere quandoque conveniat; si tamen etiam habeant quod aestimationem laudemque aliquam mereatur, abiiciendi prorsus non sunt; si bonae institutionis adhuc capaces sunt, penitus reprobare eos non convenit. Quare si quis affectioni suae indulgens, eos usque et usque ita aspernetur et oderit, ut nullum benignitati, ac mansuetudini locum relinquat eius contemptus et odium, non recta sed curva item, et a recta ratione aliena sunt. In illis quoque quos homines timent et venerantur, passim item a recto declinant; tametsi enim vereri ac revereri v.g. Maiores, Superiosque oporteat; intra tamen rectae rationis mensuram praestare id convenit; quam qui excesserit, eius metus ac reverentia iam item non recta, sed curva erunt et vitiosa. Similiter homines in illis, quos miserantur, plerumque item a recto deflectunt; tametsi enim condolere dolentibus; afflictosque miserari omnino aequum sit et conveniens, si quis tamen ultra, quam recta ratio admittat, id praestet, eius commiseratio iam non recta sed curva item est ac vitiosa. Homines denique in illis etiam, quos humilius tractant, item a recto declinant, nam tametsi vulgares infimaeque sortis homines humilius quandoque minusque officiose tractari citra vitium possint, id tamen iuxta rectae rationis regulam et mensuram fieri par est, quam qui negligit, et eiusmodi plebeios homines eo usque despicatur, ut ne quidem in aspectum admittat, eius gravitas non recta utique, sed curva item est et vitiosa: propterea qui ament alios simulque noverint nec dissimulent eorumdem vitia, vel contra aversentur simulque noverint et observent eorumdem bona, in orbe rari sunt.

HINC proverbium datur, quod ait: homines amore caeci non agnoscunt nec vident suorum filiorum vitia; et fascinante eos avaritia non norunt sui proprii agri fertilitatem.

CONCLUDIT superiora çem-çu: hoc illud est, inquiens, quod supra dicebatur sua ipsius persona non recte composita, non posse item recte ordinari suam familiam domesticam: quia nimirum quandiu meae ipsius, qui familiae sum caput, affectiones a recta rationis regula deflectunt, necesse est et res omnes actionesque meas perturbate item procedere; adeoque, si velim, ut domestici mei seu parvi seu magni omnes rationem ducem ita sequantur, ut in nullo ab eadem discedant; meo utique ipsius exemplo primum ad id opus est, ad quod tota deinde domus sese recte componat.

A Recta compositione propriae personae, gradum nunc facit çem-çu ad bonam propriae familiae institutionem; dum quod supra Confucius dixerat, ad bene-administrandum Regnum, necessariam prius esse bonam institutionem suae domus aulae-ve domesticae; ita ostendit: Propria domus, seu aula, est Regni totius velut radix ac basis; ut quis igitur propriam familiam non valens exemplo suo bene instituere (utpote male ipse a virtute instructus indomitisque suis affectionibus depravatus) et tamen possit recte instituere ac docere reliquos Regni homines, nequaquam fieri potest. Propterea bonus Princeps in propriam personam virtutibus excolendam incumbat totus, si quidem velit iuxta eandem, totam item aulam suam domesticam probe instituere; suo scilicet unius exemplo efficiens, ut pater, filii, fratres et coniuges suo singulari munere, ut par est, fungantur: Sic enim illud tandem consequetur, ut ipse, etiam non exiens domo sua, virtutis tamen prototypon fiat et exemplar totius Regni populo; exemplo scilicet suo domestico propagans et perficiens bonam institutionem in toto Regno. Horum porro ratio illa est, quod tametsi diversae inter se res sint aula domestica et Regnum; communis tamen utrique simillimaque sit oeconomiae ac regiminis ratio. Sic enim v.g. observantem et obsequentem esse Patrifilias, obedentia dicitur; atque ut domui suus est Paterfamilias, sic Regno suus est Princeps: eadem itaque illa obedentia est qua serviendium etiam Regi a subditis. Sic item amare et colere se invicem fratres natu maiores, fraterna dicitur observantia: Porro quod domi privitae fratres natu maiores sunt, hoc in Regno sunt seniores, Ministrique Regii. Eadem itaque illa fraterna observantia est quae colendi Regni Maiores. Sic denique fovere domi suae benigneque habere pusillos ac imbecilles, dicitur pietas sive benignitas; atque in Regno populus plebsque infima idem plane est, quod domi illa pusillorum imbecilliumque turba, eadem itaque illa benignitas est qua tractandus Regni populus. Atque haec tria, obedentia

scilicet erga parentes, observantia erga fratres natu maiores, et benignitas erga pusillos, sunt illa recta sui ipsius compositio in perfecto Principe; qua primum quidem domesticam suam familiam optime instituit, ac deinde ad eiusdem exemplum totum item Regnum suum componit, perfecta scilicet subditorum erga Regem obedentia, inferiorum erga Maiores subiectione et observantia, ipsius demum Regis Regiorumque Ministrorum erga populum infimamque plebem benignitate et clementia.

UT supra memoratos illos filialis obedentiae, fraternae observantiae, benignitatisque paternae, clementiaeque affectus, hominibus innatos ac proprios, et non operoso aliquo studio comparatos esse ostendat çem-çù, comparatione utitur ex libro xu-kim desumpta, dicens: cam cáo ait: Rex bonus populum suum amat et complectitur. ceu Mater amantissime stringit nudum recensque natum filiolum suum. Quae verba assumens çem-çù ita prosequitur; recens natus infans, ut et loquelae impos, ita animi sui sensa et desideria voce aut sermone ipse exponere non valet. Porro Mater ut est filii amantissima, sic animitus et ex intimis praecordiis inquirit, mentemque suam omnem intendit in percipienda filioli desideria: quae tametsi non usquequaque assequatur, tamen non longe-aberrat: Norunt enim Matres magistra natura absque alio studio affectus percipere filiorum. Unde non fuit unquam ulla mulier quae aliunde prius addisceret rationem educandi enutriendique liberos ac deinde ipsa nuberet. Qua comparatione, ut dixi, çem-çû innuit, etiam supradictas illas tres virtutes bono Principi debere esse spontaneas et quasi nativas, minime autem violentas aut simulatas. At nosse unde ordiri illas, et quousque extendere oporteat, est quod supra dictum fuit, non exire domo sua, et tamen rectam in virtute institutionem toto late Regno ostendere.

HOC paragrapho iam declarat çem çû quod paulo supra dixerat, nimirum, perfectum Principem tametsi Palatio suo non exeat, tamen optime instituere totum Regnum. Sic itaque ait unica domus sive Aula Regis domestica si pia sit amoremque mutuum inter domesticos foveat, illico exemplo famaque illius toto Regno consurget et florebit pietas benevolentiaque mutua. Una Regis familia civilitatem colente, totum brevi Regnum erigetur ad eamdem civilitatem: contra si unica Regis persona, nec pia, nec civilis, sed cupida sit turpis lucri, totum brevi regnum eiusdem exemplo depravatum, perturbabitur: horum quippe mutua-ratio ac nexus est huiusmodi, iuxta vulgare illud, qualis Rex talis grex. Et hoc quod olim dicebatur, unum aliquod

verbum temerarium perdit magna negotia, uti et una probi Regis persona firmat stabilitque Regnum universum.

PRAESENS hic paragraphus ab exemplo iam ostendit, quam revera arctus et individuus sit inter Regis exemplum et populi imitationem nexus; et quoniam contraria iuxta se posita magis elucescunt, duobus optimis Regibus duos pessimos opponit. Ait itaque, Yaô et Xún rexerunt imperium pietate et clementia et populus secutus est illos. Contra, duo illi pessimi Reges Kie et Chéu rexerunt Imperium crudelitate ac tyrannide, et populus item secutus est ipsos, imitando illorum improbitatem et scelera. Quod si quandoque ea, quae publicis Edictis eiusmodi Reges mandaverant, contraria erant iis quae ipsi amabant agere; tum populus non obsequebatur, quia scilicet videbant, ipsos alia foris praecipere, et alia domi suae agere. Hac de causa probus Rex prius habet virtutem in semetipso, ac tum deinde eamdem recte exigit ab aliis, et prius irreprehensus ac sine-vitio in semetipso, tum deinde recte illud reprehendit in aliis: quod vere est, ex se metiri alios, et virtutem, qua prior ipse plenus sis, in alios diffundere: Ubi enim virtus tuo ipsius exemplo ac fama ad alios semel dimanaverit, tum enimvero his excitatus populus imitari te volet et sequi; tu vero tum demum docere illum optimisque legibus instituere efficaciter poteris; secus operam perdes. Nam ut qui virtutis inops, vitiisque obnoxius delitescit in sua-ipsius persona, nec boni aliquid ipse habet quod propaget exterius, tamen possit docere riteque instituere alios, omnino non potest esse; nam sibi qui nequam, cui bonus esse potest?

Iniurius Lectori essem, nisi hoc loco, quo prima horum quatuor Imperatorum facta est mentio, pauca saltem ex plurimis quae de ipsis per omnes passim Sinarum Libros sparsa occurrunt, referrem. Primas demus ei, qui hic primus occurrit, Yaô Sinensium Imperatorum maximecelebris, una et Legislator: Hic Patre Tí-co Imperatore, et Matre Kím-tu, dicti eiusdem Regina decimo quarto a conceptu mense natus. Imperii gubernacula suscepit anno ante Christum 2357, quod quidem universum per annos 100. feliciter tenuit; et postremos quinquaginta adeo pacifice rexit, ut subditi, an regeret, necne, nescirent. Hinc tantam apud omnes, non tantum subditos, sed et posteros, virtutum suarum famam reliquit, ut quae de ipso Sinensium Annales perhibent, non sine auxesi aut hyperbole dicta videantur; pietate enim coelo, prudentia sapientiaque spiritibus, oris cultusque maiestate soli pene parem fecere. Certum est fuisse Principem omnibus naturae dotibus instructissimum; divitem sine elatione; nobilem sine insolentia; honestum syncerumque sine fictione. Vulgare humileque tectum erat ei Palatium; vestitus simplex, nec acupictus; cibus frugalis sine

condimento; vasa fictilia reiectis curiosis et peregrinis; stramen cubile erat; Rhedam non elaboratam, minimeque curiosam aut pictam Equi albi trahebant. Musica Tá cham dicta gravis erat, pia et modesta; nam turpes cantilenas oderat. Totus in eo, ut Coelo serviret, et egentioribus subveniret: Hinc illae ipsius voces: Fames populi mei, mea est; peccatum populi mei, meum item est. Quo adeo subditorum voluntates sibi devinxerat, ut ei non iam metu poenae, aut spe praemii, sed gratuitis omnino animis velut Patri ac Matri parerent. Hinc illi defuncto iusta per triennum per soluta ab omni populo veluti Patri ac Matri, ut in lib. Xu kim 1. fol. 16. refertur; tantoque eius desiderio tenebantur omnes, quanto nubis roscidae in siccitate. Doctrinam Tá-hio, atque Chum-yûm primus dicitur exemplo suo instituisse, factus ipse omnium posterum sequentiumque Imperatorum prototypon atque exemplar. Aulam habuit in urbe Pîm-yâm-sù totius Provinciae Xan-si celeberrimam. Anno regiminis sui secundo supra septuagesimum elegit in praecipuum Imperii per octo et vingti annos collegam, ac deinde successorem Xún, motus scilicet fama obedentiae eius erga parentes, et ut arctiori vinculo eum sibi adstringeret duas e filiabus suis in matrimonium ei dedit. Cumque audiisset, filium suum Tan chu male habere, eo quod excludi se videret a successione in Imperium, respondit: Malo uni male esse, ut bene sit toti populo, quam populo male esse et uni filio bene. Tandem plenus dierum obiit anno aetatis suae supra centesimum decimo octavo; sepultusque est in Provincia Xan-tum.

Xún, alio nomine Yû, suo decessori per omnia similis eadem felicitate rexit Imperium Sinense; et quia omnibus aurem facile dabat, omnium animis mira facilitate imperabat. Sapientum consortio adeo delectabatur, ut eos conquiri undique, et magnis quandoque expensis voluerit. Musicam non minus quam antecessor suus, coluit. Nec Regiae Maiestati indecens iudicavit pulsare, quinque, octo, et viginti quinque fidium instrumentua, Kîn appelata, quin imo et canebat ipse identidem versum, usque hodie decantatum, de venti australis in ditando populo suo, terrisque foecundandis benignitate. Ex quo videas licet quam alta illo Imperante pax extiterit, quantaque felicitate Sinense tunc Imperium abundaverit, quantisque incrementis in dies profecerit. Certe Annalium testimonio constat quam plurima Barbarorum Regna et Populos tam fortunati Principis fama commotos illi sese ultro subiecisse. Quam eius felicitatem aquila per totum Imperium volitans, et novae item stellae sub eodem visae designarunt; quae tam felicia omina Populus gloriabatur, a Xám-tí, hoc est, Supremo coeli Imperatore descendere, Regem hunc suum tot favoribus prosequente. De centum et decem quibus vixit annis, unum supra sexaginta felicissime regnavit; reiectoque filio Xam-kiun, virtutem sanguini anteposuit, dum magnum illum Yù in successorem elegit.

Caeterum quantum desiderii ac laudis Yaô et Xún Legislatores,

tantum execrationis et vituperii apud omnem retro posteritatem commeriti fuere duo illi alii Kie et Chéu, gemina crudelitatis et libidinis monstra.

Kie, qui et Lì-quèi alio nomine dicebatur, Patre Tí-fa genitus, anno ante Christum 1818 regnare coepit, decimus septimus et postremus Imperator prima familiae Imperatoriae Hiá dictae, quae iam inde à Cùm-kia decimo quarto Imperatore eiusdem familiae ruinam minari coeperat. Iis erat corporis viribus, ut ferrum manu diffringeret. Mortuo Patre, anno imperii sui decimo nono tyrannide et crudelitate divexare populum coepit et decimo quarto post anno, qui fuit imperii ipsius trigesimus tertius, pellicem insuper duxit Muí-hi dictam, cuius nutui in omnibus infami sane servitute parebat. Monitus a suis, non solum non resipuit, sed et bene monentes spernens per summam ingratitudinem et crudelitatem neci dabat, dicere solitus, se habere imperium, ut Coelum solem, ac proinde tum demum se desiturum, cum Sol desineret. Turrim ex Iaspide extruxit expensis populi. Lacus integros vino implevit quo tria hominum millia dato signo sese ingurgitare iubebantur. His atque aliis sexcentis eiusmodi crudelitatum, luxus, libidinumque turpitudinibus diu insanientem, coelum non uno prodigio monuit resipiscentiae: anno enim eius imperii quinquagesimo, stellae palam visae e coelo decidere, terra insolitis motibus horrendum concuti, exsiccari flumina, et montis Tái-xan pars magna terrae motu concidere. Cumque tot prodigiis minis-ve necdum saperet, eodem anno a Chîm-tam (qui inter Regulos piis Priscorum legibus et avitis institutis impensius insistebat) Regno eiectus, fugit in locum Nân-chaô dictum, ubi trienno post exul obiit anno imperii 52. et cum ipso simul expiravit familia Hiá, quae annos 458. duraverat.

Chéu, alio nomine Xeù-sin, Patre Tí-ye, ex Matre tum creata Regina tertio-genitus (nam natu maiores duo ex eadem quidem matre, sed adhuc pellice seu concubina nati iure Regni a sucessione excludebantur) Anno ante Christum 1154. imperare coepit, fuitque vigesimus octavus et postremus secundae familiae Imperatoris Xam, vel Yn dictae. Omnibus naturae et ingenii dotibus ac talentis prae caeteris omnibus instructus. Eo pollebat corporis robore ut feras manibus discerperet: at luxu, libidinibus, atque ebrietatibus talenta tam praeclara prorsus extinxit. Non sacrificabat Xàm-tí, seu supremo coelorum Imperatori neque aliis, nec spiritibus; nam blaspheme passim iactabat, se habere Tien-hiá seu orbem totum infra pedes. Octavo Imperii anno nactus pellicem Tan-kì, omnia pro huius libidine administrabat. Turres et Palatia sumptuosa populi impensis extruebat peregrinis quibusvis ac sylvestribus feris alendis. Vini lacum aperuit, in quem viri mixtim ac mulieres deposito cum vestibus pudore sese immergerent. Crudele supplicii genus, Paô-lo dictum, eadem pellice inventrice et auctrice, instituit; Erat autem illud columna anea, latitudinis octo, longitudinis viginti cubitorum, interius cava tota, et

tribus distincta orificiis, uno scilicet infra, altero in medio, alio denique in parte eius superiore; quibus velut ternis receptaculis imissus ignis multiplicata urendi vi molem illam tanto citius vehementiusque candefaceret: huic columnae, etiam leviorum criminum reus, ferreis catenis strictissime alligatus, eo situ pendebat, ut pedibus manibusque eam veluti amplexaretur; atque ita incandescente paulatim machina torrebatur et assabatur miser velut in sartagine horrendum vociferans ac eiulans, donec diffluente undique carne, nervis et adipe, ipsa etiam ossa carbonis instar incandescerent, ac tandem in cineres abiret totus; vidente adhaec, ceu grata et amoena oculis suis spectacula Pellice Tan-kì, et nihil minus quam miserorum eiulatus miserante. Tantam Regis Pellicisque libidinem ac tyrannidem, tametsi qui a consiliis erant, non semel notarent, et ad frugem reducere vesanum niterentur; adeo tamen nihil profecere, ut surdo ad omnia, imo amplius furente ac fremente Rege, horum alii neci darentur, alii latebris sese abderent, alii demum etiam amentiam simulantes in sylvas et ferarum latibula se proriperent.

Tandem a Vù-vâm inter Regulos praecipuo, in praelio victus ad Turrim confugit, ubi spe omni evadendi amissa, ipse se cum omni supellectilli Regia incendit, ne vivus in hostium suorum manus deveniret; idque anno imperii sui 32. Et cum ipso simul finem accepit familia Xam postquam annos 644 durasset.

CLAUDIT his çem-çû supra factum discursum de individuo nexu, qui inter domesticae familiae institutionem et rectam Regni administrationem intercedit; et postquam eumdem ab exemplo satis confirmavit, sic tandem infert; itaque recta gubernatio Regni consistit in recte instituendo suam familiam aulamque domesticam.

POSTQUAM superiorem ratiocinationem de recta familiae Regnique institutione iam clausisset çem-çu, ad uberiorem eiusdem argumenti declarationem, nonnulla item ex Odarum libris mutuatus, hic, ceu appendicem superaddit his verbis: carmen ait: malus- persica cum ineunte vere o quam pulchra! o quam bella! eius folia o quam florida! o quam amoena! Talis est sponsa seu recens nupta cum transit in domum sponsi, ubi quod convenit-praestat suis domesticis, singulis quod suum est tribuens, mariti scilicet parentibus observantiam, pacem cognatis, marito obedientiam, benevolentiam inferioribus et curam: ex quo illud vicissim consequitur, ut omnes ac singuli eius domestici tam erga ipsam, quam invicem debite item sese habeant; adeoque domus tota eius unius exemplo bene ordinata sit et composita. Postrema loci huius verba excipiens çem-çu eadem Regi applicat dicendo;

ita et Rex familiam aulam-ve suam domesticam exemplo suo sic instituat, ut in ea omnes ac singuli quod sui est muneris vicissim praestent; sic enim ubi Rex quae par est praestiterit prius suis domesticis, tum deinde poterit docere sancteque instituere etiam Regni totius populum.

ALTERIUS Odae hic locus est eidem proposito serviens, ubi Oda sic ait: frater minor quae par est praestet maiori; et frater maior quae par est praestet minori. Quod non ita ad uterinos dumtaxat fratres restringendum est, ut non aeque inter alios locum habeat. Nam in una aliqua integra familia domestica quicumque aut aetate aut conditione nobis maiores, fratrum maiorum loco habendi nobis sunt; atque ut tales omni reverentia et obsequio demerendi; tunc enim et ipsi vicissim nos veluti minores fratres suos amabunt et fovebunt. Atque hoc est, quod Oda ait, frater minor quae par est praestet maiori. Sic item qui vel aetate, vel conditione inferiores nobis sunt, diligendi a nobis et fovendi sunt ut natu minores fratres; et ipsi procul dubio vicissim nos veluti fratres suos maiores et honore et obsequio prosequentur; quod est, ut Oda ait, fratrem maiorem quae par est praestare minori. çem-çu haec Odae verba applicans, si Rex (inquit) prius domi suae et in privata aula valet adimplere ipse, et exemplo suo efficere, ut domestici sui omnes adimpleant, et praestent quod par est fratribus maioribus, et quod par est minoribus, ut modo dictum est; tum deinde poterit etiam docere, recteque instituere Regni totius populum; efficiendo scilicet, ut iuxta suum ipsius exemplum etiam ipsi fraterna inter se lege vivant; observantia nimirum erga maiores ac seniores seu fratres suos natu maiores; amore vero et benevolentia erga pusillos ac inferiores, seu fratres suos minores.

ALIA demum Oda ait; si Rex suo in omnibus exemplo non deficiat, recte institutum erit ex omni parte regnum eius. Quae Odae verba declarans çem çu, si (inquit) ipse Rex domi suae personam agens patris, filii fratris maioris et minoris, sufficiens se praebuerit exemplar, id est, si amorem ut pater, obedentiam ut filius, concordiam et benevolentiam, ut frater maior, observantiamque subiectionemque, ut minor, adamussim servaverit, erit, ut Oda inquit, eius exemplum undequate perfectum seu in nullo deficiens; ac tum deinde populus ipsum veluti prototypon suum imitabitur. Parentes scilicet etiam ipsi benignitatem colent amoremque paternum; filii pietatem et obedientiam; atque ita totum denique Regnum omni ex parte recte institutum erit.

TRES isti modo citati et ex Carminum libro mutuati textus, tametsi verbis differentibus, idem tamen omnes dicunt, nempe hoc ipsum quod superius dictum fuit, recte gubernare regnum consistere in recte instituendo propriam familiam.

Expeditis iis quae ad rectam familiae Regnique institutionem pertinent, aggreditur nunc tandem çem çu postremum membrum doctrinae Magistri sui superius libri huius initio traditae et quod ibi dicebatur, pacificare imperium consistere in recte-gubernando proprium regnum; simili discursu explicat dicens: Quia homines eiusdem rationis sortiti sunt animam, ideo eadem in omnibus est etiam affectuum ratio; sic videmus, ubique terrarum parentes velle et amare in filiis obedentiam; Seniores Maioresque subiectionem et reverentiam in inferioribus, miseros et pupillos optare in potentioribus miserationem ac beneficentiam, etc. Sed enim horum omnium moderatio ac mensura penes unum ac solum est Regem, utopte qui instar primi mobilis Ministros ac Subditos suos, ceu inferiores orbes, eo quo ipse inclinat, secum una exemplo suo rapit et impellit: sic enim si Rex domi suae omnes obedientis filii-partes impleat erga parentes suos; tum et populus exemplo illius excitatus erigetur ad obedientiam erga suos. Si Rex debitae obedientiae leges adimpleverit erga fratres suos natu maiores, aliosque si quos domi suae habeat Seniores, tum et Regni totius populus eiusdem exemplo erigetur ad subiectionem reverentiamque erga maiores suos. Si denique Rex commiseratione ac benignitate ut par est utatur erga illos quos domi suae habet orphanos ac pupillos, tum populus non aget contrarium; sed omnes item ac singuli eadem benignitate fovebunt quoscunque domi suae habuerint pupillos ac imbecilles. Tanta scilicet est Maiorum Superiorumque cum inferioribus connexio, ut in quibus illis praeeunt, isti illico sequantur. Unde videre est, sicut eadem est toti alicui Regno quae privatae unicuipiam familiae, sic eamdem item esse toti Imperio quae privati Regni populo affectionum rationem. Quae est ratio cur probus eiusmodi Princeps habeat in se mensurae normaeque rationem; qua ex sua ipsius persona metiens alios, exemplo suo ad eadem quae ipse vela amat, vel aversatur, agenda vel non agenda excitat.

Loci huius opportunitas invitat, ut hic breviter aliqua de Sinensium Imperatorum erga Senes, pupillos, aliosque paupertate, aliave calamitate pressos, observantia et pietate attingam; ut scilicet hinc deinde intelligat Europaeus Lector, quantum honoris et observantia semper detulerint Sinae parentibus suis, aut potius quantum pietatis, amoris ac

solicitudinis iidem parentes liberis; et Reges subditis suis iam olim impenderint. Et certe est quod et Europea Christiana miretur ac aestimet tantam in Gentilitate illa veteri pietatem; tametsi ab ea posteri adeo iam defecerint, ut aliam plane naturae indolem quam veteres illi habuerint, nacti esse videantur. Referunt itaque officiorum libri fuse ac passim, ab ipsis Yaô atque Xún Legislatoribus piam hanc consuetudinem invaluisse, peculiari scilicet cura alendi Senes, atque quidem in loco ad eam rem destinato: honoratiores quidem in superiori aut Orientali Gymnasio, plebeios in inferiori aut Occidentali. Atque hanc consuetudinem deinde apud posteras familias, Hià, Xam et Cheu constanter perseverasse; ut ex variis eiusdem libri officiorum locis quae brevitatis causa omittimus manifestum redditur. Certe de Xún Imperatore Annales perhibent (atque illius exemplo alios deinde Reges) dum Imperii Provincias obiret, sciscitari passim solitum, an qui essent centenarii; et si quos ipse comperisset, eos coram invisisse. Imo eorumdem Annalium testimonio constat, veteres illos Sinarum Reges post peracta Sacrificia, mutata veste sese ad alendos Senes conferre solitos, idque (ut ibidem refertur) quod putarent, hoc misericordie corporalis opere assequi a coelo quod petierant. Coeterum ex eodem officiorum libro illud Nobis praeterea constat, hanc Sinensium Imperatorem pietatem ac beneficientiam non ad unos dumtaxat senes, sed ad miseros quosvis, pupillos, viduas, mutos, claudos, mutilos, etc. sese extendisse.

AD uberiorem supradictorum declarationem, modo a partium enumeratione ostendit çem-çu in quo illa mensurae normaeque ratio consistat; seu qua ratione et in quibus metiri alios ex nobis conveniat, dicens: Hominum quibuscum degis; alii supra, alii infra te, alii ante, alii post, alii demum a dextris sunt, alii a sinistris; et omnes quidem similiter, ut tu, affecti; eadem quae tu fieri tibi ab ipsis vel velis vel nolis; ipsi quoque sibi a te fieri vel volunt, vel nolunt. Quae igitur tu aversaris in superioribus, ne agas cum inferioribus; et quae aversaris in inferioribus ne agas cum superioribus. Quod item odisti in antecessoribus, in eo ne praeeas tuis posteris; et quod odisti in posteris, in eo ne sequaris antecessores. Quae denique damnas in iis qui sunt a-dextris, ne agas cum iis qui sunt a sinistris; et contra, quae improbas in iis qui sunt a sinistris, ne agas cum iis qui sunt a dextris. Verbo: Quod tibi fieri non vis, alteri ne feceris. Atque haec est et dicitur vera mensurae normaeque ratio; qua usus probus quicunque Princeps illud tandem consequitur, ut factus ipse cum populo suo velut cor unum et anima una, eadem, quae populus, velit nolitque, pater iam verius dicendus populi quam Dominus. Quod çem-çu ex Odarum libro plane perapposita ad hunc locum authoritate confirmat, dicens;

CARMEN ait: laudabilis amabilisque eiusmodi Princeps, plane est populi pater ac mater. Quod carmen idem çem-çu prosequens ait: populus quibus gaudet gaudere, et populus quae aversatur aversari; hoc dicitur esse populi patrem et matrem. Quasi diceret: Regem actiones suas omnes ex populi sui affectu et voluntate metiri moderarique, filiorum instar ipsum fovendo ac tuendo, res est, qua populus devinciri in primis, subditique, omnes ac singuli mirifice gaudere solent. Si itaque hoc eodem Rex etiam ipse gaudeat, ut quod populus in votis, hoc ipse in opere habeat; istud est, Regis cor in subditorum suorum animos ita transfusum esse, ut iisdem, quae isti desiderant, ille gaudeat; et quae hi oderunt, etiam ipse aversetur; plane patris instar ac matris filium suum intimo affectu complectentis. Unde et populus hunc eiusmodi Regem vicissim patris utique et matris loco habebit; qui est praecipuus metientis alios ex seipso effectus.

SUPRADICTA confirmat a contrario çem-çu ex alio loco eiusdem libri carminum; ubi Oda ait: o quam praeruptus eminet ille australismons! eius rupium o quanta-quamque horrida congeries! Sic potentia dignitateque verendus emines magne-magister Regie Yn; et populus quidem omnis te veretur ac suspicit; sed non amat, utpote privato, non communi bono consulentem. Quem Odae locum declarans çem-çu ait: cum habens regnum, sive Rex, in arduo illo Regiae dignitatis fastigio constitutus subditorum oculis nunquam non pateat; non debet non solicitus vigilare, curasque omnes eo intendere, ut quidquid rerum negotiorumque aggressus ipse fuerit, omnia cum populi votis, et expectatione consentiant: quod si enim metiri ex se alios non noverit, sed omnia pro sua unius libidine et cupidate agens, ea quae populo proficua et in votis sunt negligat; quae vero populo invisa perniciosaque sunt, propulsare et avertere non laboret: futurum procul dubio est, ut alienatis ab ipso animis, et seditionibus ac tumultibus distractus populus ab ipso tandem discedat; ipseque relictus solus tueri a ruina conservareque Regnum diutius non valeat. Propterea si Rex (inquit çem-çu) ab hac regula deflexerit, omnino erit imperii occasus et ruina.

ALTERIUS Odae hic locus est, qui ab exemplo item ostendit, totius Regni incolumitatem ab amore populi pendere, quo semel perdito, Regnum nec posse diu consistere. Sic igitur Oda ait: familia Yn (vel, quod item est, familia Imperatoria Xam, cuius truncus fuit famosus ille Rex Chîm-tam) antequam amitteret

populum, seu populi amorem, pacifica possessione tenebat regebatque Imperium, et ob virtutis suae cum coelo conformitatem poterat, sive digna erat in societatem et consortium admitti a supremo coeli Imperatore. Posteaquam vero ab avita Maiorum Antecessorumque suorum virtute degener posteritas deflexit, populique amore excidit; excidit et coeli favore, seu imperio caelitus collato. Quapropter oportet nunc posteros familiae nostrae Cheu (quae successit in Imperio familiae Yn, seu Xam) coniicere oculos in familiam Yn, et cavere sibi, ne malum eiusdem exemplum secuti, Imperium et ipsi similiter amittant. Altissimum enim coeli mandatum seu coeli favor, quo Imperia conferuntur, haud facile conservatu est. Oda igitur vult dicere (ut exponit çem-çu) obtento populi amore, mox obtineri et regnum; uti e contra amisso populi amore, mox item amitti regnum.

QUANDOQUIDEM, ut dictum est, Imperii diuturnitas et conservatio a populi amore, amor autem populi a virtute, quae sola Principem facit amabilem, dependet; ideo perfectus Rex ante omnia invigilat, et incumbit in virtutem: habita quippe virtute hoc ipso habebit et hominum seu populi voluntates: habitis autem pro se hominum seu populi voluntatibus eo ipso habebit et terras, quas colens et incolens populus eiusdem dominio subacere libens lubensque volet. Porro habitis terris hoc ipso habebit et profectas inde opes ac facultates. Habitis demum opibus, eo ipso habebit omnia ad Regni usum et conservationem necessaria.

ILLATIO haec est, auro cedroque dignissima, qua ex dictis infert Author, virtutem esse magis principale, sive maioris momenti ad pacificam Imperii gubernationem, et tanquam radicem a qua omnis Regnorum incolumitas vigorque proficiscitur; opes vero minus principale seu, ut ita dicam, accessorium, minorisque momenti, ac proinde veluti ramos in arbore, qui fixa semel alte vigenteque radice non possunt non amoenum virere etiam ipsi. Nam ut ad Imperii conservationem necessariae sint opes, eiusmodi tamen sunt, ut ubi domina virtus domicilium fixerit; eodem illae ceu pedissaequae ultro sequantur.

QUANDOQUIDEM virtus iuxta modo dicta, est magis principale maiorisque momenti, ut pote radix et fundamentum felicis regiminis; opes vero minus principale minorisque momenti, utpote rami qui ex foecunda illa virtutis radice deinde ultro enascuntur; consequens est, bono Principi illam in primis cordi esse

debere, ac velut domesticam habendam; has vero minus curandas ac velut alienigenas foris locandas. Quod si igitur Rex in extimis habeat minusque curet id quod magis principale, id est, virtutem: In intimis seu cordi in primis habeat id quod minus principale, id est, opes, per fas nefasque eas coacervando; populus utique eius exemplo doctus eadem illico aget; iurgiis, litibus, furtis, ac rapinis sese invicem consument omnes. Propterea (inquit çem-çu) eiusmodi Rex ad rixas seditiones ac turbas commovebit populum, viamque aperiet furtis ac rapinis.

IDCIRCO cum opes per fas nefasque corraduntur, eo ipso populus dispergitur; et contra, ubi opes prudenter in populi Regnique communes necessitates disperguntur, eo ipso populus congregatur; omnino enim opum iniqua coacervatio est populi dispersio, et opum largitio atque dispersio, populi est adunatio et congregatio.

IMO vero avara eiusmodi opum divitiarumque coacervatio, non tantum populi, sed et ipsarummet etiam opum est certissima perditio et iactura. Propterea enim (inquit çem-çù) sicut verbum temerarium ore egressum, etiam temerarium iterum intrat; sic opes per nefas ingressae, etiam per nefas iterum egrediuntur. Quasi diceret: Sicuti qui verba iniuriosa contra alios profert, similia item ab aliis contra se prolata audiat necesse est; sic opes male semel partae conservari diu non poterunt quin male iterum dilabantur. Adeoque iniqua opum coacervatio, non tam accumulatio est, quam perditio. Si igitur iniquae eiusmodi opes conservatu difficiles adeo sunt, quorsum Rex eas ita in intimis, virtutem vero in extimis habeat.

QUOD praeposterum illum divitiarum amorem, populi dispersio, ac per consequens ipsiusmet Imperii ruina sequi soleat; ab authoritate confirmat çem-çù his verbis: Liber Cam caó ait: Coeli mandatum, seu Imperium, non est diuturnum. Vult dicere (inquit idem çem-çû) Rex qui probus virtutisque est amans, eo ipso obtinet conservatque Imperium; qui vero improbus pluris aurum quam virtutem aestimat, illico illud amittit. Virtutem itaque Rex in primis colat, et hanc unam prae opibus in pretio habeat siquidem stabilem esse coeli favorem in conservando sibi Imperio desiderat; haec enim una, ut supra dictum est, Regnorum, Imperiorumque solidissima est basis ac Firmamentum.

EXEMPLO ex Chronicis desumpto ostendit hic çem çû, quam revera nihil virtute pretiosius esse Regi debeat, dum auro et gemmis potiorem apud bonos Principes iam olim fuisse commemorat. Cum enim Regni çù (nunc est Prov. Hû-quàm) Legatus, Vân-sun-yù dictus a Chaò-kien-çù Magnate Regni çín de opibus gemmisque pretiosis illius Regni interrogatus aliquando esset; eiusdem çù Regni Chronica aiunt ita respondisse; çù Regnum nihil habet quod reputet pretiosum; solam et unicam virtutem reputat pretiosam. Quasi diceret: Tametsi Regno nostro çu aurum, uniones lapidesque pretiosi non desint; non tamen haec ita in pretio habemus, ut virtutem virtuteque praeditos viros, qui Regno nostro non desunt, auro et gemmis potiores longe pretiosiores non ducamus. Et revera tum temporis illo in Regno duo virtutis fama insignes viri vivebant, quorum unus Quón-xé-fú, alter çò-sù-y dicebatur: Ambo enim hi viri sapientia, consilio, integratite, iustitia et pietate, Regem suum Regnumque ipsum, velut firmissimae duae columnae, fulciebant.

Simile huic plane parallelum est, quod sub Hiên-vâm trigesimo secundo Imperatore familiae Cheu (sub quo Philosophus Mem-çú vixerat) accidisse Sinarum Chronica memorant. Regulus Regni çî foedus cum Regulo Regni Guéi contraxerat: hic cum ex illo, an lapides pretiosos in suo Regno haberet, percunctatus esset, et ille non habere respondisset; miratus, et respondenti vix credens, ego (inquit) qui Regnum tuo longe minus possideo, lapidem tamen habeo pretiosum (puta carbunculum) qui duoedecim quadrigarum spatium fulgore suo illuminat; qui igitur credam, in Regno tuo quod prae meo longe amplum est non haberi lapides eiusmodi pretiosos? Ad quae Regulus Regni çî, habeo (inquit) quatuor ministros, seu Dynastas, qui Provincias sibi creditas cum magna prudentia et virtute administrant; hi ipsi scilicet sunt carbunculi lapidesque mei pretiosi, qui non tantum duodecim quadrigarum, sed mille omnino stadiorum Sinicorum spatium virtutis suae radiis ac luce longe lateque collustrant.

Alterum huic attexo longe antiquius et aeque illustre virtutis testimonium ex iisdem Chronicis, datum ab illustrissima illa Heroina Kiam Regina coniuge Imperatoris Siven-vâm, ex familia Cheu undecimi, qui annis ante Christum 827. ante Confucium vero 200. et amplius regnare coepit. Cum enim hic Imperator 33. Imperii sui anno conviviis ac libidinibus totum sese ingurgitaret, Regina Kiam coniugis incontinentiam luxumque detestata, detractis sibi prius inauribus gemmisque pretiosis quas gestabat, Regem adiit, eumque intrepida coarguit, dicens, Vàm lo se, ûlh vâm te, id est, tu o Rex, gaudes luxuria, et oblivisceris virtutis, quam ego prae lapidibus pretiosis longe pluris facio, etc. plura deinde in illam rem disserens adeo Imperatoris animum immutavit, ut omnino

ad virtutem rectumque regimen se se applicuerit, quod deinde 13. adhuc annis cum laude administravit.

NON minus huc facit laudatissimum illud magni illius viri çù-fan (qui Principis vên-cum avunculus erat) pronunciatum; quo nepotem suum vên-cum ad pietatem defuncto patri Hién-cum debitam hortatus fuit. Hic enim Vên-cum, cum adhuc Regulus esset regni çin, novercae suae Lî-ki insidias et tyrannidem declinaturus, extra Regnum longius abierat (quae causa fuit, cur hoc loco in sui compellatione usus sit littera vam, quae mortuum significat, quasi Regno suo defunctus mortuusque esset) tum pererratis variis circum regionibus tandem ad çîn Regnum delatus, etiam patre suo Hién-cum qui interim fatis concesserat, orbatus est. Quo intellecto Regni çin Regulus, Mo-cum dictus, pupillum hospitem suum ad capessenda arma et recuperandum postliminio Regnum çîn hortatus est, oblatis literaliter ad tam iustam expeditionem et armis et milite: verum hic non aliud, quam quod avunculus fan docuerat, respondit his Verbis: Mortuus ego homo nil habeo quod ducam pretiosum; nequidem ipsum Regnum, quo ultro excessi; Sola virtus et pietas erga parentes est quam duco pretiosam: Et ita quidem ut malim carere Regno mihi debito, quam arma capiendo frangere luctus iura et laedere pietatem demortuo patri debitam, quae arma capere hoc luctus tempore prohibet.

SUSPIRIA hic sunt et vota Mo-cum Principis çîn, quibus vel unum aliquem probatae integritatis solidaeque virtutis virum sibi a consiliis, et in Regni administrationem adiutorem optabat; cui scilicet omnem officiorum dignitatumque dispensationem tuto committeret. Itaque Regni huius çîn Princeps vota haec sua proceribus notificaturus identidem dicebat; o si haberem unum aliquem Dynastam virum integrum ac syncerum; cui tametsi nullum esset aliud talentum; eius tamen cor amplum et tranquillum, liberumve invidiae esset: Hic talis si haberet eam animi omnes aeque-complectentis amplitudinem, ut videns hominem habentem praeclara talenta animitus eumdem amaret, tanquam si ipsemet ea haberet; vidensque alios sapientia virtuteque praeditos, ipse ex corde gauderet, eosque non mere verbo tenus, et velut a suo dumtaxat ore profecta laude commendaret, sed vere ac sincere valeret admittere eiusmodi viros a virtute et natura egregie commendatos, utendo eorumdem opera, eosque ad congrua ipsorum talentis munia et dignitates evehendo. Huiusmodi scilicet vir is esset, ut valeret tueri et conservare meos filios ac nepotes in stabili Regni fortunarumque

possessione et affluentia populum vero in pace, unione et tranquilitate perenni, sed quid dico conservare? imo etiam esse lucro Regno ipsi universo, et novo in dies incremento. Contra, si procerum meorum unus aliquis esset, qui totus suis unius commodis intentus; suis dumtaxat unius dotibus ac talentis arrogaret omnia; adeoque viris aliis habentibus bona talenta invideret ideoque eosdem etiam odisset viros item sapientia virtuteque praecellentes ipse mille technis et astibus armatus excluderet, impediretque, nihil non faciens ut non emergant: hic talis philautiae labe usque eo infestus, pectorisque adeo angusti homo revera non valet admittere aut secum compari viros a virtute ac natura insigniter commendatos, multoque minus ad altiora evehendos ipse proponere. Adeoque in Primatis dignitate constitutus facit, ut Rex ultimis tandem angustiis pressus regios animos despondeat ipse, et pessimi quique votorum suorum potiantur; atque ita res omnes Regni ac negotia pessum eant. Talis itaque est ut neutiquam valeat tueri meos filios ac nepotes, nec efficere ut in ipsis regius honor et dignitas diu perseverent; sed nec populum in longa pace conservare quin ipsius tyrannide et vexationibus exacerbatus insurgat. Nihil igitur tutelae, nihil praesidii ab hoc tali aliquando expectandum; imo vero ausim dicere futurum illum Regno meo universo regiaeque stirpi extremo tandem discrimini ac ruinae.

DOCET hoc paragrapho çem çu solum pium et vere amantem populi Principem, qui scilicet populi sui affectus et vota ex sua unius persona metiri novit, esse eius virtutis et animi, ut, ubi perniciosum eiusmodi Dynastam, aut Consiliarium deprehenderit, illico eumdem proscribat, longissimeque exterminet a Regno ad usque quatuor plagarum Barbaros, exterasque gentes, non permittens eum cohabitare reliquis in medio (hoc est Sinarum) regno; ne scilicet viris a natura et virtute egregie instructis intra Regnum damno esse aut obstaculo posit: Ut enim medullitus haerente dolore ira-ve te liberes, ipsam mali radicem extirpes necesse est. Atque hoc ipsum plane est quod Confucius dixerat; videlicet solum pium perfectumque Principem esse qui norit amare homines, et norit item odisse homines.

QUIA supra dixerat çem-çu, viros probos magno esse Reipublicae emolumento, et improbos non minori detrimento; monet iam in praesenti hoc paragrapho bonum quemlibet Principem, ne in illis ad regimen adhibendis, in his vero removendis, segniorem sese exhibeat: sic enim ait: videre seu nosse virum aliquem probum ac sapientem et non velle evehere et uti illo; vel, evehere

quidem, sed tamen non voluisse id facere citius, est iniuriam facere. Sed e contra videre improbum ac perniciosum Reipublicae hominem in dignitate constitutum, et tamen non velle eum inde removere; vel, removere quidem, sed admodum segniter ac remisse; nec velle removere longius, crimen est.

SCIRE amare homines, et scire odisse, est perfecte adimplere supra dictam illam probi Regis norman ac regulam, qua populi affectus ex sua unius persona metiri solet; nosse viros probos, nec eosdem evehere, aut saltem evehere serius quam par est; et contra, nosse improbos reique publicae perniciosos, nec eosdem averruncare longius, est deficere ab eadem regula. Et de his duobus utroque proxime antecedenti paragrapho çem-çu egerat; hoc praesenti nunc agit de improbo Principe qui dictam regulam, non tantum non sequitur, sed eidem ex opposito adversatur. Ait itaque, amare quae caeteri homines passim oderunt; et odisse quae caeteri homines amant; hoc dicitur repugnare communi hominum naturae. Quasi diceret, improbus consiliarius, pacisque publicae in Regno perturbator (de quo paulo supra facta mentio) est ille exosus omnibus; adeoque ab officio et dignitate longius removendus: hinc talem fovere nihilominus, eiusque malitiae et imposturis non tantum credere, sed eiusdem insuper opera ad res quasque Regni etiam maximas uti; hoc scilicet est, quod çem-çu ait, amare quod homines oderunt: Contra, vir probus et integer Regique fidelis est ille, quem unanimi affectu boni omnes amant, adeoque dignus qui ad primos in Regno honores ac dignitates quantocyus evehatur: porro hunc talem contemnere, nec tantum non admittere, sed et longius abiicere; hoc demum est, quod idem çem-çu ait, odisse quae homines passim amant. Sed enim odisse malum, et amare bonum, haec ipsa est communis omnium natura, quam mortalium nemo non aequa portione sortitus est: Amare itaque quem alii omnes oderunt, et odisse quem alii omnes amant et aestimant, an non est repugnare adversarique communi mortalium omnium naturae? Qui autem huic sic adversatur, quidni simul etiam omnium odium invidiamque ipse incurrat? atque ita invisus omnibus et exosus, quid a vindice coelo aliud expectet, quam ut amisso populi amore amittat et Imperium, ut çem-çu illis verbis innuit; calamitates certo imminent istiusmodi personae.

QUOD Multi, ut supra dictum fuit, ament quae alii omnes passim oderunt, et contra; çem-çu, inde fieri asserit, quod non eadem omnibus sit animi integritas et rectitudo: haec enim est causa quod perfectus vir in dignitate constitutus siquidem habet

magnam illam totiesque laudatam virtutis regulam, qua populum ex sua ipsius persona metitur; utique synceritas et fides (candide scilicet sine dolo, ac syncere sine fictione agendo) fuere illae quibus eam assecutus fuit; uti et contra, arrogantia et procacitas sunt illae quibus eadem perditur. Etenim ubi synceritate tantum profeceris, ut factus affectuum tuorum Dominus, iam nulli, ne tibi quidem ipsi, fraudi sis; fide item, seu consentanea rebus omnibus regula actiones tuas omnes moderatus fueris; tum enimvero illam animi integritatem, rectitudinem, et aequabilitatem assecutum te esse deprehendes: nec iam amabis, nisi quod boni homines probant: nec odio habebis, nisi quod boni item omnes detestantur: tum demum citra errorem ex temetipso metiri alios poteris, tuamque unius virtutem (ut supra dictum fuit) in subiectos tibi populos ac Regna, qua fama, qua exemplo feliciter propagare: quae est magna illa huc usque tradita, et Principibus Viris tantopere commendata virtutis norma ac regula, qua et odisse rite, et amare alios scies: factus vere populi pater ac mater. Quod si contra dignitate et potentia insolescens tuae unius effraeni cupidini indulseris: nec quid communis boni ratio, sed quid propria libido suadeat, attenderis; tum utique clausis alienae utilitati visceribus, voluntatem pro ratione secutus, non iam prodesse aliis, sed tibi uni, non populi reique publicae emolumento, sed tuo unius commodo studebis, amando quae boni homines detestantur, et destestando quo boni homines amant probantque: adeoque communi hominum naturae rebellis factus, ecquid tandem amissa magna illa regula nisi calamitates et ruinam expectes?

QUIA auri sacra fames, opumque coacervandarum insatiata cupiditas plerumque est, quae Reges Virosque Principes a regia virtutis semita divertit, transversosque agit; çem çu hoc paragrapho regiam plane viam indicat, qua non tantum citra vitium, sed cum magna insuper virtutis commendatione, votorum suorum potiri, opesque regias perpetuo incremento augere valeant. Sic igitur ait: augendi opes facultatesque regias datur magna quaedam et eximia regula, in primis si qui pariunt et augent illas, seu ad augendas illas operam suam conferunt, sint omnes nemine otioso relicto, sed omnibus agricultura aut honesta negotiatione occupatis: Contra, Praefecti ac Ministri qui comedunt, seu redditus suos annuos percipiunt ex illis regiis opibus, sint pauci, resecta scilicet supervacanea officiorum Ministrorumque multitudine quae regio censu alitur. Praeterea si qui laborant et agros colunt strenue operentur, congruo scilicet agriculturae tempore non ad alia distracti, sed in uno Agriculturae opere solertur occupati. Si demum qui

utuntur illis, seu qui dispensant regias illas opes, lenti moderatique sint, provida scilicet parsimonia longius in futurum ita prospiciendo et comparcendo, ut qualibet, v.g. trieteride, unius saltem anni census supersit, quem Regio aerario in perenne auctarium adiiciant. Hac quippe ratione futurum est, ut opes facultatesque Regiae semper sufficiant.

SUPERIORE paragrapho çem çû regulam tradidit comparandi augendique divitias. Hic iam rectum earum usum docet, dicens: probus et amans suorum Princeps divitiis illustrat personam suam; contra, improbus sua unius persona ornat divitias. Quasi diceret: Clemens amansque suorum Princeps qui novit magnam illam regulam augendi opes, hoc unum in primis satagit, ut populo suo opum sit satis, nihil de suo unius lucro solicitus; quo illud deinde consequitur, ut et ipse, suspiciente et applaudente populo, omnium ore ac votis celebretur, charus factus omnibus ac venerabilis, quod est quod hic dicitur, contemnere divitias et extollere ornareque personam suam. Contra vero, vir inclemens ac improbus qui magnam illam augendarum divitiarum regulam non novit, illud solum agit, ut Regium aerarium corrasis per fas nefasque opibus impleat; de egentis populi necessitatibus aerumnisque nihil equidem laborans; quo fit, ut alienatis a se subditorum animis, et Regno, et sibi ipsi tandem sit exitio; quod est, quod hic dicitur, contemnere personam et extollere divitias. Itaque divitiis ornare personam, proprie est, non appetere quidem divitias, et tamen devinctis sibi hac modestia populi animis revera numquam carere divitiis. Contra vero persona sua ornare divitias, proprie est, velle quidem honorare personam, re autem ipsa eamdem perdere, qua perdita, ecquae tandem divitiarum est utilitas?

AB utili iam confirmat supradicta çem-çu: nondum visum est, inquiens, quod in superiori loco constitutus, id est, Rex, amaret pietatem clementiamque erga subditos, et subditi non amarent fidelitatem, seu non vicissim Regi suo responderent fidelitate quam debent ex iustitia: neque etiam hactenus visum est quod populus gauderet fidelitate erga Regem, et illius (scilicet Regis) negotia et conatus non sortirentur optatum exitum. Ubi vero populus eiusmodi fidelitati Regi suo adhaeret, utique Regis opes ac thesauros pro suis habet, ac velut suos in pace conservat et in bello defendit. Unde, numquam visum est fidelem eiusmodi populum regii aerarii divitias non habuisse pro suis propriis divitiis. Tanti scilicet interest Regi, pietate ac beneficientia populum sibi devinxisse.

PERGIT çem-çu inculcare amplius supra memoratam pietatem beneficentiamque Regis erga populum, ut quae Principibus Viris numquam satis commendata sit virtus. Ad hoc autem adducit pulcherrima illa cedroque dignissima monita magni illius Viri mén hién çu dicti qui praecipua Regni Lù Praefectura olim functus erat. Sic itaque mén hién çù ait: qui alunt quadrigas (hi erant optimates Tá-fu dicti, et quadriga, seu quatuor equorum curru vehebantur) quandoquidem regio vivunt censu, non tractant gallinas et porcellos, magnam scilicet horum vim ac numerum in privatae domus suae lucrum alendo, et praeripiendo suum plebi, cuius haec est propria negotiatio. Findentium item glaciem familia (superior hic Dynastarum ordo erat, Kím dictorum, a quibus numerando ad usque supremum ordinem, omnes in officiis parentalibus glacie utebantur) quia ampliore quam optimates gaudent censu nec ipsa alat boves et oves, numerosos scilicet armentorum oviumque alendo greges, sordido quidem domus suae lucro, damno vero non mediocri miserae plebis quae captato ex humili eiusdem negotiatione lucello vivere solet. Centum denique curruum familia (Satrapae hi erant Regulorum, Kím item dicti: qui decem stadiorum Sinicorum ditionem vectigalem habebant, poterantque centum curribus bellicis, cum necessitas ita posceret, in campum prodire) non alant foveantque domi suae aggravantes vectigalia ministros, qui pretexto vectigalium nomine subiectum populum immaniter deglubant suisque facultatibus exuant. Quod si ille Satrapa domi suae forte habeat eiusmodi iniuste multiplicantem vectigalia ministrum, satius illi foret habere palam depraedantem gazophylacium thesaurosque suos domesticos ministrum; hic enim uni dumtaxat, ille plurimis nocet. Qui igitur fieri potest, ut communem eiusmodi Regni latronem, populique sanguisugam, subditorum sudores et sanguinem crudeliter adeo haurientem domi suae patiatur? Atque haec erat laudatissimi Viri cautio; quam declarans çem-çu, ait: paucis his supracitatis verbis dicere magnus ille vir voluit, Reges Virosque Principes non in privato suo lucro constituere lucrum, sed in sua populique mutua aequitate et amore constituere lucrum. Quasi diceret, Viros Principes non debere aggravare populum nimiis vectigalibus, et referta auro argentoque aeraria praecipuo sibi lucro ducere; sed illud dumtaxat veri lucri lucro habere, in cuius magnam partem etiam populus venit; quem ubi amore beneficientiaque lucrati fuerint, suumque fecerint, tum demum vere rerum potitos se esse existiment.

QUOD proximo paragrapho çem-çu dixerat, Principes debere lucrum suum praecipue ex populi sui utilitate et commodis metiri; idipsum nunc amplificat a damnis, quae illos manent, qui nulla populi habita ratione privatum suum ipsorum lucrum procurant. Ait itaque; si quis gubernat regiam domum, et totum- se impendit divitiis coarcervandis, id haud-dubie oritur a vili et abiecto homine qui malitiosis consiliis suis circumventum Regem ad id inducit, tantumque vectigalium et exactionum pondus, tanquam industriam locupletando Regno maxime idoneam, suadet; idque habere pro-bono et aequo persuadet. Huiusmodi perniciosus consiliarius, vere vilis et abiectus homo, si adhibitus fuerit ad gubernandam regiam familiam, utique rapinis et furtis replebit omnia; subditorum bona et facultates pro suo unius libitu diripiendo; adeoque abalienatis a se et a Rege populi animis coelique iusta ira in se concitata procul dubio et calamitates a coelo, et ab hominibus ruinae ac caedes simul una seu cumulatim supervenient: et tametsi forte detur vir aliquis probus qui conetur succurrere et tantam malorum vim avertere; tamen ne sic eveniat quomodo valebit unus ille impedire? Atque hoc est quod superius dictum fuit, Regem probum non in suo unius privato lucro constituere lucrum, sed in sua et populi mutua aequitate et amore constituere lucrum.

Perapposita sane ad totam huius libri doctrinam Conclusio! planeque digna qua et çem çu primi huius finem libri ceu proprio epiphonemate coronaret; et Memçius quarti initium ceu prima dicendorum epigraphe insigniret. Certe enim, qui omnes libri huius paragraphos aequa mente inspexerit, illud equidem liquido deprehendet, Philosophum nostrum Sinicum, Confucium inquam, eo in primis collimasse, ut Regibus virisque Principibus, ad quos prae caeteris magnam hanc scientiam suam direxerat, virtutem ad Regnorum Imperiorumque pacificam et felicem gubernationem ante omnia necessariam esse, non tam ex suo unius, quam ex Antiquissimorum quorumque unanimi sensu, ostenderet. Ut enim omnis Sinensium retro antiquitas Imperia a coelo conferri et auferri non vane credidit, et etiamnum hodie eorumdem posteri fatentur; incolumitatem vero et conservationem eorumdem Regnorum secundum superos a populi amore ac fide dependere longa tot saeculorum experientia comprobavit: ita communi iam olim sensu primi illi Sinicae huius Monarchiae Fundatores iudicarunt et etiamnum hodie e Sinensibus optimi quique fatentur; virtutem esse quae bene de se meritis Principibus, et Coeli superumque favorem et populi amorem una conciliet. Sic ut de quamplurimis taceam, lib. 3. xu kim fol. 17. Laudatissimus vir ille y-yn Magister Regius, ut novum, eumque iuvenem et iuvenilibus vitiis laborantem Imperatorem t’ai-kiâ (qui a 1750. annis

ante Christum regnabat) ad virtutis amorem tanto vehementius accenderet, his ipsis verbis e textu depromptis commonebat. O Rex, inquit, Coelum non agitur affectu, qui tamen novit illud debite venerari et colere, charus et gratiosus illi est semper: populus item non semper afficitur; afficitur tamen semper illi qui habet pietatem; denique spiritus non semper exaudiunt; exaudiunt autem eum qui pollet vera virtute. Hac una habita, et coelo aeternum, ne dubita, dilectus, et populo semper charus, et spiritibus demum superisque omnibus nunquam non gratiosus eris, etc. Quam tantam virtutis prae auro et opibus praerogativam cum author toto hoc libro (ut legenti patet) qua ratione, qua authoritatibus passim adhibitis demonstrasset, non poterat sane (meo quidem iudicio) altero magis idoneo uti Epilogo, quam his ipsis verbis, hoc est, dicere, Regem probum non in sordido illo privatarum opum lucro constituere lucrum; sed in sua populique mutua aequitate constituere lucrum. Quasi diceret; tota libro hoc a me tradita doctrina in hoc uno velut cardine vertitur, unumque hoc praecipue docet, ut Reges Principesque viri non tam in refertis auro aerariis quam in mutua ipsorum et populi aequitate, amore, clementia, fide, etc. verbo, in virtute rationem veri lucri constituant; quandoquidem ad illius possessionem caetera omnia quae desiderari possint aut mereantur, aurum scilicet et opes, populi amor, longa nepotum series, pax demum, et perennis imperii quies stabilitasque ultro consequantur.

Atque haec est illa ex Sinensi hac Areopago iam olim profecta Magna Scientia, tanto nomine utique dignissima, sive doctrinae ipisius nobilitatem spectes, sive antiquitatem: illam a virtute (quid nobilius?) quam docet; hanc ab ipsis pene Sinicae Monarchiae primordiis (quid antiquius?) unde nata est, demonstrat. Et tametsi argumenti nobilitate Europea Philosophia cum hac Sinica competere, et, si de styli elegantia, subtilitate, facundia varietate, et gratia contendas, hanc etiam antecellere non immerito possit; antiquitate tamen ausim dicere, adeo ad hanc non accedit, ut longissimo plane intervallo sequatur. Sane antequam superstitiosa Asiae et Europae Numina nata essent, iam inter Sinas adulta virtus crescebat, ipsaeque Regum aulae in virtutum Lycaea transibant; quando Europa sine Rege adhuc ac lege inculta penitus fuisse creditur, iam Monarchia Sinica cultissimis Regibus ac legibus regebatur; et ea erat virtutis apud Sinas notitia, valor et praxis; ea cultioris vitae ratio, vis, ac tenor, ut aurei cuiusdam saeculi pax et felicitas in ipsas etiam feras certo quodammodo dimanasse videretur uti constat ex Xukim l.3.f.10. Certe hû-xuam-hû Classicus Sinensium Annalium interpres, ut videre est in Appendice Chronica, Cám-Kién-pù dicta, lib.1.f.20 disertis verbis affirmat, totam libris huius Tá-Hiô doctrinam haud aliis constare, quam Regum Yaô, xún, yù, tám, vên-vâm, vù-vâm, et chéu-cúm, ac ipsiusmet etiam Confucii documentis et exemplis. Imo de ipso Confucio nepos eius çù-sú testatur (uti videre est in sequenti libro Chúm-yûm) ipsum in suis libris non aliam, quam

priscorum illorum Regum doctrinam adferre; ut proinde Confucius doctrinae huius non tam Author quam Interpres ac praeco dicendus sit; quia scilicet pene totam longe ante sua tempora traditam, ab aliis potius accepit, et ad poteros transmittit, quam ipse invenit. Tametsi non inficior, etiam huic suam inde partem aliquam deberi; primas tamen, et quidem potiores, sibi vendicant modo recensiti antiquissimi Sinarum reges, qui primi doctrinam hanc et praeceptis instituere, et exemplis docuere.

Finis Libri Tá Hiô

EST Liber hic opus quidem Confucii, sed ab huius nepote çù-sū dicto, editus. Agit autem potissimum de medio sempiterno, sive de aurea mediocritate illa, quae est, ut ait Cicero, inter nimium et parum, constanter et omnibus in rebus tenenda; ideoque Chūm-yûm Libri titulus est; Chūm quippe medium significat; yûm vero (quod vulgo solet pro ordinario vel quotidiano accipi) hoc loco secundum Interpretes idem sonat quod constans, vel sempiternum.

ID quod a caelo est homini inditum dicitur natura rationalis: quod huic conformatur natura et eam consequitur, dicitur regula, seu consentaneum rationi, restaurare quoad exercitium hanc regulam se suaque per eam moderando, dicitur institutio, seu disciplina virtutum.

DICTA Regula cum sit naturae rationali intrinseca nunquam potest, nec vero debet vel uno temporis momento abesse aut separari ab homine; quod si posset aliquando abesse aut separari, iam non esset regula seu ratio a caelo naturae insita. Atque haec est causa cur perfectus vir adeo semper sollicite attendat sibi, atque invigilet in his etiam quae non percipiuntur oculis, uti sunt minimi motus animi; cur itidem adeo timeat et paveat in his etiam quae non percipiuntur auribus; ut ita, cum aliquid faciendum fuerit, ne momento quidem deflectat a norma rectae rationis sibi impressa.

MOTUS namque animi id fere sunt, quod non apparet, quia reconditi et sibi soli noti; sunt item id quod non est manifestum, quia admodum subtiles et minimum quid; ideoque perfectus vir tam sollicite invigilat cordis sui secreto, et cautus est in internis quae solus ipse intuetur; quo deinde fit, ut qui aliis reconditi et abstrusi sunt, intimi scilicet cordis recessus, ei tamen soli patescant; qui item subtilissimi sunt ac percipi vix possunt, minutissimi scilicet animi motus, sive ad bonum, sive ad malum, ei tamen soli manifesti omnino sint.

CUM autem radix passionum intima sit naturae hominis, vel potius ipsamet natura sit ista radix; haec autem in actus suos vel passiones prorumpat assidue, summa cum vigilantia attendit sibi Vir perfectus ut has, ipsius quoque naturae fraeno, quatenus haec rationis et discretionis principium est, moderetur. Itaque passiones animi, ut sunt gaudium ex prosperis, ira ex adversis, tristitia ex iactura, hilaritas seu laeta fruitio rei obtentae, priusquam pullulent prodeantque in actum dicuntur medium seu esse in medio, quia sunt adhuc indifferens quid ad excessum vel defectum; at ubi pullularunt, et omnes attigerunt rectae rationis dictamen, dicuntur consentaneum, seu quidam passionum inter se et cum ipsa ratione concentus. Et quidem, cum sunt in medio; orbis universi magnum principium ac omnium bonarum actionum fundamentum dicuntur; cum sunt rationi consentanea, orbis universalis regula, seu Regia humani generis via dicuntur.

Doctrinam de tenendo medio, veluti fontem omnis Sapientiae Sinicae, per omnia retro saecula manantem, iam mille sexcentis et amplius annis ante Confucium inter alia commendavit Yaô Imperator Successori suo Xún; et hic rursus magno Yù, dum haeredem Imperii eum constituit. Continet autem sexdecim littera, quas multo pluribus et exponent et extollunt Interpretes. Nos hic eam verbis Cham-colai, sed in compendium redactis explicabimus. Sic igitur Xu-kim lib.2.f.10. ait: Cor homini unicum est: hoc dum privato affectu ducitur, vocatur Gîn sin, id est hominis cor, cum ex rectae legis dictamine agit, Taó-sin, id est, rationis cor nuncupatur: hominis cor, seu voluntas, cum sit varium quid et facile a quovis obiecto moveri et flecti, res est periculis semper obnoxia: idem cor vero seu voluntas ad bonum et virtutis normam conformata est quid excellens ac reconditum; unde oportet, ut serio examine cor illud identidem depures a pravis et privatis, quae tacite sese insinuant, affectionibus; atque ita rectum cor a pravo secernas: quo facto reiice penitus quod est humani et privati cordis, et rectam illius cordis legem veluti unicam tuae personae dominam

constitue, unum et idem servans semper in omnibus: Sic ab hac lege neque defectu, neque excessu aberrabis; adeoque solide ac veraciter apprehenderis ipsum medium. Radix igitur et fundamentum, cui innititur recta orbis terrarum administratio, unius est cordis rectitudo et norma, etc. Haec colaus.

UBI igitur perspecta fuerint medium et consentaneum, tum demum Coeli quoque ac terrae status quietus, permanens ac pacificus, et omnium rerum uniformis propagatio vigorque consequetur. Nam (ut Interpretes addunt) si homo agat semper iuxta rectam rationem, quandoquidem hic unum veluti corpus cum universo efficiat, consequens erit, ut etiam caelum et terra iuxta normam sibi inditam agant, Planetae influant absque vitio, quatuor anni tempestates absque defectu decurrant, Iuvenes optatos vitae annos, Senes finem naturae consentaneum, res denique omnes debitum sibi statum et locum consequantur.

Quis hic non videt eo dumtaxat collimasse Philosophum, ut hominis naturam, quam ab origine sua rectam, sed deinde lapsam et depravatam passim Sinenses docent ad primaevum innocentiae statum reduceret? Atque ita reliquas res creatas homini iam rebelles, et in eiusdem ruinam armatas, ad pristinum obsequium veluti revocaret? Hoc f.1.§.1. libri Tà Hiô, hoc item hic, et alibi non semel indicat. Et si autem nesciret Philosophus, nos a primaeva felicitate propter peccatum primi parentis excidisse, tamen et tot rerum quae adversantur et infestae sunt homini, et ipsius naturae humanae ad deteriora tam pronae, longo usu et contemplatione didicisse videtur, non posse hoc universum, quod homo vitiatus quodam modo vitiarat, connaturali suae integritati et ordini restitui, nisi prius ipse homo per victoriam sui ipsius, eam, quam amiserat, integritatem, et ordinem recuperaret.

HIC, et reliquo hoc libro, çù su citat Magistri verba dicens: Confucius ait: perfectus vir tenet medium semper et ubique; improbus vero praevaricatur medium vel excessu, vel defectu.

PERFECTUS Vir (exponit çù-su ) habet medium, sive semper est in medio, et quia perfectus est, ideo semper seu quovis tempore, adverso scilicet et prospero, conformat sese suasque actiones cum eo, in quo est, medio; idque cum ea (de qua supra) cautela, vigilantia, et timore circa minimos animi motus; improbus etiam habet suum medium, quod teneat, sed quia improbus est, ideo nullo tenetur metu nec pudore illud praevaricandi; passim enim omnia pro libidine agit.

CONFUCIUS ait: medium o quam illud sublime! e vulgo pauci illud tenent. Neque hoc novum; vetus iste morbus est, querela vetus, iam olim sic fuit.

CONFUCIUS ait: causam, cur mortalium plurimi per regiam hanc medii viam non incedant, ego quidem probe novi: prudentes enim huius saeculi illud transgrediuntur; et quia plura quam hoc medium et altiora se intelligere arbitrantur, medium quasi parvum et non sufficiens negligunt; rudes vero non pertingunt ad medium, quia aut non norunt aut difficultate territi, diffidunt eo pervenire. Causam item quare complures hanc medii viam, quamvis adeo conspicuam, non habeant perspectam, ego novi; sapientes enim seu qui profitentur studium sapientiae, medium suis factis excedunt et praetereunt, sive fere peccant, periculosa quaedam et inusitata principia viasque sectantes;inertes autem et hebetes animae factis suis ad id non perveniunt, quia desperant medii notitiam, nedum medium ipsum consequi.

QUOD vero passim sic peccetur, oritur ex defectu examinis; cum enim regula illa sit homini intima, actiones quae a natura procedunt, utique nonnisi ex dicta regula plerumque procederent, siquidem haec foret probe cognita, Ex. gr. inquit Confucius, hominum nullus est qui non bibat in dies et comedat; et tamen in re tam obvia pauci valent dignoscere rectos sapores, seu rectum iudicium ferre de potus ac cibi tot condimentis vitiati natura et efficacitate, quam si accuratius explorarent, non toties temperantiae limites excederent.

CONFUCIUS concludens ait: quod igitur medii via haec non frequentetur aut observetur, ea itidem causa est, quia nec hanc (proh dolor!) homines indagare nec cognoscere laborant; adeoque aut excedunt medium, aut ab hoc recedunt.

CONFUCIUS ad serium medii examen exhortans omnes, adducto exemplo Imperatoris Xún, sic ait: Xún Imperatoris illius quam magna fuit prudentia! Siquidem ille non suo unius iudicio et privata prudentia, sed consiliis ac sapientia suorum fretus Rempub. administrabat. Itaque Xún gaudebat de obviis quoque rebus alios consulere; et solebat seu gaudebat examinare omnia quamvis obvia et vulgaria suorum responsa; qui si forte quidpiam suggererent rationi minus consentaneum, sic eo non utebatur, ut tamen prudenter dissimulans occultaret quod inerat mali, fovens hoc modo

suorum fiduciam et candorem monendi identidem Principem suum: consiliis vero quae cum ratione congruebant, sic utebatur, ut etiam depraedicaret quod iis inerat boni, quo alacrius fidentiusque sensum animi sui declararent. Quod si dicta responsa pauxillum a medio aberrarent, arripiebat sedulo illorum (responsorum) duo extrema, quibus ad rationis trutinam mature expensis, utebatur dumtaxat horum (extremorum) medio in ordine ad populi regimen; quo fiebat, ut non ex suo unius tantum, sed ex suorum iudicio ac consilio semper res ageret. Atque haec illa fuere propter quae factus est Xún, talis scilicet ac tantus Imperator.

Memorant Annales Sinici, Imperatorem hunc solitum fuisse in anteriori atrio Palatii sui tabulam suspendere, in qua licebat subditis fidenter Regem suum commonefacere, et notare, si quid ab illo forte peccaretur.

CONFUCIUS arguens suorum temporum fallacem ac degenerem a Priscis Regibus, prudentiam, ait: hominum quivis nunc dicit, ego prudens sum, scio quid agendum sit, quid non agendum; at vero quia lucrum et commodum proprium dumtaxat, non autem eius damna et pericula aeque prae oculis habet, impulsu quolibet mox intrat incautus in mille retia et laqueos, ac demum incidit in foveae medium, et isthuc, unde nequaquam scit effugere nec sese expedire: hominum item quilibet dicit; ego satis sum prudens, et de facto seligit sibi medium, et iuxta hoc agit; sed ecce socordia victus, non valet nequidem per spatium unius mensis illus constanter servare. Ut quid ergo iis prodest scientia et cognitio medii?

CONFUCIUS ait: Discipulus meus Hoeî hic nimirum erat Vir sane prudens; noverat enim res inter se probe distinguere, ac dein seligere medium: et si quando assecutus erat unam virtutem, illico velut ambabus ulnis illam venerabundus arcte stringebat, fovebatque intra pectus, et nunquam semel apprehensam a se dimittebat.

CONFUCIUS ait: Orbis Regna erunt equidem, qui possint pacifice regere; dignitates et census erunt qui valeant recusare; nudos enses erunt qui possint fortiter calcare; at vero medium, quamvis prima fronte facile appareat, tamen non potest quivis nisi cum maiori quodam certamine et labore obtinere.

HAC forte occasione discipulus çù-lú, ut erat indolis bellicosae, et appetens gloriae militaris quaesivit de fortitudine.

SCISCITATUR ex eo Confucius, et ait: an quaeritur hic de hominum illorum, qui in Australi regione degunt, fortitudine? An de eorum, qui Borealem regionem incolunt, fortitudine? An vero de vestra, qui sapientiam colitis, fortitudine?

LARGIUS, leniusque se gerere, et cum indulgentia quadam in suorum institutione non castigando semper, nec iusto severius, eorum desidiam, vel tarditatem, nec ultionem aut poenas exigere a refractariis, sed eos patienter ferre; ea demum est Australium regionum fortitudo qua hominum animos paulatim student rationi subiicere: Et haec viri perfecti praestare possunt.

IMPAVIDUM et securum cubare lanceas super loricasque; medias inter mortes versari, et tamen non pertimescere nec affici taedio vitae huiusmodi, Borealium quidem regionum fortitudo est; et haec fortes et robusti praestare possunt; quoniam tamen multum hic temeritatis adesse solet, mediique regula crebro admodum violari, non ea est fortitudo, quam a vobis expecto, discipuli mei.

ITAQUE Vir perfectus sui unius victoriae semper intentus, ad mores et ingenia aliorum se fingit quidem et accommodat, attamen (ut est sui Dominus) non patitur sese velut diffluere, neque depravari inertium molliumque consuetudine et exemplis, nec in omnibus sine discrimine obsequitur et haec fortitudo proh quanta est! Rursus in medio aliorum a recto aberrantium ipse unus rectus stat, et neutram in partem inclinat, haec fortitudo quanta est! Item si in Regno vigeant virtus et leges et ipse Magistratum gerat, hos tamen honores inter non mutat mores, nec eam vitae normam, quam privatus servabat, adeoque nec inaniter intumescit; hace fortitudo proh quanta est! Contra vero si in Regno iaceant virtus et leges, si magna sit rerum perturbatio; ipse tamen, quamvis prematur inopia et aliis atque aliis aerumnis affligatur, etiam redactus ad ipsam usque mortem inter haec non mutatur, suscepti semel propositi semper tenax, haec quoque fortitudo proh quanta est, et quam eximia! Nimirum sita est illa in assidua sui ipsius victoria. A vobis ergo discipuli mei prae illa Australium et Borealium Gentium fortitudine, et expeto et expecto fortitudinem eiusmodi.

CONFUCIUS ait: Sunt qui temere transiliunt medii limites dum sectantur virtutes nescio quas prorsus inusitatas et reconditas, ac gaudent patrare miranda quaedam, ut posterioribus saeculis sint qui nomen eorum depraedicent. Sed ego certe non fecerim eiusmodi

rem; quod passim nosse convenit et agere, id nosse et agere studeo.

PERFECTUS Vir aggreditur viam ordinariam, et ideo in ea constanter progreditur: at sunt qui vel inusitata et abstrusa, nec non maiora viribus suis temere affectant, vel, tametsi virtutis viam eo, quo par est, modo sint ingressi, tamen in medio ipsius viae cursum abrumpunt, et turpiter deficiunt. At ego certe non velim nec possim sic sistere; quae coepi conabor perficere.

ITAQUE perfectus Vir in omnibus semper conformat se medio, nil ultra, nil citra agens; amore autem virtutis fugere saeculum, honores, etc. adeoque iam nunquam videri ab hominibus, imo nec cognosci; et tamen nullo inde seu tristitiae seu poenitudinis sensu affici, tam arduum est, ut solus is qui sanctus est, praestare id possit.

HOC et sequenti paragrapho çù-su ait perfectorum in medio sectando regula usu ampla est et universalis; et tamen intima illius vis ac ratio in re parva et subtilis ac recondita, adeoque a paucis cognita.

VIRI foeminaeque, quamvis rudes, intra Sphaeram suam naturalem possunt quadantenus pervenire ad practicam medii notitiam; sed cognoscendo pervenire ad huius subtilissimum apicem, quamvis sanctus quispiam sit, et probe intelligens, equidem habebit aliquid, quod nondum cognoverit. Viri foeminaeque, quamvis sint inutile vulgus, tamen fieri potest, ut in quibusdam rebus iuxta medii regulam subinde queant ex parte operari, at vero pervenire ad huius supremum apicem, quamvis sanctus quispiam sit, adhuc habebit quo non possit pertingere, et quae servare nequeat; quin imo ipsum coelum et terra, quamvis horum tanta sit magnitudo, perfectio, atque erga homines beneficentia, tamen ob elementorum temporumque vicissitudines nequeunt explere singulorum vota, sic prorsus, ut homo in eis reperiat quae arguat, et adhuc habeat ob quod indignabundus de coelo terraque conqueratur. Propterea si Vir perfectus agat de eius magnitudine, necessario fatebitur, orbem universum non posse tantae virtutis molem capere aut sustentare; si vero agat de eiusdem recondita exiguitate et subtilitate, fatebitur item, quod orbis totus non possit eam dividere aut penetrando perrumpere. Sensus est; nulla res adeo magna est, in qua ratio non insit; nulla adeo exigua, quae ratione quadam careat.

CONFIRMAT praedicta citans Odam, quae sic ait: Avis Yvên dicta volando penetrat coelos: piscis immergitur in pelagus, id est (exponit çù-su) uti avium volatus ad alta coelorum, et piscium impetus ad ima profundi fertur; ita haec ipsa virtus et ratio ad summa pariter et ima pertingens, in maximis minimisque rebus supra et infra exerit sese ac manifestat.

ITAQUE ut dixi, perfecti Viri in hoc medio servando regula ducit initium ab ipsis homuncionibus et mulierculis; atque adeo eadem illa, quae perfectorum in medio servando virtus seu regula, cum sit universalis et omnibus ingenita, sua quoque rudimenta habet in promiscuo hominum vulgo: at vero quatenus extendit sese illa ad suum apicem; vel, si discurramus (ut alii explicant) de illius apice; longe lateque resplendet ac manifestatur et patet in coelo pariter et in terra.

Postquam çù-su explicavit quod superius dictum est, rationis regulam et ei consentaneum nunquam ab homine posse abesse, hoc idem sequentibus paragraphis ex Confucii dictis penitus explanat.

CONFUCIUS, ut probet omnes promiscue ad eam, quae homini insita est, regulam suo modo posse pertingere, explicans illud axioma, quod tibi non vis fieri, alteri ne feceris: Sic ait: Regula rationis (quae versatur, Ex. gr. inter Regem et subditum, inter Patrem et Filium, Maritum et Uxorem, Maiores natu et Minores, denique Amicos inter) Non longe abest ab ipsomet homine; illa vero, quam homines sibi fabricant regula, et longe abesse volunt ab ipsomet homine (cuiusmodi sunt exotica et ardua quaedam principia, quae modo dictis quinque hominum ordinibus haudquaquam concordant) non potest censeri regula et ratio.

CONFIRMAT hoc a simili ex Oda petito, quae sic ait: Caedito manubrium, caedito manubrium; huius exemplar seu regula non longe abest; quippe in manu artificis est manubrium ipsum, quo rude lignum dolat, ut efformet aliud. Confucius explanans simile sic ait: Artifex manu arripit manubrium, ut securi exscindat formetque alterum simile manubrium; idem oblique contuetur, et explorat an exacte respondeat ipsi, quod in manu est, manubrii formae et regulae; adhuc tamen hanc ipsam abesse longius existimo, quam absit illa, quae a coelo homini indita est, regula, quia haec intrinseca, extrinseca est illa; et in caedendo manubrio unum alio diversum est: ideo vir perfectus dum instituit hominem, non per extrinsecum quid et remotum ab homine; sed per ipsummet hominem

instituit regitque hominem, nec assimilatur caedenti manubrium qui diversum caedit ab eo quod manibus tenet: Etenim inest homini lumen idem rationis; hoc unum excitat et esse iubet pro regula; quo facto si id assequatur, ut his corrigatur et emendetur, tum demum acquiescit, et sistit, operosiori scilicet institutioni supersedens.

RURSUM ait: Quisquis omni cum fide et synceritate ex se metitur alios, hic utique discedit a regula et lege naturali non procul; seu a regula illa dirigitur, quam in se ipse habet; quippe cuius primum fere dictamen hoc est: quae fieri sibi quis non optat, ea itidem ne faciat aliis.

PERFECTI Viri regulae sunt quatuor; ego vero, ait Confucius, necdum ex illis quatuor vel unicam servare possum. 1. Uti exigo a meo filio, ita servire patri, ego ipse nondum possum. 2. Uti exigo a meo subdito, ea cum fide servire Principi, ego nondum possum. 3. Uti exigo a meo fratre natu minore, ea cum observantia servire natu maiori, ego nondum possum. 4. Uti exigo a meo socio et amico, ei primas deferre, et debitis officiis antevertere, ego quidem necdum possum. Vir autem perfectus ordinarias et quotidianas has virtutes absque ulla fictione opere exercet; in quotidianis quoque sermonibus circumspectus est; et si quid fuerit in quo deficiat adeoque non expleverit officium suum, tum non audet non sibi vim facere ut tandem id expleat: si ei nimia suppetat verborum copia, non item audet totam effundere: adeoque severus suimet censor hoc agit, ut verba respondeant operibus, et opera respondeant verbis. Huiusmodi autem Vir perfectus quomodo non sit solidus ac stabilis? Hunc ego interim imitari conor, et eiusdem servans vestigia, longe quidem, sed tamen sequor.

DOCET hic çù-su, Virum perfectum sorte sua contentum vivere. Perfectus Vir, inquit, pro ratione sui status, quem hic et nunc obtinet, res agit; nec cupit quidpiam ab hoc suo statu alienum.

SI dives est et honoratus, agit ut dives et honoratus; sic tamen ut illicitis voluptatibus et luxui non se dedat, nec arrogantia sua fastuque offendat quemquam. Si pauper est et ignobilis, agit ut pauper et ignobilis; sic tamen ut nihil Viro gravi et probo indignum committat. Si extra patriam suam sit alienigena, agit ut alienigena, seu ita gerit se ut poscit status degentis inter extraneos, sui semper similis. Si versetur in aerumnis ac laboribus, agit pro ratione

status aerumnosi, tenax semper magni propositi. Denique perfecto viro nullus est vitae status quem ingrediatur, ubi non sit sui Dominus, et sua sorte contentus; adeoque sibi succedat ex sententia.

IDEM si constitutus in superiori loco est et dignitate, non inclementer tractat inferioris ordinis homines, metum iis incutiendo, si autem constitutus est in inferiori loco et dignitate, non adulatur superioribus favores eorum captans. In hoc totus est, ut perficiat seipsum, et non requirit quidquam ab aliis; adeoque nunquam indignatur cuiquam. Superne, non conqueritur de coelo quod prospera non conferat, aut eum affligat adversis. Inferne, non criminatur nec culpat homines; quibus adversitatum aut defectuum suorum causam non tribuit. Nimirum sua semper sorte contentus nihil expetit, a statu, quem obtinet, alienum.

IDEO perfectus Vir commoratur in plana quadam et quieta Regione, et aequo animo expectat unicam coeli circa se ordinationem: improbus e contrario praeceps ambulat vias periculosas et per fas ac nefas quaerit plane gratuitam sibique non debitam sortem et foelicitatem: quam si obtineat, mere equidem fortuito obtinuisse censendus est.

CONCLUDIT çù-su verbis Confucii mentem suam. Confucius ait: Sagittarius habet quamdam similitudinem cum viro perfecto: ille si aberrat a depicto scopo, reflectens ad se exquirit erroris causam non ab alia quam a sua ipsius persona; ita perfectus Vir, si deflexerit a medii scopo, causam erroris sibi non alteri tribuit, adeoque a se rationem illius exigit.

DOCET hic çù-su, qua ratione paulatim ad medii perfectionem pervenire oporteat. Perfectorum, inquit, regula, seu procedendi ratio, est instar facientis iter longinquum, qui utique a loco sibi propinquiori illud orditur. Est item instar subeuntis in altum qui utique ab infimo gradu ascensus sui initium facit.

SEQUITUR hic simile familiare et domesticum, quo çù-su dicta probat seu illustrat, primo authoritate libri Carminum, et deinde Confucii. Oda sic ait: Ubi uxor tua est amans concordiae, ibi familia est instar pulsantis cymbala, suavissima illa domesticae pacis mutuaeque concordiae voluptate perfruens: Rursus fratres natu maiores et minores ubi concordant, horum concordiae gaudium utique diu perseverat, dimanans perpetuo in filios et nepotes; atque ita

recte ordinatur tua domestica familia, insuper exhilaratur et tua uxor, et filii, et nepotes.

CONFUCIUS item ait: pater ac mater familias o quam ipsi laeti ac tranquilli vivent in hac suorum inferiorum harmonia domestica! mutua quippe concordia inferiorum, Ex. gr. nurus ac generi, fratrum natu maiorum et minorum, redundant in gaudium parentum seu maiorum. Atque ita verum est, in via virtutis ab inferioribus gradum sterni ad superiora.

CONFUCIUS, ut ostendat, ad supradictam medii virtutem adeo amplam et sublimem, constanti conatu enitendum esse, exemplum desumit a spiritibus, quorum uti vis intellectiva est excellentior, ita et in operando est efficacitas magna: sic igitur ait: Spiritibus inest operativa virtus et efficacitas; et haec o quam praestans est! quam multiplex! quam sublimis.

Tametsi duabus vocibus, quèi xin seu disiunctim, seu unitim sumptis varia attribuantur significata quae in ipsorum Dictionariis videre est, hoc tamen loco reiectis aliquorum Interpretum, qui multis erroribus imbuti tum inter sese mutuo, tum secum ipsi pugnant, commentis aerii. Colaus Interpres noster cum aliis multis per quèi xin intelligit eos spiritus quorum venerationi vel opi implorandae instituta sunt sacrificia. Favet hic autem Colao, ea quae communis est toti Imperio, vocis utriusque acceptio: favent item multi Priscorum textus et hic praecipue, quem modo explanamus, ubi distincte Philosophus eos et eorum operationes definit, atque ea tribuit illis, quae nonnisi spiritibus intelligentia praeditis tribui queant: favet denique tot ubique Templorum, tot quoque rituum et sacrificorum, quae dictis quèi-xin ab omni aevo dicata sunt communis usus. Quis enim non explodat posteriorum temporum Interpretes dum per quèi-xin intelligi volunt duarum qualitatum Yn et Yam, id est frigidi et calidi seu perfecti et imperfecti naturales operationes, vel earumdem remissionem et intensionem et nihil amplius; ecquis enim sine rubore ausit dicere meras has qualitates materiales et inanimes tot tantisque honoribus, sacrificiis atque ieiuniis coli debere, ab iis exaudiri supplicum preces ac vota, et quae ex virtute fiant approbari, damnari vero quae cum vitio negligentiaque coniuncta sunt? Quid quod hosce spiritus incorporeos passim vocant, vestigium sui nullum relinquere humanis sensibus asserunt, rationem item loci aut mensurae, sicut corpora, habere negant? Quamvis autem non desint qui per duas illas voces intelligi volunt unicum numen supremum eo quod in libris officiorum et alibi modo nominetur coeli spiritus, modo coeli terraeque spiritus, modo supremus spiritus, modo spiritus, vel spirituum supremus Imperator, modo supremi Imperatoris spiritus, plerumque tamen hic agi videtur de spiritibus illis seu

intelligentiis quos Deus tuendis et conservandis rebus creatis seu praesides et administros constituit, quos alibi Interpres vocat Xámtí chi xîn, id est supremi Imperatoris clientes et subditos qui Planetis et reliquis Astrorum, qui Elementorum nec non regionum rerumque sublunarium curam habeant: sic enim diserte l. Xu-kim p.1.f.12. de Xún Imperatore simul et Legislatore refertur, quod quoties lustraret Imperium sacrificabat supremo coeli Imperatori, dein ritu inferiori litabat sex Principibus spiritibus videlicet 4. tempestatum anni, frigoris et caloris, Solis, Lunae, 5. Planetarum praesidibus, exinde tamquam longius a se remotis litabat montium et fluminum spiritibus, denique litabat circumquaque diffusae miltitudini spirituum. Quin et libro 3. Officiorum f.67. sic habetur: Imperatores (qui immolando suo tempore animalia ali iubebant per centum hoc est omnes Imperii urbes) Mandabant populo ut nemo esset qui non omnino exereret suas vires ad honorandum magni caeli supremum Imperatorem, celebriorium insuper montium et maiorum fluminum et quatuor regionum terrae spiritus ut pro populo flagitarent felicitatem, sed prosequamur textum et expositionem.

DOCET Confucius inesse spiritibus supra memoratis vim quamdam prorsus eximiam et ordinis superioris; quia cum res omnes corporeae cadant sub sensum, soli spiritus hunc fugiunt. Verum quidem est, inquit, quod visu percipimus illos quodammodo, quatenus in effectis suis identidem se produnt; sed tamen revera non videmus. Rursus auditu percipimus illos quodammodo dum contemplamur tot effectuum qui ab illis procedunt tam concordem discordiam et quasi harmoniam; sed ipsos tamen non audimus; denique adeo intime sociantur et incorporant se se, ut ita dicam, rebus omnibus; aut (ut alii explicant) exercent operationes suas circa res omnes sic, ut res non possint eos a se dimittere; seu, nequeant consistere sine eorum directione.

ATQUE haec est causa, cur spiritus efficiant, ut orbis homines quibus est a natura indita gratitudo, abstineant identidem sese praecipue quidem a vitiis; et ut animus sit purus ac mundus; corpus item splendidiore habitu adornatum; ut sic ea qua decet reverentia offerant sacrificia quo tempore dum contemplantur illam spirituum multitudinem, velut mare quoddam, omnia implentem; ita eos venerantur ac si assisterent ipsis superne, ita quoque reverentur ac si adstarent ipsis ad laevam et dextram.

CONFUCIUS authoritate libri Xi-kim dicti probat hanc illis deberi reverentiam. Oda sic ait: An spiritus adveniant et appropinquent sacrificantibus, eorumque vota suscipiant, non potest facile coniici

nedum determinari; magis ne vero determinari poterit si negligenter colantur, et in eorum obsequio homines languescant? Seu si hi qui omni cum veneratione iis sacrificant, nequeunt eorum praesentiam facile percipere, quanto minus percipient ii qui oscitanter ac remisce et cum taedio illos colunt.

HAEC spirituum tam arcana subtilitas, nec minor per effectus suos manifestatio, quamvis spiritus in se adeo occulti sint, usque adeo clara est, ut revera tamen non possint occultari; ita plane se res habet.

Quamvis pateat existentia spirituum ex ipsomet textu et mente Philosophi; iuvat tamen hoc loco quid et ipse Cham-colaus de spiritibus sentiat (utique ex mente ipsius Philosophi) ipsiusmet verbis Lectori declarare. Sic autem ait quod sint spiritus, utique vere est hoc e ratione; nam perpetuo motu operantur in hoc caeli et terrae medio, et exercent pro officio suo illam beandi probos, et affligendi improbos potestatem: ideo ipsorum (scilicet spirituum) agilitas, et intelligentia apparet ac clare se manifestat, et nunquam potest occultari. Revera sic est. Mirifice favet huic Interpreti Interpres alter, paris cum Colao authoritatis; et ipse Cham dictus, cognomento tûm-ço: hic autem in vigesima circiter editione Commentariorum suorum in modo explanatam Confucii sententiam sic scribit: Vox illa Chîm significat spirituum veritatem. Et sensus est: revera dantur isti spiritus. Voces illae pú cò yèn, id est manifestum est, seu celari aut negari non potest. Sic ille.

HIC et deinceps çù-su, ut explicet latitudinem ingenitae omnibus rationis quoad usum, Avi sui verba affert de Priscorum Regum virtutibus; ac primo quidem de illustri Imperatoris Xún erga parentes suos obedientia. Confucius ait: Xún Imperatoris illius o quam magna fuit obedientia! Virtute fuit sanctus; quo et factum est ut tanti filii parentes ubique celebrarentur. Dignitate fuit caeli filius, id est Imperator: haec vero dignitas ad parentes quoque certa ratione transivit; et, si de opulentia agamus, obtinuit quidquid quatuor maria (sic orbem sibi notum Sinae declarant) intra se complectuntur. Has item opes in parentum cultum plane regium nec non delicias eorumdem pius profundebat. In aulis parentalibus regio de more et apparatu defunctis maioribus parentabat, quem morem filii quoque ac nepotes conservarunt: Hoc autem modo ea tam illustris et Regia dignitas in familia ipsius diu perstitit; et a posteris vicissim tanti Avi memoria, praesertim in parentalibus officiis ac ritibus, perpetuo conservata fuit.

Non offendat, Lectorem vox Xím seu Sanctus; non enim hic aliud

(uti in lexicis videre est) significat quam eximie sapientem et intelligentem, vel gîn chi ché, id est, hominis summum ad quod homo suis viribus potest pertingere.

IDEO magna illius virtus, non casu, sed destinato haud dubie consilio, obtinuit suam illam a caelo dignitatem, seu Imperii coronam, virtutis praemium: item haud dubie obtinuit suos tam amplos census et immensas opes illas quas ambit Oceanus: haud dubie obtinuit suum illus toto orbe tam celebratum nomen famamque tantam: haud dubie denique obtinuit illud dulce praemium longaevae aetatis; proprium scilicet praemium filialis obedientiae, quam paulo ante depraedicavit.

Et vero vixit Xún Imperator annis 100. primum quidem ab agro et stiva vocatus ad Imperii per 8. et 20. annos societatem ab ipso Yao Imperatore; qui deinde moriens, cum suum ipsius filium Tan-chu dictum ab administratione repulisset, non in alium quam in ipsum Xún Imperium resignavit: quod ab hoc inde per annos 50. feliciter administratum fuit: Ut plane videatur Deus Sinis etiam contulisse, quod, quicumque honorassent patrem et matrem, in lege scripta promiserat. Quod, ne quis putet a nobis ex uno tantum successu temere mox affirmari, iuvat referre quem fructum pietatis suae Vù-vâm quoque familiae tertiae conditor et Imperator aliquando perceperit. Aegrotabat, uti memorant officiorum libri, huius avus Vâm-ki qui Regulus tunc erat; ministravit aegrotanti Vên-vâm filius cum incredibili sedulitate et vigilantia, maximaque tenerrimi amoris et observantia significatione. Successu deinde temporis, cum Vêm-vâm quoque, primae inter Regulos dignitatis, iam senior langueret, adfuit et similiter Vù-vâm filius, et Patris erga avum pietatem imitates, assistere aegro diu noctuque, famulari, quidquid excogitare poterat obsequii solatiique praebere, usque eo ut nec cibo se reficeret nisi cum cepisset hunc pater, neque antequam hic indormisceret, quieti somnoque traderet defessum corpus. Convalescebat haec inter senior; et pius filius plusculum forte somno tribuerat. Quaesivit igitur ex eo pater, num quod ei somnium nocte ista contigisset; cui Vú-vâm: plane (inquit) o Pater! Et quidem ipsiusmet Xám-tí species augustissima mihi per somnium oblata fuit: faciebat autem spem mihi caeli Imperator obtinendi novem Lim, id est, novem annorum decades. Tum Pater: tu novem decades annorum nonagenarius senex aliquando numerabis: mihi centum aetatis anni parati sunt: sed age, tres meis demantur, qui tuos augeant, fili mi. Res fuit admiratione dígna, (si tamen libris Officiorum credi potest) prorsus ut ita dictum fuerat, evenit: nam Vên-vâm natus annos septem et nonaginta vivere desiit; Vù vâm tertio et nonagesimo aetatis suae anno; utrumque vero superavit huius frater, Cheu-cum

dictus, utpote centenarius, singulari sapientia, et filiali quoque observantia commendatissimus Princeps.

ETENIM caelum in productione rerum haud dubie accommodat se se, et attemperat earum dispositionibus, et his conformia dat incrementa, suoque res influxu foecundat; adeoque quas plantas invenit aptis locis atque temporibus recte consitas benigne fovet ac vegetat humore suo et calore; quas deiectas et marcescentes reperit, eodem arefaciens calore prorsus dissipat ac destruit. Ita etiam caelum sese accommodat naturae et ingenio singulorum; bonos erigit atque ornat, ut patuit in hoc Principe Xûn; improbos vero abiicit et perire sinit. 

ODA ait: O omnium encomiis laudandum, iubilisque extollendum virum perfectum! O quam magnifice resplendet eius praeclara virtus! Quae populi sunt tribuit populo, et quae magistratibus competunt tribuit magistratibus. In omnes derivat virtutes suas, adeoque de omnibus bene meretur. Ideo nimirum amplissimos recipit census (Imperium denotat) a caelo: conservat ac fovet Imperium; adeoque aliis atque aliis beneficiis a caelo dimanantibus, bonisque omnibus cumulatur; et in longam posteritatem amplificatur.

IDEO (concludit Philosophus) magna virtus procul dubio obtinet a caelo Imperium.

CONFUCIUS excurrens hic in laudes Regum Vên-vâm et Vù-vâm sic ait: Qui expers moeroris semper fuit (rara Regum felicitate) is solus fuit Vên-vâm: quia nimirum Regulus Vâm-ki fuit ei Pater, a quo tam praeclare institutus fuit; et quia Imperator Vu-vâm fuit ei filius, patri, avoque tam similis; quae pater pie ac feliciter orsus fuerat, filius maiori etiam cum felicitate in annos plurimos pertexuit. Fundavit enim hic tertiam familiam Imperatoriam Cheu dictam, quae prae reliquis omnibus familiis diutius stetit, annis scilicet 874. triginta quinque Imperatoribus illustris.

IMPERATOR Vu-vâm heroicis suis virtutibus propagavit proavi sui Tai-vâm, et avi sui Vâm-ki, et patris sui Vên-vâm augustam stirpem. Semel dumtaxat arma militiaria induit, ut exigeret meritas poenas de impiissimo Cheu tyranno (fuit hic secundae familiae Xam postremus) et hoc subacto obtinuit Imperium hortatu, vel impulsu potius octingentorum diinastarum totiusque populi; eius autem persona ad hoc fastigium evecta nequaquam amisit acceptam a maioribus totoque orbe illustrem ac celebratam virtutum et meritorum

famam. Dignitate fuit Imperator: At si de opulentia agamus, possedit quidquid quatuor maria intra se continebant: neque minor fuit illius pietas; quippe in avitis maiorum aulis, iis parentabat magnificentia et ritu Imperatorio: quem morem filii sui ac nepotes conservarunt tota deinceps posteritate propagante in perpetuum gloriosam memoriam Maiorum suorum et prosapiae regiae.

De huius illustri prosapia multa perhibent Annales Sinici: Siquidem ordiuntur illam ab Imperatore Hoâm-ti (qui caepit imperare anno ante Christum 2697.) perpetua quadraginta generationum Serie; quarum tam nomina quam cognomenta accurate recensent. Porro inter Hoâm-ti et Vù-vâm anni 1574. effluxere: Rursus ab hoc non tantum eadem stirps, sed et dignitas simul Imperatoria in filios ac nepotes per annos 874. propagata fuit. Ex quo conficitur, Domus illius nobilitatem, forte nulli Europaearum vel Asiaticarum secundam, annis 2447. sibi constitisse: primo quidem cum Regulorum et deinde cum Imperatorum titulo ac dignitate: consule tabulam genealogicam Sinicae Monarchiae. 

HIC et deinceps ostendit Confucius, quomodo Vu-vâm, et huius frater Cheu-cum et servarint ipsi, et ad posteros suos transmiserint debitum cultum et reverentiam erga defunctos maiores, servando luctus, exequiarum, et sepulturae, simulque officiorum ac rituum debita tempora, ordinem, et apparatum. Et hic quidem erat filialis obedientiae apex, ob quam sibi omnem felicitatem a caelo promittebant. Vu-vâm, inquit Confucius, iam senior, octogenario maior scilicet, suscepit imperium; adeoque, cum tantum septem annis imperarit, non potuit leges ac ritus ita stabilire ut non esset periculum ne denuo negligerentur et in oblivionem irent; quare cum filium Imperii haeredem relinqueret, Chîm-vam dictum, tredecim annorum puerum, Cheu-cum huius tutor simul et patruus extremam rei tantae imposuit manum, et adimplevit Parentis sui Vên-vâm, et fratris sui natu maioris Vu-vâm virtutes ac statuta, posthumo Regulorum titulo ornans Proavum Tái-vam, et Avum Vâm-kí, vel (ut alii exponunt) Cheu-cum adimplevit Vên-vâm et Vu-vam virtutes: Nam assidue et ipse sibi et pupillo revocabat in memoriam familias Regias, virtutesque Proavi Tai-vam, et Avi Vam-ki Regulorum; numerando per mille et amplius annos perillustris familiae seriem a çu can usque ad ipsum Héu-cie, qui familiae Princeps et caput fuit, et filius quarti Monarchiae Imperatoris, Tí-co dicti, ex prima Regina Kiam yvén dicta: Erat autem Tí-co nepos secundi Imperatoris cui Xaò-haó nomen: Porrò Xaò-haó filius erat celebris illius Hoâm tí flavi Imperatoris ex matre Luîj-çù dicta. Itaque solemnius augustiusque parentabat defunctis maioribus iuxta Imperatorum ritus, impertiens eos sua ipsius dignitate; qui ritus deinde abiit in

usum apud omnes Reges et Imperatores Sinarum; ut quisque scilicet sua ipsius dignitate impertiret Maiores suos defunctos, quamvis hi illam non habuissent in vita. Hi itaque erga Maiores ritus propagati sunt ad Regulos et ad Magnates Imperii, Tá-fu dictos, usque ad literatos; ac tandem ad privatos homines: omnes enim iuxta suum quisque statum, et ordinem quem obtinebant, in hoc officiorum genere procedebant. Atque adeo si Pater fuisset unus ex Magnatibus seu Magistratibus Regni, et filius esset dumtaxat literatus, sepeliebat hic Patrem cum ritibus Magnati debitis; ipse vero ei parentabat pro suo literati aut Doctoris gradu: Contra, si Pater fuisset literatus, filius autem esset ex Magnatibus, tum filius sepeliebat patrem ut literatum, seu ritu literatorum, parentabat autem ut Magnati, eamdem cum sua dignitatem Patri licet mortuo impertiens honoris causa. Utriusque ritus rationem hanc afferunt; quia dignitas Patris sequitur mortuum usque ad sepulchrum; at vero quae ei fiunt parentalia, sive quae offeruntur munera pertinent ad redditus et facultates, seu ad statum viventis filii; qui si pauper pauperis more, si Rex Regis more Parentibus suis parentabat. Quod vero ad luctum pertinet: unius anni luctus (quem declarant, non atri, sed albi coloris vestitu funebri) in morte fratrum aut patrui, tantum pertingebat ab infima plebe usque ad Magnates. In obitu autem Patris, aut Matris, triennii luctus pertingebat ad ipsum usque Imperatorem: Et in hoc Patris ac Matris triennali luctu non habebatur distinctio nobilis ab ignobili, sed una eademque erat omnium ratio: quia quae parentes promeriti sunt de filiis, et quae filii vicissim debent parentibus, sunt in omnibus paria, et eodem pretio aestimanda.

Triennalis hic luctus ideo servabatur, quia proles totidem annis lactari solet, ac gremia Parentum foveri. Maritus trimestri tantum spatio defunctam Uxorem lugebat; at vero defunctum Maritum lugebat Uxor per triennium; et haec quidem consuetudo hodieque toto Imperio servatur a Sinensibus.

APPLAUDIT obedientiae modo descriptae Confucius dicens: Imperatoris Vu-vam, et eius fratris Cheu-cum horum o quam late propagata est obedientia.

Iuvat hic paucis exponere, cuiusmodi fuerit politice gentis huius, publicae pacis et quietis admodum studiosae, de hac virtute ratiocinatio. Sic ergo disserebant: Si Rex amet et colat parentes suos, non poterit his non dare operam ut et subditi ad suum Regis exemplum colant quoque et ament parentes suos; quisquis enim virtutem amat, eam nulli non inesse desiderat, tunc quidem maxime quando ipsius interest virtutem inesse aliis; interest autem Regis; frustra quippe Rex sperat subditos parituros esse sibi,

qui parentibus parere detrectant. Sed hoc ut suavius feliciusque Rex perficiat, non poterit non prae se ferre benevolentiam paternae similem erga omnes; adeo que erit illi procul dubio curae ne quemquam suorum tractet inclementius: Libenter enim hunc sequimur et imitamur a quo putamus nos diligi; quod si hoc assequatur, ut suo Regis exemplo omnes Parentibus suis obedient, iam ei quoque omnes tanquam communi populorum Parenti morem gerent; sic ut in ipso quidem pareant iustitiae, in illis autem obsequantur naturae. Nunc autem cum a coelo coronae et Imperia nobis veniant; siquidem subditi Regis sui mandatis pareant, multo magis caelo ipsi velut omnium supremo parenti obtemperabunt: caelum vero nequaquam praemio suo fraudabit virtutem tantam: hinc ergo alia ex aliis bona large manabunt: pax et concordia vigebunt; atque potenti florentique Imperio summi pariter infimique sub Principe suo, veluti fratres in opulenta recteque instituta domo sub suo patre familias, quietam iucundamque vitam agent. Ex hac sapienti Priscorum ratiocinatione Auctor facile intelliget, quam consentanea rectae rationi, et quam remota ab omni impietate fuerint Sinarum dictamina politica.

PROSEQUITUR Confucius: Hi namque obedientissimi Principes Vû-vâm et Cheu-cum praeclare valuerunt prosequi maiorum suorum voluntatem: insuper praeclare valuerunt enarrare atque amplificare maiorum suorum illustria facinora ad aeternam posterorum memoriam et imitationem.

ILLI autem Vere et Autumno (nec minus tempore Brumali et Aestivo) adornabant suorum avitas aulas: apte disponebant ab iis relicta antiqua vasa et instrumenta, cuiusmodi erant purpureus ensis, seu ensis cum vagina sua purpurea; coelestis Sphaera: in fluvio Hoam hô conspecta mappa a Fo hi descripta; stemmata Gentilitia, et gemmis adornata insignia eius, qua functi erant, dignitatis; conditorum Imperii magna documenta tabulis exarata. Item exponebant aureas eorum togas ac vestes, quibus vestiebant adornabantque Avorum tumbas sepulchrales: denique offerebant illius temporis Edulia, seu ea quae praesens illius anni tempestas subministrabat, quae ab ipso Imperatore honoris causa, et in beneficiorum a maioribus acceptorum memoriam offerebantur.

CONVENIEBANT Filii ac Nepotes in aulas suas gentilitias et parentales, et in his quidem aulis determinatus erat ritus: quapropter servabatur inter illos ordo tam assistentium ad laevam, quam assistentium ad dexteram: item servabatur ordo dignitatis, quapropter et fiebat distinctio nobilium et ignobilium: rursus servabatur ordo officiorum; quapropter erat discrimen Sapientiorum;

seligebantur enim e multis ii qui sapientia et virtute caeteros vincebant, ut suo illo munere rite fungerentur. Deinde vero cum omnes cuiuscunque familiae peractis iam ritibus se mutuo invitarent ad vina et epulas; tum inferioris ordinis, seu aetatis, Ex. gr. minores natu ministrabant vina natu maioribus ob reverentiam his debitam; quo fiebat ut officiorum solemnitas quadantenus perveniret etiam ad inferiores et ignobiliores. Finitis hisce communibus epulis, discedebant omnes qui erant alterius familiae; et solum epulabantur eiusdem familiae, seu nominis, consanguinei; hi autem non ordine dignitatis, sed canitiei, id est, aetatis, considebant; adeoque solum ordo ac ratio dentium, (seu aetatis) habebatur, senioribus Principem locum obtinentibus.

DENIQUE dicti duo Principes Vu vam scilicet et Cheu cum, constanter decessorum vestigiis insistentes prosequebantur suorum dignitatem, quam in vita tenuerant, aut certe quae mortuis accesserat: atque ita cum in avitis Aulis, tabellas Paî Quéi dictas, seu Avorum stemmata exponerent, eas pro ordine cuiusque dignitati debito disponebant: item exercebant eorum, maiorum inquam, ritus; canebantque eorum musicam, ad quam choreas agebant iuxta ordinem dignitatis; ea venerabantur quae ipsi olim maiores in pretio et honore habuerant: ea amabant item, quae ipsi dilexerant; scilicet posteros, subditos, populum, etc. Denique serviebant modo mortuis sicut servierant viventibus: Rursum serviebant olim mortuis eo modo ac si servirent iisdem salvis adhuc et superstitibus: Atque hic scilicet erat obedientiae apex.

Ex plurimis et clarissimis textibus Sinicis probari potest legitimum praedicti axiomatis sensum esse quod eadem intentione et formali motivo Sinenses naturalem pietatem et politicum obsequium erga defunctos exerceant, sicuti erga eosdem adhuc superstites exercebant, ex quibus et ex infra dicendis prudens Lector facile deducet, hos ritus circa defunctos fuisse mere civiles, institutos dumtaxat in honorem et obsequium Parentum, etiam post mortem non intermittendum; nam si quid illic divinum agnovissent, cur diceret Confucius, Priscos servire solitos defunctis, uti iisdem serviebant viventibus? Nisi forte quis dicat, filios parentibus etiamnum vivis detulisse honores divinos; quod apud Sinas inauditum est. Certe qui gentis huius politicum regimen in priscis eiusdem monumentis expressum attentius examinarit, erit, quod suspiciat inventum illus tam suave continuandae gratitudinis et observantia a filiis et nepotibus, quoad vivunt, erga defunctos maiores suos: Etenim hoc exemplo moventur admonenturque filii ad obedientiam vivis parentibus praestadam, quam vident ab iisdem erga mortuos progenitores tam pie constanterque praestari. Praestantur autem haec officia longe operosius illo in primis

die qui parentum natalis est, et anni Principium: plane diceres Numen aliquod adorari, tam singularis observantiae reverentiaeque significatio qua prostrati in terram liberi patrem suum matremque iuxta sedes suas tunc consistentes adorabundi venerantur: Appensis hinc inde maiorum suorum ad prosapiae suae ostentationem imaginibus cum titulis quoque et instrumentis dignitatis aut praefecturae si quam forte viventes obtinuerant, qui apparatus apposita quoque bellariorum mensa in aula hospitum adornatur primis anni calendis quando salutandi gratia praefecti aliique eo conveniunt honoremque et reverentiam primum exhibent eius, quem invisunt maioribus vita functis, cui mox reciprocam reverentiam cum actione gratiarum herus exhibet. Sed haec alibi copiose discussa sunt, nunc ad textum revertamur.

CONFUCIUS volens innuere, Vu-vam et Cheu-cum fratres pulcherrimam gubernandi rationem assecutos esse, dicit, quod is qui caelo in primis, ac dein progenitoribus suis debitum pietatis officium persolverit, cum omni felicitate Imperium sit administraturus. Kiao, erat id quod Coelo, adeoque in rotundo colle offerebatur: Xé vero, erat id quod terrae, offerebatur, adeoque in loco palustri et quadrato (quod opinarentur terram esse quadratam) Ab his admodum diversa erant parentalia, quae maioribus offerebantur, per duas voces Tí Cham hic denotata Tí, erat id quod semel intra quinquennium solemniori cum ritu Maioribus suis offerebat Imperator: Cham, erant quae per quatuor anni tempora iisdem obibant parentalia. Sic igitur Confucius ait: Sacrificiorum caeli et terrae ritus et officia erant id, quo colebant dumtaxat caeli ac terrae supremum Imperatorem, qui duabus litteris Xam tí apte admodum ac literaliter significatur. Regiae maiorum aulae ritus et officia, erant id, quo posteri Reges debita persolvebant honoris obsequia suis defunctis maioribus. Qui ergo clare intellexerit, et expleverit sacrificiorum Kiao xé ritus supremo caeli terraeque Imperatori debitos: qui item probe noverit Tí cham rationes, et persolverit officia maioribus debita, nonne profecto tam facile ei erit regnum recte moderari, quam est suae manus palmam aspicere?   

Hic locus illustris est ad probandum ex Confucii sententia unum esse primum principium; nam cum dixisset esse duo sacrificia, caeli et terra, non dixit, ad serviendum caelo et terrae, nec ad serviendum coeli et terra distinctis numinibus, sed ad serviendum superno seu supremo Imperatori qui est Deus, quamvis Chuhi commentator Atheopoliticus perperam dicat deesse numen terrae, et brevitatis causa in textu omitti; quod commentum erudite refutat P. Matthaeus Riccius aliique Doctores Christiani. Verum hunc locum adeo illustrem aliosque huiusmodi afferemus cum alibi quid

nomine coeli et Xám-tí prisci Sinenses intellexerint, fusius disputabimus.

REGNI Lù Rex, Ngai cum dictus, quaesivit ex Confucio de regimine, seu de recta gubernandi ratione.

CONFUCIUS hic et in seq. respondet: Principum Ven-vam et Vu-vam regimen ac recta gubernandi ratio non est longe quaerenda, fuse refertur in tabulis ligneis, et cannis palustribus (harum cortex pro papyro ipsis erat) similes viri, et illius temporis Principes, si modo existerent, seu, si Reges nunc similes illis essent virtute et sapientia, mox ipsorum praeclarum regimen etiam resurgeret: quia vero similes viri iam interierunt, iam et eorum regimen simul interiit. Legum enim priscarum merae tabulae sunt veluti currus sine Auriga.   

HOMINUM virtus, seu Regis simul et subditorum unita mens ac virtus, expeditum reddit regimen, id est, promptam facilemque reddit rectam gubernationem; quemadmodum terriae bene cultae virtus productiva accelerat incrementa plantarum. Eiusmodi itaque regimen est instar fluviatilium cannarum, quae ad fluenta consitae cito feliciterque prae reliquis plantis excrescunt.

ENIMVERO optima administrandi ratio (ut erat illa Regum Ven-vam, et Vu-vam) pendet ab hominibus, quibus a Rege hoc munus creditur; seligere vero hos homines pendet a bona compositione et norma personae regiae, quae exemplar reliquorum sit oportet: compositio autem personae Regiae pendet a rationis regula illa universali, per quam queat discernere bonum a malo, ut hoc reiiciat, illud seligat, et unicuique quod suum est cum fide et aequitate tribuat: Perficitur vero dicta regula per solidam illam animi virtutem et amorem pietatemque universalem erga omnes Gîn dictam.

ILLE autem amor et pietas universalis, non est quid extrinsecum homini, sed est ipsemet homo, seu, hominis naturae proprium quid atque innatum, dictans omnes amandos esse; atque adeo amare, hominis est; attamen prae caeteris amare parentes, est eius praecipuum ac primarium munus, a quo deinde ad reliquos amandos gradum facit. Ex hoc item amore oritur iustitia illa distributiva, quae est ipsamet convenientia; atque adeo iustum esse, aequitatatis est, et quamvis ea in hoc sita sit, ut unicuique quod suum est tribui velit, tamen prae reliquis colere sapientes et probos, hos

promovendo ad dignitates et munia publica, est huius quidem iustitiae praecipuum munus. Hoc in amandis parentibus et magis aut minus propinquis discrimen, et in colendis iis, qui magis aut minus sapientes ac probi sunt ordo, ab officiorum harmonica quadam ratione seu symmetria nascitur; secundum quam symmetriam, utpote commensuratam cum coeli ratione, res omnes diriguntur. Agit nimirum hoc loco Philosophus de communi quadam, sed mere humana charitate, Gîn dicta, quae ad totius generis hominum conciliationem et consociationem colendam tuendamque spectat; cuius adeo nexu vinculoque mortales pro suo cuiusque gradu et conditione vel arctus vel laxus inter se mutuo vinciuntur.

PRO huius loci explanatione, cum neque cum antecedentibus neque cum consequentibus cohaereat, remittit Interpres Lectorem infra f. 18. p. 2. §. 3.

CUM igitur recta gubernatio pendeat a Viris sapientibus; seligere autem Sapientes spectet ad virtutem personae Regiae; ideo ante omnia perfectus Rex omnino non potest non recte excolere propriam personam. Primo per rationis normam universalem et amorem erga omnes; ex quo scilicet reliqua pendent. Quod si serio meditetur excolere personam propriam per dictum illum amorem universalem, quandoquidem inter homines primum locum obtineant parentes, non poterit non servire parentibus, et hos prae aliis amare. Cum vero ille ipse amor, seu virtus a parentibus dimanet ad reliquos homines (est enim amor universalis) si Rex serio hoc meditetur ut serviat parentibus, non poterit tandem non cognoscere reliquos homines, et hos inter, qui aliis virtute sapientia que praecellunt, ut hos sibi et Regno seligat administros. Quod si sedulo meditetur cognoscere homines, fieri non poterit ut non habeat perspectum Coelum. Vel, Coeli rationem omnibus inditam; quae scilicet dictat, excolendiam virtutibus personam, colendos parentes, honorandos probos ac sapientes, venerandum denique Coelum, a quo indita est homini recta ratio; quae est virtutum omnium Principium ac radix.

DECLARAT hic Confucius, quinque universalium Regularum praxim dependere a tribus virtutibus Cardinalibus: harum autem virtutum efficacitatem pendere ab unica animi soliditate ac veritate. Totius (inquit) orbis universales et obviae Regulae seu viae sunt quinque: Ea vero quibus practice exercentur illae sunt tria. Quinque Regulae sunt videlicet, 1. Regem inter et subditum iustitiam: 2. Parentes inter et filios amor: 3. Maritum inter et uxorem

debita a reliquis distinctio, seu fides coniugalis: 4. Fratres maiores natu inter et minores subordinatio: 5. Denique mutua quae amicos inter sunt concordiae ac consuetudinis officia. Hae quinque sunt orbis huius generales viae ac regulae. At vero prudentia in discernendo bonum a malo; amor quidam universalis erga omnes; et fortitudo in prosecutione boni et fuga odioque mali, tria haec sunt orbis generales seu Cardinales virtutes, per quas perfici debent quinque Regulae: Id vero, quo exercentur tres istae virtutes est unum quid; seria nimirum et vera cordis soliditas, veritas, et rectitudo; nam si ex ficto et fallaci corde dictarum virtutum una procedat, ea profecto non erit virtus censenda, sed vitium.

SIVE quis nascatur (inquit Confucius) Sciens, id est, si quis instructus fuerit ingenio tam celeri et perspicaci a natura, ut absque Magistro per se praedictas regulas intelligat; sive quis, brevi et moderato usus studio, illas discendo sciat; sive quis diuturno studio et cum improbo labore easdem sciat; ubi hi pertigerunt ad ipsam scientiam, seu prudentiae virtutem, una est tandem eademque in omnibus, tametsi alii citius, alii tardius eam sint assecuti. Rursus inter homines sive quis sortitus animam bonam sponte et quiete veluti naturaliter operetur; sive quis ob lucrum seu utilitatem virtutis et cupiditatem quamdam operetur; sive quis nactus indolem minus facilem violente operetur ut tandem assequatur virtutem amoris universalis; tametsi, inquam, in operis exercitio aliis sit facilitas quaedam aliis labor et difficultas, tamen ubi omnes iam pertigerunt ad ipsius exercitii terminum, et complementum operis in quo demum ipsa se quoque prodit fortitudo, hoc ipsum in omnibus unum quid idemque erit opus.

CONFUCIUS, ut ostendat, omnes, si modo velint, posse sic proficere ut tandem prope absint a dictis virtutibus, prudentia scilicet, amore et fortitudine ait: quamvis rudis sit quispiam, si tamen amet ardeatque discere, nec fatigetur in studio virtutis, iam is appropinquat ad prudentiam: si quis amore privato sui ipsius adhuc quidem implicitus, tamen nitatur recte operari, iam is appropinquat ad amorem illum universalem erga omnes; si quis denique ita est constitutus animo, ut constanter norit verecundari, et erubescere cum turpia et illicita proponuntur, iam is appropinquat ad fortitudinem.

SI igitur bene nosti haec tria, iam probe nosti id quo recte excolitur persona propria: si nosti id quo excolitur propria persona, iam nosti id quo regas alios homines, iam etiam ex eadem

norma nosti id quo regas orbis Regna: cum eadem sit ratio et lex in omnibus, quae in uno; ex quo sit, ut perfectio suae unius regiae personae sit perfectionis reliquorum fundamentum et norma.

CONFUCIUS, secundum ea quae dicta sunt, Regem instituens sic ait: Quicunque moderatur orbis Regna habeat has novem regulas, et praecepta vulgaria quidem, sed observatu necessaria: Videlicet, 1. Excolat virtutibus se ipsum: 2. Colat sapientes et probos viros: 3. Observet et amet parentes: 4. Honoret et in pretio habeat praestantiores ministros et praecipuum Magistratum gerentes: 5. Accommodet sese ad voluntatem reliquorum Ministrorum, seu Praefectorum minorum; quos ut membra sua autumet: 6. Filiorum instar diligat populum ac vulgus promiscuum, congaudendo gaudenti, condolendo dolenti: 7. Accersat plurimos omnis generis artifices ad commune Regni emolumentum: 8. Benigne ac comiter excipiat et protegat e longinquo advenas et adventantes hospites: 9. Denique amanter ac impense foveat et cordi habeat Imperii Regulos et Dynastas, quo fiat, ut concilietur eorum erga Regem et amor et fides.

SI igitur Rex novem praedictas regulas observet, plurima equidem toti Regno emolumenta consequentur: Nam si excolat virtutibus seipsum mox lex et Regulae illae universales Regis exemplo vigebunt: Si colat sapientes, adeoque horum multo usu consilioque utatur, iam non haesitabit perplexusin negotiis suscipiendis et perficiendis: si observet et amet parentes, iam et inter reliquos consanguineos, ex. gr. patruos, fratres maiores natu, et minores non erunt querelae aut simultates; sed concors amor in bonum totius familiae conspirans: si veneretur et in pretio habeat praecipuos ministros, iam non caligabit, nec erit anxius trepidusque in Regni sui administratione tametsi forte discrimen aliquod ingruerit; aderunt enim atque opitulabuntur Principi suo spectatae virtutis invictique roboris viri, non consilio tantum, sed manu quoque prompti: Si gregales Magistratus, sese iis accommodans, veluti corporis sui membra autumet, iam et hi, et qui erunt ordinis superioris praefecti reddent obsequia sua impensius cumulatiusque et universi correspondebunt Regi cum omni fide et sinceritate: Si filiorum instar amet populum, tunc populus animabitur atque excitabitur vicissim ad redamandum tam beneficum sibi parentem: Si fama tanti Regis accersiti adveniant plurimi cuiuscunque generis artifices, tunc et divitiarum ad utendum, et rerum ad communes usus necessariarum affatim erit: Si benigne excipiat e longinquis regionibus adventantes advenas, mox circumiacentium quatuor

terrarum populi ultro ad ipsum se conferent, et gaudebunt subesse tam humano et benigno Principi: Si impense diligat ac foveat Regulos, hos vicissim habebit sui amantes sibique devinctos, adeoque auctus ipse tantis opibus, tantaque potentia, iam toto orbe formidabilis erit.

CONFUCIUS enumeratis fructibus, qui ex novem praedictis Regulis nascuntur, tradit hic modum, quo eaedem ad praxim reducantur, dicens: Si Rex a vitiis abstineat, sit purus et immaculatus interius, et exterius gravi et se digno cultu induatur; si illicita et quae repugnant rationi non attingat, haec nimirum ea sunt quibus Regia excolitur persona: Si procul repellat a se detractores, et procul absit a venereis; si vilipendat opes ac facultates, et magnipendat virtutem, haec ea sunt quibus animantur et excitantur ad imitationem sapientes virtutum sectatores: Si in pretio habeat ac veneretur et foveat suorum parentum dignitatem, suo Regio censu augeat eorum privatos redditus, eadem amans et odio habens quae illi amant aut oderunt, haec ea sunt quibus animantur reliqui ad amandos item parentes ac propinquos: Si Praefectorum inferiorum magnum numerum habeat, et qui maioribus subordinati ex officio minora quaeque negotia administrent: hoc est id quo animantur superioris ordinis Praefecti, ut illorum opera industriaque usi munus suum felicius exequantur: Si suis Rex ministris fidat et credat, et pro cuiusque meritis ampla conferri iubeat stipendia, haec ea sunt quibus animantur regii ministri ad impensius suo Principi serviendum: Si tantum congruis temporibus (non iis scilicet, quibus aut agri colendi sunt, aut messis colligenda) occupet populum, et moderetur vectigalia, haec ea sunt quibus animatur populus ad amorem promptamque obedientiam: Si quotidie examinet, et quovis mense per se ipse exploret an operariorum merces et alimenta ex regiis educta horreis respondeant operi, hoc est id quo animantur opifices ad impensius laborandum: Si Rex debitis officiis prosequatur abeuntes advenas, et benigne ac comiter excipiat adventantes, collaudando aliorum praeclaras dotes, quando his instructi sunt, utendo illis ad munia publica, et miserando aliorum, qui forte tenuiores sunt, imbecillitatem, hoc est id quo benigne tractantur e longinquo advenae ac peregrini: Si usque et usque perpetuare seu conservare studeat Regulorum intereuntes iam prope familias substituendo alterum ex eadem familia in demortui locum et dignitatem; Si insuper studeat erigere et in pristinum statum restituere eorumdem collabentia Regna, moderando compescendoque seditiones vel tumultus obortos, et propulsando sistendoque imminentia pericula, item si dum celebranda sunt Regulorum comitia, et

excipiendae eorumdem legationes, iuxta statuta dumtaxat tempora id faciat (non immutando communem in hoc praxim, ne sit oneri Reguli); Si item laute ac splendide tractet abeuntes, et non cupide sed regia cum moderatione excipiat adventantium munera (quod erat Regum Priscorum dictamen) haec ea denique sunt quibus amanter foventur clientes Imperii Reguli.

Moris erat, ut quotannis Reguli per Legatum, Tá Fu dictum, mitterent munera ad Imperatorem; tertio item anno, sed ampliora ditioraque et per Legatum superioris quoque Ordinis Kim dictum; demum quinto quolibet anno tenebantur ipsimet Reguli in comitiis Imperii sistere se Imperatori.

CONCLUDIT Confucius: Igitur quicunque regunt orbis Regna habent quidem quas et quomodo servent novem dictas Regulas: Caeterum id, quo debent exercere illas, unum dumtaxat est nimirum seria animi soliditas seu veritas sine ullo fuco; quae, si vel in unica ex novem Regularum desideretur, iam non erit recta sed fucata et superficialis tantum virtus.

UT autem dictas Regulas et virtutes omnes cum dicta illa animi soliditate et veritate quis assequatur, haec addit Philosophus: Si omnes res et actiones, quae spectant ad praedictas Regulas praecogitentur, et praevie consideratae solide in animo stabiliantur, hoc ipso in expedito erunt ac solide subsistent: Quod si eas non solide praemediteris, hoc ipso corruent, et incassum abibunt. Sic si verba proferenda prius determinaveris, ac ea tecum ipse iterum iterumque repetens, quid, quomodo dicendum sit, plane definiveris, hoc ipso non cespitabis, nec in sermonibus tuis haesitabundus offendes: Si res agendas tecum ipse prius accurate perpenderis, ac solide quid, qua ratione agendum sit, statueris, eo ipso deinde non angeris nec te affliges ob sinistrum eorumdem successum: Si opus ipsum quod aggressurus es prius ipse cum animo tuo solide praedeterminaveris, hoc ipso deinde non te pigebit, nec opus coeptum languescet, nec tu ipse (si forte in medio cursu deficias) levitatis et inconstantiae notaberis: Denique si regula rectae rationis prius fixa firmaque fuerit, seu si antequam rem perficiendam suscipias, diu eam praemeditatus, obfirmaveris animum dicto illo robore recti et sinceri arbitrii, tum profecto tanta consurget virtus et efficacitas, ut nequeat exhauriri, adeoque indeficiens tibi eius usus existet.

DOCTRINAM modo dictam declarat Philosophus exemplo inferiorum respectu superiorum, sic dicens: Qui constitutus est in inferiori dignitate, si non prius conciliatum sibi habeat animum superioris sui et in suprema dignitate constituti, nequit fieri ut populus ab eo recte ac pacifice gubernetur: Conciliationis autem animi apud Superiores et supremos Magistratus, datur sua quoque ratio et regula cui nititur; ut datam scilicet fidem servet amicis suis et aequalibus; etenim si non ex animo servet quis fidem cum amicis, nec poterit obtinere gratiam, benevolentiam et fidem apud Superiores et supremos Magistratus; hi enim non dabunt fidem fallenti, quamvis amicus et familiaris sit qui falsus est: ut autem quis servet fidem cum amicis, datur et sua regula et ratio quaedam: Si enim non serio obsecundet quis et obsequatur, adeoque fidem quodammodo fallat, parentibus, hoc ipso nec fidem servabit habebitque cum sociis et amicis: Ad obsecundandum autem parentibus datur etiam quaedam ratio et regula; si quispiam nimirum prius in se oculos referens non deprehenderit se vere atque sincero animo, sed ficte dumtaxat et specie tenus morem iis gerere, plane censendus est non obsecundare et obsequi parentibus: Ut autem quis sincere et solide perficiat seipsum, et illam recti animi integritatem obtineat, datur item certa regula et ratio, quae consistit in discrimine boni a malo; nam nisi quis exploratam habeat atque perspectam rationem boni et mali, nec quis unquam sincere perficiet seipsum, et solidus esse in se non poterit.

Supra (a fol. 14. p. 2. §. 2.) agit Philosophus de recta gubernatione ad imitationem Priscorum Regum Ven-vam et Vu-vam: Dein affert quinque illas in hoc rerum universo insitas naturae a Coelo Regulas, et tres virtutes veluti Cardinales, prudentiam, amorem, fortitudinem, quibus eae perficiuntur: tum ad particularia descendens, novem recte regendo Imperio proprias Regulas tradit, quas omnes dicit pendere a recta sui ipsius institutione. Tandem concludit, quod qui regere vult sese, ac deinde populum, initium facere debet ab intrinseca animi soliditate, seu perfectione quadam sublimi et veritate omnem prorsus fictionem excludente: quae quidem veritas et soliditas aliquando sumitur pro ipsamet natura, homini et rebus omnibus, alia atque alia proportione et efficacitate, a Coelo indita. Haec itaque veritas et soliditas litera Chim hic explicatur: Hanc quatuor literis Interpretes exponunt, videlicet Chin Xe Vu Vam, hoc est, Verum, solidum, absque fictione. Nos vero veram, seu solidam perfectionem deinceps vocabimus.

UT hic, et deinceps intelligatur mens Philosophi, dico, sic eum agere de Sancto et sapiente (quod ad lumen rationis, seu ad perfectionem et veritatem illam nativam attinet) ut quamvis asserat, huic et illi, uti et reliquis hominibus, aequa portione infusam esse rationalem lucem, sic tamen infusa sit Sancto, ut, quia is nunquam a prima illa integritate per obliquas et pravas animi affectiones vel minimum deflexit, quasi serenissimo semper fruatur coelo, in quo longe lateque nativi solis sui rationale lumen ad usus et actiones suas naturaliter et sine repugnantia diffundat: contra vero sic infusa sit eadem lux et perfectio sapienti, ut, quoniam deinde advenerunt et sua quaedam impedimenta, vitia, et maculae, quae quasi nubila, nativi solis lumen interceperunt, opus sit non parvo conatu, studio ac labore, ut ita remotis nebilis primaevae suae serenitati ac splendori restituatur: atque haec vocatur gîn táo, id est, hominis via ac ratio, seu sapientum ad primaevam perfectionis originem contendentium regula: prior vero vocatur tién táo, hoc est, caeli ratio, seu prima regula a caelo aequaliter omnibus indita, estque Sanctorum nunquam violata virtus.

De utraque ista rationeseu regula fere usque ad finem huius libri agitur, ut patebit legenti: de utraque item hic agens Confucius, ait: vera solidaque perfectione dotatum esse caelestis quaedam est ratio omnibus indita; at vero post huius iacturam ad recuperandam denuo hanc veram solidamque perfectionem contendere, seu per conatum ad eam quam amisit integritatem redire, humana quaedam via et ratio est. Quod spectat ad vera solidaque perfectione dotatum; quia talis profecto a caelo proficiscitur, ipse quidem ex parte sua non sibi vim inferens sine ullo passionum conflictu agit, et tamen sine negotio attingit scopum et finem; non ratiocinatur, et tamen rem assequitur; cum magna denique tranquillitate absque ulla commotione rationem sequitur et attingit virtutem; atque hoc Sanctorum est. Quod autem spectat ad eum qui per conatum ad veram solidamque perfectionem contendit, quia ab ipsomet homine pendet, qui cum labore eam assequi conatur, opus est ut serie prius secum ipse meditetur, et examinet singula; quo facto deinde seligit sibi bonum, et hoc selecto dein fortiter manu tenet ac conservat; atque ea sapientium virorum, prae modo dicta longe inferioris ordinis, via et ratio.

UT autem quis sibi queat seligere bonum, ac tenaciter deinde retinere, observet quinque Regulas oportet. 1. Ut rerum omnium rationes, causas, et congruentias non obiter et carptim, sed plene lateque perdiscat; qui enim assequi conatur solidam

perfectionem multa serio perdiscat necesse est. 2. Quia vero in iis quae didicit, erunt forte quae necdum ita novit quin dubia quaedam suboriri possint, oportet ut praemature discutiat quaerenda, examinans singula, et consulens de his viros sapientes et rerum peritos. 3. Quamvis explorata videatur habere omnia, quia tamen pronum est aut excessu aut defectu quopiam peccare, necessarium deinde erit, ut non oscitanter, sed sollicite, attente, ac studiose secum ipse iterum iterumque ratiocinando meditetur atque expendat singula. 4. Oportet insuper ut non confuse, sed clare distinguat res inter se, bonum a malo, verum a falso mature diiudicans. 5. Quibus denique sic perfectis, necesse est, ut non ficte, sed solide ac constanter operetur; seu res, de quibus apud animum suum prius ipse statuerit, totis viribus exequatur.

PROSEQUITUR Confucius: sunt qui nolunt discere, quia discendo non proficiunt, nec illico assequi possunt quod volunt, at si discant, non tamen, donec sciant, desistant a studio: sunt qui nolunt interrogare, quia interrogantes ob tarditatem ingenii non statim capiunt responsa, at si interrogent, non tamen, nisi intelligant, ab interrogando desistant: sunt qui nolunt ratiocinando meditari, quia quod meditantur non facile assequantur, at si quidem ratiocinentur, non tamen, donec assequantur, a coepto desistant, aut desperent: sunt qui nolunt argumentari et diiudicare, quia rem non usquequaque clare et distincte percipiunt; at si quidem diiudicant, non tamen donec clare omnia percipiant desistant aut despondeant animos: sunt qui nolunt operari, quia in operando non solidi et costantes sunt, at si operantur, non tamen desistant a coepto iam opere, donec tota contentione compleatur: etenim si alii prima et unica vice feliciter possunt aliquid assequi, tu ipse saltem, si non unica vice unove conatu, centesimo sane aliquid efficies: si alii decima vice quidpiam possunt, tu millesima saltem vice spera te consecuturum.

SI quis igitur hoc revera impetrare possit abs se, ut sine intermissione saltem conetur servare, seu agere iuxta, dictas quinque regulas, quamvis ipse rudis fuerit et ab arte ac natura parum iuvari se sentiat, tandem tamen evadet clare intelligens; et quamvis sit modo mollior et imbecillior, tandem aliquando fortis evadet in exercitio virtutum. Hactenus Confucius.

CONCLUDIT çù sù verba et doctrinam avi sui dicens: Se ipso, id est, sine operosa contentione vel conatu, vere solideque perfectum esse, simulque rerum omnium intelligentem; dicitur

natura, seu connaturalis virtus a coelo infusa: Rursus seipsum praevio conatu et studio illuminare et reddere intelligentem, ac deinde in vera virtute seu perfectione solidare, dicitur institutio (vel, ut alii explicant; ab illa vera solidaque perfectione claram et perfectam rerum omnium intelligentiam habere, hoc est quod dicitur natura, seu nativa quaedam virtus et perfectio a Coelo mortalibus indita; haec est Tien Táo, seu Sanctorum virtus, quae nihil unquam labis ac vitii passa velut in Olympi quodam vertice constituta quaqua versum ad omnia summa cum facilitate quasi descendit: at vero ab ea clara et perfecta rerum intelligentia, quae scilicet diuturno studio ac labore parta fuit, ascendere ad primaevam illam et veram perfectionem, seu nativam virtutem prout a coelo primum indita fuit, hoc dicitur institutio, seu disciplina virtutum non infusa, sed acquisita; et haec est Gîn Taó,seu sapientum virtus, non sine labore scilicet eluctantium in altum Olympi verticem, in quo primum a Coelo constituti erant ideo quisquis nativa perfectione dotatus est, seu Sanctus, eo ipso est clare intelligens omnia, seu sapiens; et quisquis labore et conatu rerum claram intelligentiam sibi comparavit, mox etiam poterit facili negotio solide perfectus esse, et pari gradu cum ipso Sancto.

Hic deinceps exponit çù-su Avi sui et Magistri doctrinam de solida veritate, et quae cum hac coniuncta sit suprema quadam sanctitate, quam licet Interpretes gentiles (aliquibus exceptis) homini attribuant; eam tamen adeo sublimem facit Philosophus, ut revera nonnisi supreme veritati ac sanctitati tribui posse videatur. Nam cum asserit, summe veram esse, et hanc dumtaxat posse intelligendo exhaurire suammet omniumque rerum naturam, praescire futura, esse rerum principium et finem, amplissimam, subtilissimam, perpetuam, et absque termino, esse quid sine motu, movens ac producens, contegens, sustinens, et perficiens omnia; esse quid unicum, summe sanctum, summe intelligens, invisibile, etc. ut in textu infra patebit; quid aliud innuere voluit, quam supremum aliquod Numen, perfectissimamque mentem? Huius notitiam si nos Confucio eiusque discipulis concedimus, quid obsecro novi dicimus, cum eam ipsam tam multis Ethnicorum concesserint, primum quidem ipsemet Apostolus, deinde sancti Patres, ad extremum tot ac tanti Doctores atque Theologi, et ipsis barbaris Nationibus ipse eloquentiae Princeps Ethnicus? Quid? Quod hi dum demonstrare conantur existentiam Dei rationibus moralibus; non parum roboris demonstrationi suae petant ex ipso illo gentium omnium et sapientum consensu, qui utique in falsum constanter adeo conspirare nequeant .

ITAQUE ait çù-su, quamvis quae a Coelo homini indita est natura, rationalis quidem sit spectata radice sua, et solidum quid, verum, et sine fictione, tamen quia per vitiosos affectionum suarum motus homo iam deflexit ab illa nativae puritatis innocentia ac veritate, non clare eam cognoscit, nec in operando assequi potest, quantum naturae conditio et status exigit; ideo solum is qui in universo hoc summe perfectus et sanctus est potest in cognoscendo penitus exhaurire suam ipsius naturam: qui autem potest exhaurire suam naturam, hoc ipso tam potest exhaurire et intelligendo et recte instituendo hominum naturam, ac efficere ut redeant ad originalem suam puritatem a qua desciverunt: Quod si potest ita exhaurire hominum naturam, iam hoc ipso etiam poterit exhaurire aliarum rerum naturas, et explere quod exigunt sive illas gubernando, sive conservando, efficiendoque ut unaquaeque res obtineat statum naturae suae consentaneum: Quod si potest exhaurire rerum naturas, iam etiam poterit veluti coadiuvando concurrere cum Coelo et Terra ad rerum productionem et conservationem: Quod si potest ita adiuvare caelum et terram in producitone et conservatione rerum, igitur cum caelum sit supra, ut omnia complexu suo foveat ac tegat, terra sit infra ut omnia sustentet, et eiusmodi summe sanctus in medio sit caelum inter et terram constitutus, iam etiam potest cum caelo ac terra ternarium principium perficere. Et haec quidem spectant ad caelitus inditam et regulam.

AB his, primi scilicet ordinis perfectis viris, qui proximi sunt seu secundi, primum quidem hoc agunt, ut intorqueant sive rectificent quod curvum est, et non sine labore et constantia nituntur restaurare nativae bonitatis nondum amissae particulam et excitare scintillam primaevae lucis nondum penitus extinctae: Quod si fecerint, et dictam nativae bonitatis particulam restaurarint, tum et poterunt reviviscere quodammodo, ac obtinere primum illum solidae perfectionis vigorem; non aliter fere quam in arenti arbore et prope iam emortua, si forte vel gemmulae, vel surculi unius viridantis indicio tenues vitae reliquias superesse intelligamus; laborem industriamque mox adhibemus nunc rigando, nunc aggerendo pinguiorem glebam; ad haec, amputando si quae desperatae curationis sint; et  causam denique mali vitiique fortiter tollendo, id tandem efficimus, ut arbori toti pristinus vigor ac vita restituatur. Ubi igitur assecuti fuerint solidam perfecionem, mox illa ipsa sese prodet: Ubi se se prodiderit, mox illucescet magis magisque Solis nascentis instar: Ubi illuxerit, mox veluti Sol in meridie lucis radios late diffundet: Ubi ita irradiaverit, eo ipso motum faciet animorum:

Vir enim solida perfectione praeditus suis virtutum radiis suaque virtutum fama hominum animos perstringat necesse est: Uti motum fecerit et commotionem animorum, iam morum mutationem sine sensu inducet: nam exemplo suo ad bonum se propensum reddi sentiet, etsi nesciat unde sibi hoc accidat: Ubi morum mutationem induxerit, eo ipso felix universorum conversio consequetur. Solum is in hoc universo qui summe perfectus et sanctus est efficere potest hanc conversionem. Huius quoque secundi ordinis viri, cum tandem pervenerint ad solidam perfectionem, tum etiam suarum virtutum fama poeterunt adeo sublimem animorum conversionem efficere, et hoc modo una cum caelo et terra concurrere ad harmonicum illum orbis universi concentum.

QUONIAM homines passim habent animum quadam pravarum affectionum veluti caligine offusum, nequeunt clare cognoscere rationem omnem, quandoque nec discernere ea quae ante oculos versantur, quanto minus ea quae ab oculis sunt remotissima, ut sunt futura? At vero) inquit çù su) summe perfecti ac sancti virtus ea est, ut possit praevie scire futura: Cum Regia Familia proxime est erigenda, procul dubio passim dantur fausta quaedam prognostica: Regiae item Familiae cum imminet occasus, indubie item dantur infausta quaedam prognostica, quae et manifestantur in herba Xi dicta et in testudine Quei dicta (supra hanc cremebant aliqui dictam herbam, et ex maculis, seu coloribus, qui tum forte apparebant, coniiciebant futura) et praevio motu seu horrore quodam metuque futurorum percelluntur quatuor membra, seu totum corpus humanum. At summe perfectus, si quando forte calamitas, aut felicitas proxime instat, non attendens ad eiusmodi signa, in probis procul dubio praenoscit praesentitque istam, id est, felicitatem; in improbis, haud dubie praenoscit illam, id est calamitatem: ideo que summe perfectus cum tam subtilis et perspicax sit, est instar spiritus omnia undequaque penetrantis; quorsum igitur eget huiusmodi auguriis et prognosticis?

Quod ad sortes attinet, atque alias superstitiosae antiquitatis observationes, Chinam quoque videtur olim contaminasse labes ista, quae illis temporibus generi humano prope toti communis fuit. Hoc quidem certum Priscis etiam Sinis suas fuisse sortes, sua fuisse auguria; atque ex his de fausto rerum prorsus affinitatem esse nexumque arctissimum; sicut ambae res partium sint instar, ad unius, quod totum sit, constitutionem: in quo cum pars longe nobilior, et quae alteri dominatur, caelum sit; hinc fieri ut vigor omnis ac virtus a caelo in terram, et ipsos qui versamur in terra mortales, perenni quodam fluxu velut a suo capite in subiecta membra

dimanet. Verum cum talis esset caelestis ille fluxus et efficacitas ut creberrime sensum fugeret, neque aliter fere quam per effecta sua proderet sese tametsi non deessent ipsis Astrologi sui (iudiciarii) quos velut Interpretes arcanorum caelestium identidem, quamvis exiguo sane operae pretio, consulebant; omnino tamen sibi persuaserunt, in terris quoque nonnulla existere, quae propriam quamdam, ac praecipuam cum caelo coniunctionem, et quasi sympathiam haberent; quorum scilicet indicio de futuris rebus et arcanis caelorum influxibus certiores fieri possent. Sicuti in humano corpore videmus usu venire, ut affectionem capitis pedes, quamvis omnium remotissimi, primi tamen non raro persentiscant. Huiusmodi ergo sympaticam virtutem, testudini in primis putabant inesse; tum quia haec viva quaedam (ut aiebant) imago erat caeli ac terrae, cum hanc ipsam terram (quam quadratam esse statuebant) inferiore corporis sui parte, quae item quadrata est, testudo referat; caelorum vero convexa dorso suo; nec non variis striis, ac lineamentis, quibus variegatum tergus habet, caelestes Planetarum domos circulosque depingat; tum etiam quod existimarent, ex brutis animantibus nullum aliud testudine vivacius reperiri, quippe quae mille annos eoque amplius, ex ipsorum sententia, superaret.

Herbae Xi dictae ratio plane similis erat: excrescebat haec (ut ipsi quidem scribunt) ad novem cubitorum magnitudinem, et caeterarum herbarum victrix, arboribus ipsis aequabatur: credebatur etiam mille annis vegeta persistere; hinc mirificum illius pretium, quod arcana caelestique vi pollere crederetur.

Usum porro utriusque rei huiusmodi fuisse narrant, herbam Xi iuxta, aut etiam supra Quéi seu testudinis dorsum statuebant; mox admovebant ignem; hunc ubi dicta herba conceperat, diligenter observabant quis inde quantusque fulgor, et qui colores promicarent: Rursum quis motus ac nisus ipsius testudinis: qui item colores in variegato conchae dorso se manifestarent: et si quidem tales erant, quales exigere praesens anni tempestas, ex. gr. verna, videbatur; bene scilicet ac feliciter ominabantur, sin aliter, mox augurabantur instare sinistri quidpiam. Non aliter fere quam si Medicus Sinensis ex indicio pulsuum brumales inesse humano corpori affectiones aestivo tempore persentiscat, latere virus aliquod, et morbum imminere non dubitanter affirmat: Similiter etiam ut cum quis insperato corporis motu, vel symptomate corripitur, angi solet ac timere: quod ipsum in hoc quoque textu Philosophus indicavit.

Ut autem cognoscamus in quem potissimum finem, quibusve in rebus Prisci dictas observationes adhibuerint, plurimum lucis nobis afferet quod in Xu-kim lib.Ⅰ. fol. 29. commemoratur. Constituerat Xún Imperator Imperium per manus tradere clienti suo, Yu dicto (fuit hic Familiae Hiá primae Familiarum Imperialium Fundator ac Princeps) propter ingentia Viri merita quando is maximas eluviones aquarum per annos plurimos iam stagnantium non minus industrie quam feliciter in mare derivavit.

At Yu serio scilicet recusat oblatam dignitatem; alios esse complures, quorum merita multo sint suis maiora; horum uni deferri posse Imperium: quem si designare difficile videretur, consuli sortes posse, et vero in re quae tanti foret momenti omnino debere. Ad haec Xún Imperator:

Quotiescunque, inquit, nobis offertur dubia res, et explicatu difficilis, sortes utique consulimus: verumtamen priusquam illae consulantur, ego quidem rem, de qua deliberandum est, mihi ipsi ob oculos pono, mature admodum quid illa commodi, quid incommodi trahat, et horum quid cuique praeponderet expendo: Prudentiorum quoque sententias exquiro sollicitus: quibus auditis, tum vero statuo mecum ipse quid facto sit opus: exinde magnam testudinem adhiberi iubeo, et sortes mitti: verum nunc ego prius hoc constitui et decrevi, ut in Imperii cura tu mihi succedas; neque est quisquam omnium quos consului, qui non mirifice probet sententiam meam, et cum hanc fama iam vulgarit, nonne tu ipse vides quantum populi totius studium, qui plausus existant? Favent igitur procul dubio, favent ipsimet Spiritus sententiae nostrae; ecquod enim aliud ipsorum votum sit, quam votum multitudinis totius? cui ergo dubium esse possit quin a sortibus non alia, quam in qua nos ipsi sumus, sententia sit extitura? Ergo supervacaneum profecto sit illas denuo consulere, quando iam constat, nobiscum vota populi totius, ipsosque adeo spiritus conspirare. Haec Imperator.

Quae iuxta sensum Cham colai exposita, certe non parum lucis, uti modo dicebam, praebere nobis hic possunt; fit enim perspicuum, nequaquam sic usos fuisse sortibus, ut illae, ad res suscipiendas, vel peragendas, primae ac praecipuae cuiusdam regulae vim obtinerent: Imo nec illae tanti unquam fuisse videntur, ut si quid e bono Reipublicae videretur esse, et recto iustoque consentaneum, nequaquam id propter adversantes sortes, auguresve, praetermitterent. Et vero nonne docet hoc ipso loco Philosophus, divinationibus huiuscemodi non opus esse sanctitati, propterea quod quisquis ea praeditus fuerit, citra divinationes omnes et occulta perspicere, et de futuris etiam coniicere prudenter possit? Quid? Quod omnino credibile est Augures istos ac Vates, si quidem iam cognoverunt de Principis atque Optimatum sententia ac voluntate, plerumque huic obsecundare solitos, atque ad hanc vel invitas pertrahere testudines suas, communi scilicet Astrologorum quorumdam vitio, qui dum hor scopos suorum Principum erigunt, fausta fere omnia, plurimos vitae annos, nova opum et Regnorum incrementa credulis vaticinari, an mentiri? solent.

Noster autem Confucius, tametsi observationibus istis parum fidei, vel omnino nihil ipse daret, imo eas contemneret etiam ac damnaret (ut infra constabit) non potuit tamen non illarum mentionem aliquam facere, tum hic, tum in libro Ye-kim: propterea quod (uti Cham kem

prudenter observat) imperante Familia Cheu, sub cuius occasum Philosophus vivebat, observationes istae in usu essent. Usum porro toto receptum Imperio, et ab antiquitate sua non mediocriter commendatum, ipse privatus cum esset, certe quidem Regiae dignitatis expers, si palam damnare, si abrogare institisset, operam lusisset utique nec aliquod huius pretium operae praeter invidiam turbati nequidquam Imperii retulisset.

Sed haec sufficiant: Atque eo dicta sint, non ut velimus divinationes istas defendere et Priscos Sinas prorsus purgare; sed ut Lectori constet, nihil hic fortasse quod magnopere damnari possit praeter ignorantiam, quam et nos utique damnamus inveniri. Nunc institutam Sinici Textus explanationem prosequamur.

VERA solidaque perfectio est suimet ipsius perfectio. Id est, se ipsa perficitur: aut per se ipsam perfecta est, et non per aliquid a se distinctum: Et regula est sui ipsius regula; ad quam sic exiguntur, et diriguntur res aliae, ut ipsa per aliam non dirigatur.

HAEC vera solidaque ratio, sive perfectio, est rerum omnium finis et principium. Si desit rebus haec vera solidaque ratio, sive perfectio, non erunt res. Pari modo in moralibus actio illa quae veritate caret, non virtus, sed umbra virtutis ac superficies quaedam censenda est. Exempli gratia, si filius ex vero et sincero animo non obediat, non est censendus obediens; nec subditus fidelis si Regi cum fide et veritate non serviat: Hac de causa sapiens et probus vir veram hanc solidamque perfectionem aestimat maximi.

VERE perfectus non hoc tantum agit, ut seipso perficiat sese, et deinde hic sistit: sed praeterea perficit etiam res alias. Perficere seipsum, amoris est tendentis primum in sui ipsius perfectionem: perficere alia, prudentiae est seu providentiae, et hae quidem nativae virtutes sunt: at vero una simul unire et colligare has duas virtutes applicando eas externis, seu rebus aliis et internis, seu sibi ipsi: hoc quidem rectissimae regualae est: easdem praeterea virtutes suis temporibus et circumstantiis exercere, convenientiae est. Videlicet ut ita perfectissimus consurgat in hoc universo rerum concentus, et res omnes finem naturae suae consentaneum consequantur.

PROPTEREA igitur qui summe perfectus et sanctus est nunquam consistit ac cessat; sed continenter et absque interruptione operatur.

SI nunquam cessat, ergo eius virtus intrinsecus semper perdurat: quod si semper perdurat, ergo nequit diu latere, sed per effectus et actiones suas ultro se prodat et foris appareat necesse est.

SI foras per effectus se prodit, ergo late longeque diffundetur per incrementa virtutum suarum: si late ac longe diffunditur, ergo ample et profunde, adversante nullo, dilatabitur magis magisque amplitudine illa virtutis, et fama operationum suarum: Si tam ample ac profunde dilatatur, ergo ornatu tantarum virtutum sublimior omnibus assurget, et cunctis clarus ac conspicuus, universoque orbi solis instar refulgens: adeoque ad fructuosum rerum omnium concentum sive harmonicam conservationem una cum Caelo et terra conspiret necesse est.

ETENIM quia per incrementa tot tantarumque virtutum adeo amplus est, et illa amplitudine potentiae operationum suarum adeo profundus est, ideo brachio virtutis suae telluris instar sustentat res omnes, dum tribuit cuique quod congruit: et quia tam sublimis est tamque conspicuus et clarus, ideo operationum suarum splendore, veluti coelum, collustrat ac protegit res omnes: Quia denique virtus illius adeo ubique late diffusa, adeo perdurans est, ideo perficit res omnes: Ex quo consequitur, ut cuncta perfecte gaudeant consentaneo naturae suae statu.

OB illam suam amplitudinem et profunditatem aequiparatur terrae; ob sublimitatem vero et claritatem aequiparatur coelo; cum quibus ternarium perficit principium. Quod vero attinet ad latitudinem suam, durationemque, absque termino est et absque mensura.

HAC ratione talis ac tantus cum sit non prius exhibet sese atque ostentat, ac tum deinde manifestus fit; non prius hortando movet, ac tum deinde conversionem efficit; non prius utitur quodam virium molimine ad faciendum quidpiam, ac tum deinde perficit, vel ut alii explicant; cum igitur tanta sit eius virtus, tametsi non ostentet sese, neque spectandum offerat; tamen per effectus suos manifestatur; adeoque in hoc cum occulta terrae virtute concordat: non movetur; et tamen movet, atque efficit conversiones; seu non videtur movere quidpiam cum exteriori quodam sonitu et clangore, et tamen suavi quadam tranquillitate, et

absque violentia conversiones rerum efficit et animorum; adeoque cum coelo tacitis motibus et influentiis agente concordat: denique nil fit; et tamen facit: vel, non videtur quidpiam magnopere agere; et tamen semper agit, ac perficit omnia.

SUPRA docuit çu-su summe veri et sancti virtutem una cum coelo et terra ad omnia pariter conspirare; hic vero delabitur ad ostendendum, illam coeli terraeque in effectis producendis efficacitatem ab uno dumtaxat, eoque primo Principio, pendere quemadmodum et viri sancti perfectio omnis pendet ab unica animi perfectione et solida cordis veritate. sic igitur ait: Coeli, terraeque ratio, seu virtus producitiva et conservativa, quamvis magna, potest tamen unico verbo comprehendi et exhauriri. Veritate scilicet aut soliditate, et haec quidem in efficiendis rebus non est quid duplex; sed unicum quid et simplex; et tamen eiusdem modus et ratio in procreandis rebus inscrutabilis est.

Ad huius loci clariorem notitiam, placet hic attexere verba ipsa, quibus doctissimus Interpres Cham, Tum, ço hunc eundem locum explanat; non quidem eiusdem prorsus cum Colao sententiae; sed quae a veritate tamen nec ipsa aberret. Sic enim ait: Equidem si non habemus perspectam coeli terraeque rationem, quomodo possumus perspectam habere summam veritatem? Coeli enim terraeque operationes sunt inexhaustae, seu quodammodo infinitae. Si tamen scrutemur, et inspiciamus illius qui horum (coeli scilicet ac terra) propriae originis Dominus et Autor est rationem maxime praecisam maximeque in compendio exhauriri equidem poterit et comprehendi unico verbo (quo verbo Chí Chîm scilicet, id est summi veri, vel summae veritatis, ut disertissime ipsemet Cham colaus Interpres explicat Tò unico verbo) caeterum coelum et terra (prosequitur Cham tum ço) tametsi producant res; ipsa tamen revera etiam sunt intra hanc principii rationemcontenta una res. Id est, continentur etiam ipsa intra numerum et praedicamentum rerum productarum; hoc enim est quod in textu dicitur Kî Quêi Ve Yè, hoc est ipsa etiam sunt res. Verumtamen unica haec primi principii ratio summe pura ac simplex est, et nequaquam duo, seu composita ratio; et in hac tandem sistitur. Hoc autem quod diximus Pú úlh, id est, nequaquam duo, nihil aliud est, seu significat, nisi productivum rerum omnium principium esse dumtaxat unum, et esse spiritum: quia scilicet naturaliter et ex propria virtute procreat universa: neque scimus ille ipse (scilicet spiritus procreans universa) undenam prognatus sit. Sed quis hoc poterit cogitationibus suis “scrutando” coniicere? Haec ille classicus Confucii Interpres, Cham tùm ço dictus, in caput vigesimum quintum libri Chum-yûm fol. 37. p. 1. in primis suis editionibus.

HAEC itaque Coeli et terrae ratio ac virtus, qua possunt tot tamque miros effectus producere, lata item est, et profunda, sublimis et clara longe lateque diffusa, atque perpetua.

HANC coeli et terrae amplitudinem atque vim effectivam quam et in soliditate ac veritate fundat hic per partes çu-su enumerat. Iam si aspicias (inquit) hoc coelum non aliud videbitur, (si cum tota eius amplitudine conferatur) quam haec lucis et fulgoris tantilla portio, sive quantitas; at vero si mente ascendas ad eius altitudinem et splendorem quaqua versus se diffundentem, videbitur esse quid interminabile: etenim Sol, Luna, Stellae, et tot signa coelestia in eo, velut suspensa continentur; universae item res ab eo comprehenduntur ac teguntur. Iam si spectes hanc quam pedibus calcas terram, collata haec cum totius corporis mole, videbitur unius dumtaxat pugilli terrei quantitas; at si mente percurreris illius amplitudinem et profunditatem, sustentat illa maximos montes, et inter quinque celeberrimos Sinarum (U Yo vocant) montem Hóa-yo praecipuum; et tamen tantae molis pondere non gravatur; sinu etiam suo complectitur flumina et maria, et tamen iis non a terra constrictis inundatur; denique est ea omnium rerum sublunarium firmissimum sustentaculum. Iam si hunc conspicis montem, quid obsecro (si cum rebus quas continet, quaeque oculos latent, conferatur) videbitur, nisi quodammodo unius frusti lapidei tantillum, vel quantulum pugno comprehendi potest: at si studiosius eum contemplatus devenias ad eius latitudinem, magnitudinemque videbis illico mille plantas et arbores ibidem nasci ac germinare, mille volucres et feras ibi commorari, metalla item et lapides pretiosos in eius visceribus latentes in lucem prodire. Iam si oculos convertas ad harum aquarum congeriem, quid sane (si conferatur cum toto quaqua patet Oceano) nisi unius cochlearis tantilla portio, seu modicum quid tibi videbitur? at si mentis oculis descenderis ad illarum inexhaustam abyssum, comperies profecto grandia cete, crocodilos, serpentes cornigeros, dracones, squammiferos sine numero pisces, et ingentes testudines in iis procreari; innumeras denique opes et divitias ex iis enasci atque emergere. Huius loci sententia eadem est quae supra fol. 7. p. 2. §. 1. Haec enim quatuor coelum, terra, montes et mare, si in aliqua parte exigua spectentur, non magna sunt, sed si ad eorum summum perveniatur immensum quid videtur, ita virtus viri divini etsi adeo exilis ac subtilis sit in tantam excrescit magnitudinem ut cum his conferri possit et eam dimetiri non possimus.

CONCLUDIT çu-su citans Odarum librum, ubi sic dicitur: Solius coeli virtus proh quam alte recondita, quam perpetua et excellens est sine interruptione agit, ac nunquam cessat. Quasi diceret (inquit çu-su) quia coelum adeo solide perfecteque, et tam constanter semper agit, ideo scilicet est caelum: nam si vel unum temporis momentum interrumperetur influxus, quatuor tempora iam non decurrerent aequali cursu, neque res producerentur; adeoque nec esset coelum dicendum. Quomodo (prosequitur Oda comparans coelo Regis Vên-vâm solidam ac defaecatam virtutem) quomodo non ubique manifesta est Vên Regis virtutum puritas et sinceritas? Quasi diceret (addit çu-su) Vên Rex ideo videlicet fuit Vên, id est talis ac tantus heros, quia virtus in eo fuit pura et sincera et per consequens nunquam defecit, aut interrupta est adeoque cum caelo merito comparanda.

O QUAM magna et late patens sancti viri lex et virtus, quam ille numeris omnibus explet.

O QUAM in immensum diffusa, Oceani instar exundans, et omnibus rebus sese insinuans concurrit ad productionem, et conservationem omnium rerum. Adeoque sua celsitudine ac sublimitate pertingit etiam ad ipsum coelum.

ET huius quidem legis amplitudo et superabundantia o quam magna, o quam sublimis! Rituum maiorum, et Officiorum civilium trecenta capita; et rituum minorum Officiorumque ter mille capita complectitur eoque amplius: omnia inquam magna et parva Imperii statuta ubique comprehendit.

IDCIRCO cum eiusmodi virtus sit adeo sublimis et obtentu difficilis, expectandum est quoad veniat eiusmodi summe sanctus vir; et tum demum sperati poterit, ut adeo excellens virtus illo Duce ac Magistro in actum prodeat, atque ab hominibus opere perficiatur.

Quis ille sit, de quo Philosophus hic loquitur, alii (si placet) statuant: ego quidem sicut asseverare non ausim, quod haec profatus sit impulsu Spiritus illius, quo movente Sibillae quondam de Christo vaticinatae sunt; ita et negare sic profatum esse haud quaquam sane velim. Certe constans inter Sinas fama est, Confucium identidem dicere solitum Si Fam Yeù Xím Gîn. Hoc est in Occidente est (vel erit) Sanctus. Sinis autem Iudaea Occidentalis est.

IDEO dici solet, nisi maxima sit virtus ac sanctitas, summa quoque lex et ratio nequaquam coalescet, hoc est, summae legis observatio nequaquam erit omnibus numeris absoluta.

HINC igitur virtutis studiosus in primis suspicit ac summopere colit, et conservare studet virtutem rationalem, seu lumen naturale quod a coelo accepit; adeoque ad rectae rationis regulam omnia accurate examinans, seseque instituens, perducit virtutem nativam extenditque ad suam latitudinem et magnitudinem, quae nullo deinde privati amoris vel cupiditatis vitio contrahatur; exhaurit item ac perspicit etiam subtilissima, et minutissima quaeque tam perspicue discernens singula, ut ne latum quidem unguem a vero aberret. Praeterea perficit et ad apicem perducit nativam eiusdem mentis suae virtutem ad quamdam sublimitatem et claritatem; et quidem agendo omnia iuxta regulam medii sempiterni recolit vetera, et studet scire nova. Denique stabilit et assidue corroborat ante parta, ut augeat ac perficiat quod fas et aequum est. (Vel, ut alii explicant: virtutis studiosus colit virtutum fundamentum, quod est natura ipsa rationalis et lumen rectae rationis; et inde progrediens, seseque instituens, iuxta illius dictamina procedere nititur: severo examine studioque utens addiscit semper, nihil unquam de hoc ardore studioque proficiendi remittens; atque ita tandem assurgit ac pervenit ad cordis amplitudinem quamdam, ita ut exhauriat etiam minutiora quaeque et subtiliora: pertingit item ad sublimem quamdam claritatem et perspicacitatem mentis, et hac duce cuncta agit iuxta rectae rationis regulam, secure incedens per regiam illam medii consentanei viam. Assuetus autem, et impense gaudens huiusmodi studiis recolit vetera quae didicit, et alia atque alia identidem studet scire de novo; parta conservat, et assidue accumulat nova, ut iteratis actibus corroboret sibi quod fas et aequum est; ac insuper augeat sibi perfectam iuris, et rituum civilium, ac virtutum quae iis continentur, scientiam et praxim, atque ita summa illa a coelo lex et ratio non poterit cum huiusmodi viri virtute non conformari et in unum coalescere.

CUM igitur huiusmodi vir sapiens in hoc totus sit, ut virtutem quam in se excolit reducat ad eam coeli rationem; sit, ut quovis loco, tempore, ac statu nihil agat quod rationi non sit consentaneum. Atque haec etiam est causa, cur vir perfectus, seu sapiens consistens in superiori loco ac dignitate non superbiat nec insolescat: consistens in inferiori loco et gradu non sit refractarius ac rebellis nec violet leges et iura passim recepta, aut nova

quaedam moliendo, aut ea que non sunt in usu et antiquata pertinacius tuendo. Quod si in Regno vigeant virtus et leges, eius sermo sufficit, ut evehatur ad dignitatem, vel ipse (quamvis hanc nequaquam ambiat) vel alius quem ipse proponet. Si Regnum sine virtute ac legibus sit, eius prudens silentium, et privatim caute sibi uni vacantis assidua vigilantia et taciturnitas sufficit, ut partium neutram offendens imperturbatus sibi vacans relinquatur, et evitet pericula ac calamitates, quibus probi quoque sunt obnoxii in Regno perturbato. Exemplum ex Odarum libro adfert de quodam eximiae sapientiae optimate Chûm Xam Fù dicto, de quo oda ait: Quia recte intelligens erat, ac rerum eventuumque prudens indagator, idcirco potuit illaesam conservare suam personam. Hoc illud est quod hic supra diximus addit çu-su (vel, ut alii explicant: Hic Odae sensus idem ipse est quem nos dicebamus) videlicet, virum solide perfectum omni loco et statu sui semper similem esse.

HIC çu-su paululum digressus invehitur contra eos, qui cum sint homines privati, aut violant ritus, et leges iam receptas, aut temere moliuntur novas instituere. In hanc rem citat Confucium, qui sic ait: Si quamvis rudis et exiguae virtutis vir, tamen velit suo unius iudicio uti, eoque niti, quasi valeat magno rerum usu magnaque vi intelligendi: Si item e vili plebe sit quispiam, et tamen velit pro libitu sibi arrogare quae non sunt sui iuris et fori: Rursus si natus sit in praesenti faeculo, et sub huius saeculi legibus, et tamen e contrario convertens se ad prisca, mordicus tueri velit ac sequi Priscorum iam antiquatas leges: Si sit qui talia agat, ego sane affirmo fore ut non paucae calamitates obveniant ipsius personae.

SI non fuerit coeli filius, seu Imperator, qui cum virtute coniunctam habeat auctoritatem, nemo alius (inquit çu-su) instituat ritus et urbanitatis officia; nec inducat novos curiae usus, aut pro libitu suo mutet ea quae ad Regiae domus supellectilem, ac reliquum aulae apparatum pertinent; nec item ausit suo unius arbitratu mutare quidquam rei litterariae, aut reformare veterum librorum monumenta. Ne scilicet Imperii pax, quae stabilitur et conservatur per uniformem usum rituum, litterarum, et consuetudinum, et ea quae per haec fovetur concordia novitatibus eiusmodi perturbetur; atque ita Imperium periclitetur.

Est prorsus admiratione dignum quod in hoc Sinarum Imperio, quod unum si non magnitudine sua certe hominum frequentia universam Europam longe superat, tanta sit tamen, et ab omni retro memoria semper fuerit in rebus omnibus uniformitas tam constanter et exacte observata; ut non solum lingua, rituumque civilium, qui ad forum, coniugia, et

disciplinas scholasticas spectant; item sacrificiorum, vestiumque una eademque pro cuiusque gradu sit ratio; sed Urbium quoque, Palatiorum, et Domorum par omnino forma; sic ut qui unam Urbem viderit, omnes huius Imperii Urbes vidisse censeri possit: Quin eo tandem processit Priscorum Regum cura et uniformitatis studium, ut per idem fere anni tempus placuerit toto Imperio nuptias celebrari; per eosdem fere dies duci funera et iusta defunctis fieri; atque in eum finem adeo constans ab omni aevo Kalendarii usus, rerumque per anni dies peragendarum distributio quaedam instituta, et quotannis toto Imperio promulgata: Quamquam hanc temporum ad res eiusmodi peragendas observationem posterioris aetatis superstitio non parum vitiavit, atque ad fines longe alios, quam quos Prisci illi legum conditores spectabant perniciose detorserit. Nimirum postquam idololatria tantam varietatem sectarum, atque opinionum, adeoque et rituum, aliarumque rerum, invexit, decessit in isto quidem genere non parum de laudabili illa Sinarum inter se mutuo conformitate: Quae quidem dum olim viguit, puto, Chinam hanc, non Imperii, non Provinciae, non Urbis, sed unius Familiae sub suo Patre familias speciem quamdam praebuisse: Etenim et literae, et sigilla, et tituli, pilei quoque, vestes, Aedes ac Palatia et insignia; ritus item dum sacris operabantur, fercula dum conviviis vacabant, chori saltantium, canentiumque pro maiori vel minori cuiusque gradu ac dignitate, nomen suum, et ordinem, et maiestatem sortiebantur. Tanta porro vigebat olim observantia proportionatae huius uniformitatis, ut si quem praescriptos rituum morumque limites excessisset, non is arrogantiae solum, sed ambitus quoque non raro damnaretur; etsi forte quae unius propria sunt Regis temere usurparet, in rebellionis quoque suspicionem et crimen vocaretur. Hinc Prisca lex illa in libro 3. Officiorum fol. 29. sic habet: quisquis fecerit turpes cantiones, aut peregrinas vestes, aut exercuerit inusitatas artes, aut inusitata instrumenta confecerit, ut ita perturbet decipiatque populum, occidatur.

MODERNI huius, sub quo degimus, Imperii Cheu currus (inquit çù su) eosdem describunt sulcos, quos olim describebant, quandoquidem similibus constet rotis: Libri autem eandem servant methodum et ductus literarum qui olim in usu erant: Morum quoque atque officiorum eadem quae olim ratio est. Idem enim mos est maiores inter et minores, summos inter et imos, et amicos inter. Quo pacto igitur rudis quispiam et privatus ausit non sequi hodiernos hos maioris momenti ritus et leges huius Imperii, cum hic et nunc vigeant, et a prisca illa integritate parum discedant?

TAMETSI quispiam (inquit çù-su) habeat eorum (Priscorum scilicet Regum) dignitatem, si tamen careat eorumdem virtute, ne is tantum sibi tribuat, ut audeat instituere noves ritus, et

novam musicam; quia virtus est condendarum piarum legum fundamentum: Tametsi etiam quispiam habeat regias illorum virtutes, si tamen careat regia eorum dignitate, item nec is arroganter ausit instituere ritus et musicam: hoc enim spectat dumtaxat ad eum qui una Sanctus sit et Imperator.

Hic observa quod Prisci binis literis Lì Yo concentum quemdam concordiamque rituum et musicae significari voluerunt: nec rituum tantum, sed etiam officiorum quae solent homines inter se mutuo passim exercere. Et vero inest literae Lì utraque vis haec et significatio: Etenim cum probe intelligerent ipsi, ritus omnes atque officia si non a vera animi sententia veraque virtute, ceu nativa radice procederent, inutile quid evanidum et fucatum esse, et haud quaquam posse diu vigere atque persistere; omni studio atque industria hoc scilicet agebant, ut illi ritus et officia suo quaeque virtutum succo imbuta magis ac magis in Imperio quotidie florerent: sed cum hic rursus animadverterent, abhorrere quodammodo a virtute naturam nostram arriperent homines, praesertim Regiae stirpis iuventus, et ii quorum tenerior aetas nullis dum vitiis depravata erat, musicam adhibuerunt, ac pulcherrima quaeque virtutum documenta suavitate musices imbuta candidae iuventutis animis instillare sunt aggressi.

Ad ritus autem quos comitabatur, vel animabat potius dicta iam musica, spectabat in primis cultus ille qui caelo deferebatur, supremo inquam caeli terraeque spiritui, utpote qui et procreator sit viventium omnium; et principium: hinc in lib. Ye Kim diserte dicitur avitos Reges instituisse musicam ut eam solenni ritu offerrent supremo caeli Imperatori. Spectabat item cultus, quo prosequebantur maiores iam defunctos tamquam suos progenitores; ad extremum is quem deferebant Regibus, et populi totius Magistris, ut iis quibus a caelo demandata sit cura populi recte instituendi, et a quibus Regnorum felix administratio proxime solet dependere.

Officia vero potissimum erant illa, quae humane societatis maxime sunt propria, et spectant ad quinque ordines qui sunt Regem inter et subditos; Parentes inter et filios; inter fratres maiores natu et minores; inter maritum et uxorem, ad extremum familiares inter seu amicos: quibus addi quoque potest discrimen et ordo, qui ob disparem conditionem plebeios inter et nobiles observari solet. Et hi quidem ritus et officia vinculorum plane sunt instar et nexuum, qui alia atque alia corporis eiusdem membra, tum inter se, tum ipso cum capite perquam apte vinciunt uniuntque: unde protinus existit mutuus omnium inter se et honor et benevolentia, adeoque totius Imperii perennis quaedam pax atque felicitas, et politici corporis admirabilis omnino firmitas, decor et venustas.

Confucius itaque ritus istos et officia lumen esse dicebat Imperii, atque

ubi illa desiderarentur caeca esse confusaque omnia.

Quoniam vero quae in hoc genere servari volebant atque exerceri, non ficte, sed ex animo, quemadmodum dicebamus, et ex vera virtute fieri volebant atque observari, et harmonia quandam politica et morali externis interna respondere; cumque numeris fere musicis ederetur in vulgus haec ipsa doctrina, hinc Li Yo, id est sua ritibus sociari musica dicebatur; et esse sua sinceri cordis, a quo ritus et officia procedebant, cum ipsis quae foris se prodebant ritibus officiisque concordia.

Priscorum igitur musicam instituentium cura omnis et studium, non ad privatam Principum oblectationem referebatur (uti antiquus Author Tai Su Cum pluribus refert) sed vel maxime ad iuventutis ac populi totius rectam institutionem; eratque tum aliarum virtutum, tum in primis concordia subditorum inter se suoque cum Principe suavis et domestica magistra. Quo illa vero plus authoritatis obtineret ac fidei non ab aliis quam ab ipsis Imperatoribus institui poterat ac vulgari: sed inter hos quoque non cuicunque Principum fas erat rem tantam suscipere, sed iis dumtaxat qui eximiam plane virtutem cum Imperatoria dignitate coniunxissent. Et illa quidem quanto mox in pretio haberetur hinc potest intelligi, quod ad spectate virtutis Regulos deinde missa magni cuiusdam muneris instar obtineret. Is autem, cui componende musices, et in lucem usumque publicum edende, necnon statis temporibus coram Principe et Optimatibus Imperii decantandae cura demandabatur (Ta Su Yo, sive magnum Magistrum Musices vulgo nominabant) haud quaquam humilis aut mediocris etiam conditionis Vir erat ad Mandarinos superioris ordinis, et quidem vitae integrae sapientiaeque non vulgaris viros cura ista pertinebat.

Usum vero musices, uti perpetuus Chinae fuit, sic et esse antiquissimum vel ex eo potest intelligi, quod Fo Hi, primus gentis Sinicae conditor, primus quoque fuerit musices Magister, et alter plane Orpheus gentis suae: quippe qui rudes et agrestes homines voce fidibusque pertraxit e sylvis suis ac montibus; et suavitate cantus illectos paulatim ad humanitatem, ac civilem vitae societatem perduxit et promiscuam vagamque libidinem coniugiorum vinculo constrinxit. Itaque musica ipsius Fû Laî est dicta, propterea quod invitatrix fuisset hominum, ut ad eum sponte accederent qui tam praeclare ipsis opitularetur; sed et ipsa Sinarum lingua 320. circiter vocibus monosyllabis constans, quid aliud videri potest quam perpetua quedam tot accentuum in singulis vocibus harmonica varietate concinnata musica? Sed et aliis populi Principibus suum singulis musica studium suus amor fuit: Extant enim propria musica nomina, quae ab Auctoribus suis Imperatorum celeberrimis unaquaeque sortita fuit; et omnis quidem Sinensium ingeniis accommodata lenis est ac placida, mutuae pacis et concordiae blanda conciliatrix, si penultimam tamen excipias, quae ut Auctorem habuit Vu-Vâm tertiae Familiae conditorem et bellicosum, tota sui Auctoris plena est, Martemque et arma spirat; sed hanc quoque ob causam pacifico

literarum ordini, ipsique adeo Confucio non usquequaque accepta.

CONFUCIUS solebat dicere: Ego quidem semper amo et cum voluptate refero Priscae Familiae Imperialis Hiá ritus; attamen exigui Regni Kí (hoc spectabat ad imperium Familiae Hiá) posteri quia a Maioribus degenerarunt, non sunt horum sufficiens testimonium, seu non sufficiunt, ut eos, tanquam legitimos testes integritatis dictorum rituum ac legum, sic aliis possim proponere ut fidem obtineant: adeoque quomodo eas ego unus sequi possum? Ego item examinavi et didici Familiae Imperialis Yn seu Xam ritus et leges, et quamvis sint etiam nunc in modico Regno Sum (hoc spectabat ad Imperium Familiae Yn) posteri, apud quos quaedam extant monumenta iam sunt atque obsoleta, nec desunt moderni Imperii pia statuta, et Priscis aemula; ego cur illa potius, quam haec sequar? Ego denique accurate studui praesentis Familiae Imperatoriae Cheu ritibus ac legibus cognoscendis, quae cum sint rationi et tempori accommodatae, iisque nunc passim omnes utantur, tametsi in quibusdam forte differant a Priscis ritibus Familiarum Hiá et Yn, ego quidem sequar hos Familiae Cheu modo imperantis ritus.

SI is qui obtinet et administrat Imperium (inquit çu su) illa tria magni ducat momenti; illius Imperii homines ac subditi pauca peccabunt seu raro delinquent adeoque facilis et pacifica Imperii gubernatio consequetur. Haec tria, supra f. 25. p. 2. §. 3. commemorata, spectant ad ritus civiles, ad Aulae regimen, et ad examen librorum ac rem litterariam: nam illa morum ac rituum per totum Regnum uniformitas, et par agendi norma in omnibus, plurimum confert ad mutuam inter se et cum ipso capite concordiam, quae est Imperii stabile fundamentum.

SUPERIORUM temporum Reges, quamvis probe statuerint leges, hae tamen quia aut diuturnitate temporum, aut librorum corruptela, aut sapientum defectu, velut evanuerunt; vel certe si nondum interierint, quia tamen moderni Reges, qui eas proponunt populo servandas, ipsimet carent propria Regum virtute, sit ut careant etiam sufficienti testimonio apud populum; cum autem illis desit sufficiens hoc testimonium non datur fides, eos porro quibus non datur fides, populus non sequitur. Viri autem sancti in inferiori loco seu privato constituti quamvis probe intelligant ac colant urbanitatis officia et sint digna Imperio virtute praediti, si eadem Priscorum pia instituta populo servanda proponant, tamen quia carent regia dignitate sit ut nec ipsi valeant debita authoritate apud

populum; cum igitur desit debita authoritas ac dignitas, his a populo non datur fides; si non datur fides, item populus non approbat nec sequitur eorum nova statuta aut consuetudines: adeoque eius dumtaxat, qui idem et Sanctus sit et Imperator, ritus et exemplum populus sequetur.

IDEO perfecti Regis recta gubernandi ratio redicitus fundatur in sua ipsius persona, qua testatam facit virtutem suam universo populo: explorat exigitque regimen suum ad normam trium Priscorum Regum (scilicet Yù, Tam et Vêm Vu) et non aberrat: confert et combinat res a se gestas cum coeli terraeque lege, et huic illae non adversantur: testatam facit adeo ipsis spiritibus quantumvis reconditis virtutem suam, et nihil haesitat, nullaque in re dubitat. Imo etiamsi post centum saecula expectatus Sanctus advenerit, non ambigit quin eadem virtus eidem testata sit futura. Hic solum significare vult divini Regis ritus ac leges adeo esse rationi consonas ut nulli rationi caelesti vel divinae adversentur ac nulli sint in posterum mutationi obnoxiae. Etenim si Rex examinet reducatque ad praxim omnia trium Regum pia statuta, iam non errabit: Si item erigat instituatque leges iuxta illam coeli ac terrae ordinatissimam Regulam, sane iam nihil aget contra dictamen naturae rationalis: Denique si ita omnia agat, ut suae integritatis testimonium vel ab ipsiimet coeli Spiritibus eamdem coelo terraque legem servantibus accipere queat, iam nequaquam dubius aut anxius erit; certum namque est quod quidquid ita egerit vel statuerit rectum erit: Etsi contingat ut per centum et amplius saecula expectetur ac desideretur ille Sanctus, tamen, si modo dicto Rex agat, nullatenus dubio pede sed constanter perget in coepta via; nam quocunque tempore adveniat ille Sanctus, profecto non eum arguet erroris, quippe illam secutus est legem ac normam, quam ipsemet Sanctus haud dubie approbaturus sit.

QUOD Rex virtutem suam testatam fore spiritibus non dubitet; hoc inde quidem provenit, quia ipse novit coelum. Quod post centum etiam saecula expectato Sancto eamdem testatam fore non ambigat; in causa est, quia ipse novit hominem, seu quod hominis est proprium, adeo videlicet recte ageret ut integritatis suae testimonium vel ab ipsismet caeli et terrae Spiritibus (aut ab ipsomet caeli terraeque supremo Spiritu) accipere valeret; adeoque sic dirigeret omnes suas actiones iuxta spirituum perfectissime in omnibus operantium regulam, ut ne dubitaret quidem an recte ageret necne; hoc autem est perspectum habere coelum, seu coeli rationem quam dicti spiritus omnibus numeris explent: Rursus ita recte in

omnibus procederet, ut quamvis contingat per centum et amplius saecula expectatum advenire Sanctum, tamen sine ulla haesitatione eodem tenore nunc agat, quo Sanctus ipse ageret, hoc sane est perspectum habere hominem, seu hominis rectam legem, quam Sanctus ille, si existeret, omnibus numeris expleret.

HAC de causa perfectus Rex dum quidpiam aggreditur ac movet, iam hoc ipso omnibus post saeculis esse potest orbis terrarum norma et exemplar, ex quo posteri dirigantur: Si quid agit, iam hoc ipsum omnibus item saeculis esse potest orbis lex: Si quid loquitur, iam id eo ipso omnibus saeculis esse potest orbis instructio et regula; atque adeo populi, quamvis procul absentes, virtutum eius fama excitati, iam ad ipsum anhelant et suspensi expectant expetuntque sibi talem Principem; praesentem vero sic amant, sic eo gaudent ac fruuntur, ut nullum deinde tam chari Principis et tam piae gubernationis vel taedium, vel etiam satietas eos capiat.

ATQUE hoc est quod in libro Odarum dicitur: Si Rex eiusmodi existat illic, non est qui illum aversetur; si existat hic, non est cui sit taedio; adeoque ubicunque tandem degat, et quocunque tempore, quasi diu noctuque, et in perpetuum depraedicabitur. Rex adeo perfectus (addit çu-su) nullus dum fuit qui non hoc modo, et quam citissime obtinuerit illustre nomen ac famam omnium laudibus celebratam per orbem universum.

ÇU su hic in laudem Confucii Avi sui simul et Magistri plus aequo excurrens, et commemorans, qua ratione moderatus sit actiones suas, vitamque instituerit sic ait: Confucius (quem honoris gratia Chumnhi nominat) eminus, seu, quod ad Priscorum Regum tempora attinebat, honorifice commemorabat identidem Regum Yao et Xun eximias virtutes et rectam gubernandi normam; cominus autem, seu, quod attinebat ad praesentem temporum suorum statum, sequebatur ac imitabatur ipse Reges Vên Vâm et Vù Vâm fundatores Familiae Cheu, cuius extremis fere temporibus vivebat: Supra, id est, si nos iam de coelo agamus imitabatur ipse tanquam normam sibi propositam coeli tempora; hoc est, imitabatur admirabiles illas coeli vicissitudines ac motus, temporumque concordem discordiam, unde sublunarium rerum tanta vis atque varietas existit, et perpetua quadam serie vel nascentium vel intereuntium aequabilis et imperturbatus ordo: huic quippe ordinis in se exprimens imaginem Confucius, sui ipse semper similis, nec tamen idem omnibus, non cessabat alia aliis, prout exigebat cuiusque conditio, sapienter ac pie impertiri. Infra, id est, si nunc quoque terram contemplemur,

conformabat se aquae et terrae; quippe sicut haec, cum unica sit moles, temperie tamen, et rerum quas gignit varietate multiplex est ac diversa, Boreales aspero gelu ac nive durans, Australes vero miti calore fovens, Orienti pandens maria, Occidentem vero nemorosis ditans montibus et vallibus foecundans; sic etiam Magister noster cum versaretur in Regnis Lù, Súm, çî, çù olim dictis, mores ac ritus cuiusque Regni solerter odoratus, omnes studiose observabat, et admirabili quadam dexteritate maxime contraria pugnantiaque hominum ingenia tractare sic noverat, ut tamen semper sui similis idemque, sine intermissione bene quidem de omnibus, sed de Rep. optime mereretur.

HIC çu-su prosequitur laudes Confucii non sine hyperbole fuit (inquit) similis caelo et, terrae et haec quidem prout nihil non continet ac sustentat; illud vero prout nihil non complexu suo regit et ambit: similis fuit item quatuor temporibus successive et ordine aequato procedentibus, similis fuit Soli et Lunae alternis vicibus successive illuminantibus omnia: Ita etenim[1] et vir Sanctus nihil non complectitur ac fovet largo sinu suae pietatis, et cives et alienigenas constringit amplae charitatis suae brachiis; nihil non fortitudine sua prudentiaque sustentat; et denique splendore sapientiae suae ad omnes atque omnia nullo non loco et tempore pertingit.

QUAE a caelo foventur ac teguntur, et a terra sustentantur universae res, una omnes procreantur, et tamen non sibi mutuo nocent aut impedimento sunt: Successivi Astrorum motus, quibus constituuntur ac dividuntur anni tempestates, Sol inquam et Luna Principes Astrorum et Magistri temporum aequabiliter, ut videmus, in orbes suos successive procedunt ac circumaguntur assidue, et diei noctisque discrimen efficiunt, et tamen non sunt sibi mutuo contraria. Causa igitur, ob quam in tanta tot rerum vicissitudine ac varietate, nulla sit tamen perturbatio et pugna, haec est, quod in rem quamlibet a caelo veluti derivata sit tenuis quaedam ac limitata virtus pro sua cuiusque rei exigentia; quae vis ac virtus, fluenti instar assidue emanantis perenni alveo rigat universa. Quod autem in hoc universo res tam diversae simul procreentur, et tam uniformiter agant, nec sese mutuo impediant, hoc demum tribui debet magnae et illimitatae cuidam virtuti, quae velut omnium fons et radix pro cuiuslibet rei facultate et exigentia tam longe lateque omnibus se indesinenter communicat; et ita efficit ac corroborat rerum procreationes, ut nihil unquam desideretur. Patet igitur coelum et terram ideo esse tantae magnitudinis.

Interpres noster hic vim textus inferre videtur, dum visibili huic coelo

[1] In the printed text this is written as "etenin", which is a typographical error.

virtutem tribuit illimitatam. Attamen Interpres alius Cham Tùm ço dictus, hunc eumdem locum explanans, et nullam vim textui inferens sic ait: Illae caelum terramque inter, seu volatilia, seu natatilia, seu quadrupedia, seu germinantia, omnia magno numero procreantur; et ubi procreata iam fuerint, alia evadunt magna, alia evadunt parva, quaelibet iuxta veram naturam suam, nec se mutuo impediunt. Sic quatuor anni tempestatum, Solis item ac Lunae periodi singulae stato gyro perpetuo circumaguntur; et frigus ac aestas, dies item ac nox tam ordinate procedunt, ut abeunte uno alterum identidem succedat, nec sibi mutuo adversentur. Iam vero quandoquidem ita singula conservantur, ut se mutuo non destruant singula; ita operantur moventurque ut sibi invicem non adversentur; haec utique omnia inferioris cuiusdam virtutis participata quaedam sunt ratio, et velut inferioris ac subordinati cuiusdam dominii portio. Igitur omnes res perenni quodam fluxu et serie se manifestant: quatuor anni tempora perenni cursu incedunt non secus ac minora fluenta e maiori alveo emanant et pluribus ceu brachiis derivata rivisque divisa perpetuo fluunt, et nunquam exhausta deficiunt. Sed utique inter haec sit alicuius Domini ac Gubernatoris maxima et suprema quaedam virtus necesse est; quae gubernet in illo priori, quo nulla dum res, nulla dum rerum ratio extitit; ut scilicet regat ordinetque rerum omnium origines, moderetur ac velut manu teneat motuum cursuumque omnium axem seu cardinem; componat item discordiarum in tanta rerum diversitate principia; et denique dissolvat seu resecet corruptionum quarumcunque enascentia germina. Atque ita consummata completaque hac conversionum origine in suprema illa virtute, seu causa prima, tum deinde minor illa seu subordinata causarum secundarum virtus nunquam exhaurietur. Atque hoc scilicet est propter quod caelum ac terra adeo evadant magna, omnino inquam est, propter hanc quam suprema virtus exercet gubernationem ac imperium, etc. Ita Cham tûm ço modo citatus, fol. 46. pag. 2. in primis suis editionibus.

HIC, et seq. çu-su iterum iterumque commemorat, et commendat summe Sancti virtutes. Solum (inquit) in orbe universo summe Sanctus et perfectus est qui queat omnia percipere et clare intelligere, penetrare ac comprehendere; adeoque sufficiens est, ut ex culmine suae virtutis descendat ad gubernandum haec inferiora omnia. Si virtutes contemplemur, eius animi magnitudo et amplissima liberalitas, affabilitas, benignitas ac mansuetudo sufficiunt ad habendam capacitatem quae admittat et paterno sinu foveat ac complectatur universos: eius activitas, celsitudo, robur, et invicta constantia in tuenda iustitia sufficiunt ut omnia manu teneat conservetque: eius item pura illa simplicitas, seriusque animi candor,

prudens item moderatio et mentis aequabilitas; eius denique rectitudo et integritas a quavis vel minima pravitate aliena, sufficiunt ut apud omnes obtineat honorem et venerationem. Ingentia illa decora et ornamenta, atque horum mirabilis quaedam temperies et concordia quae res moderatur in pondere et mensura; ad haec minimarum etiam rerum exacta investigatio et dilucida discussio ad subtilissima quaeque et recondita sese extendens, sufficiunt, ut recte distinguens inter bonum et malum, habeat quod sine periculo erroris omnia discernat atque diiudicet.

TANTO igitur virtutum comitatu, tantisque ornamentis ac praesidiis instructus, amplus admodum est atque diffusus, placidus et profundus, atque rerum omnium fons et origo quaedam: adeoque suis temporibus, cum scilicet ratio et bonum universi id postulat, sese prodit exeritque; alioqui sua se involvens virtute, seque uno contentus sibique sufficiens, placidissimae quietis otio perfruitur.

AMPLUS, inquam, est atque diffusus veluti coelum ipsum; et idem placidus ac profundus est, tamque secretus ab oculis nostris veluti aquarum abyssus: Quod si tanta sanctitate praeditus ob commune emolumentum quandoque foras se prodat, iam ex universo populo nullus erit ui non eum veneretur; si quid profatur, iam e populo nullus erit qui verbis eius, ut ab oraculo profectis, non det fidem; si quid agat ac moliatur, iam e populo nullus erit qui non faveat illius conatibus, qui acta non probet, iisque laetus ac gratulabundus non applaudat.

ATQUE hac de causa summe Sancti fama et nomen Oceani prorsus instar exundabit ac diffundetur per medium Sinarum Regnum, et hinc multo longius dimanans pertinget ad barbaros Australes et Boreales: naves et currus quocunque terrarum pertingunt; humana industria ac vires quocunque penetrant; caelum quidquid tegit; tellus quidquid sustinet; Sol et Luna quidquid suis radiis collustrant; pruina et ros quocunque locorum decidunt; ad extremum quicunque habent in venis sanguinem, vitamque hanc, et communem aerem respirant, non possunt non venerari ut Regem et amare ut Patrem communem huiusmodi Sanctum. Atque ideo supra dicebam, eum aequiparari coelo. Vel arctissimam quamdam societatem habere cum ipso coelo.

SOLUS ille qui in hoc universo summe perfectus et Sanctus est, eiusmodi est, ut queat ordiri, et contexere terrarum orbis magnum ordinem et rationem; qui item possit erigere universi huius magnum fundamentum; qui denique possit perspectas habere quae sunt a caelo et terra procreationes et conservationes rerum. Huiusmodi igitur summe Sanctus, cum talis ac tantus sit, quo tandem modo fieri potest, ut sit res ulla in toto universo cui innitatur aut inhaereat aut a qua dependere, et iuvari prius debeat, ut deinde operetur.

SUMME benevolus et beneficus est eiusmodi Sancti amor ac pietas quae se se extendit ad Mundi huius magnum ordinem; placida item ac profunda perfectionum eius abyssus quae valet erigere universi huius magnum illud fundamentum: quam latissime patet et extenditur eius coelum, ex quo tot in orbe conversiones rerum perpetua quadam et uniformi serie promanant.

ÇU-SU, postquam quae potuit attulit in laudem summe Sancti, ut significet imparem se esse tantae perfectioni declarandae, concludit, solum Sanctum de Sancto pro dignitate loqui posse, quippe qui solus intelligat quid quantumque sit esse Sanctum. Sane (inquit) nisi quispiam sit revera magno et perspicaci ingenio, sit Sanctus, inquam, et ea coelitus sapientia ac prudentia praeditus, ut alte penetret omnem coeli virtutem, hunc modo dictum Sanctum eoquis tandem alius poterit cognoscere, aut verbis exprimere? solus igitur summe Sanctus exhaurire potest summe Sancti virtutem, tam ipse intelligendo, quam aliis deinde enunciando. Verbo: nemo Sanctum probe novit nisi Sanctus.

HACTENUS egit çu-su de summe Sancti perfectione: iam redit ad explicandum viri perfecti et vere solidi virtutem, de qua in initio libri huius: Quae utique debet excludere omnem simulationem, hypocrysim, et cupiditatem gloriae exterioris; ut ita paulatim gradum faciat ad viri Sancti virtutem. In eam rem carmen citat de matrona pulcherrima cui magnam addebat gratiam pretiosissimas vestes quasi alia superinducta, velle contegere Oda sic ait: si quis induatur veste divite ac variegata cui superinduat vulgarem penulam, hoc ipso declarat quod oderit haud dubie eiusmodi ornatus ostentationem ac splendorum exteriorem. Ideo (inquit çu-su) perfectus vir occulit contegitque suam quidem virtutem sed ea in dies magis lucis instar crescentis augescit, et vel invita se prodit ac manifestatur: E contrario simulatoris et ficti

improbique hominis fucata virtus, speciem nescio quam virtutis ostentat illa quidem, sed revera nonnisi speciem: Et vero propria haec est inanium eiusmodi hominum industria, ut se suaque ostentent offerantque omnium oculis spectanda; sed quia non virtus illa, sed umbra virtutis est, plane fit, ut in dies magis ac magis extenuetur, et tandem ceu fumus evanescat. Perfecti viri virtus, si primum illius saporem consulas, videbitur insipidum quid et insulsum; et tamen, ubi matura consideratione, multoque magis ipso exercitio et imitatione eam iterum iterumque degustaris, talem esse comperies, ut, quamvis ea pascaris assidue, non tamen pareat nauseam et fastidium. Rursus, videtur illa remissum quid esse et exile et prope contemptibile, et tamen, si mentis oculis quae interiora sunt contempleris, quantum ibi decoris et gratiae, quantum venustatis invenies! Humilem rudem, ac informem primo aspectu diceres; et tamen, in cordis medio perpolita est recteque composita et iuxta rectam rationem mirabiliter ordinata. Quid multa? vestis attalica est, gemmis et auro collucens; verumtamen sub vili penula latet secura: Quo occultior hoc pretiosior. Et haec quidem de interna privataque sui perfectione intellige: cuius cum tanta sit lux, tanta vis ardoris, ut cohiberi nequeat quin ultro prorumpat, impendatque sese communi Reip. bono procurando; ideo (addit çu-su) si vir eiusmodi perfectus noverit eorum quae longe absunt proximum principium, seu si noverit dirigere alios ex sui ipsius norma; item noverit morum motuumque originem, seu noverit commovere aliorum animos ex suo ipsius animi motu; noverit denique subtilium et arcanorum manifestationem, seu noverit, quod ea quae intus latent haud dubie tandem aliquando foras se prodent; tum sane poterit hoc modo cum tam praeclara rerum notitia paulatim gradum facere, ac tandem ad eminentem Sancti virtutem pertingere. Vel, ut alii exponent: si noverit quarumcunque actionum principium esse cor; bonas ex corde bono malas ex corde malo procedere: si item noverit morum et rituum originem fundatam in illa Sanctorum Regum symmetria recte commensurata cum coeli ratione, qua res omnes diriguntur: si denique noverit subtilium et reconditarum rerum manifestationem, si possit scilicet ex iis quae foris apparent cognoscere ea quae intus latent; tum poterit is etiam hoc modo paulatim pertingere ad virtutem Sanctorum.

ALIA Oda sic ait: Penitus abdita sit licet, altisque depressa latebris delitescat virtus (uti et vitium) tamen vel sic mediis ex tenebris omnino in lucem prodibit. Quapropter (exponit çu-su) vir perfectus cordis intima discutiens, ubi penitissimos animi sinus inspexit, si nihil prorsus deprehendat morbidi seu vitiosi, tum

scilicet acquiescit; et cum non sit quidpiam cuius eum pudeat, fit etiam, ut nec displiceat sibi in corde suo, a quo iam non reprehenditur. Nimirum viri perfecti interior virtus sive id ad quod non possunt passim homines nisi difficillime pervenire, nonne hoc ipsum solum est quod alii non vident? Hoc quippe interiorum cordis examen, cum res sit eiusmodi, ut vir perfectus ad eam exhauriendam non possit nisi difficillime pervenire; nonne haec ipsa dumtaxat est, caeteri hominum quam nunquam observant? Nam caeteri hominum ea solum magni faciunt quae sensibus percipiuntur, de interiori mentis ornatu et cordis puritate parum solliciti.

ALIA Oda sic ait: Vide ac circumspice quomodo te geras cum solus degis in tua domo: Insuper ne quid agas de quo possis erubescere quamvis verseris in abditissimo tuae domus recessu. Ideo (addit çu-su) vir perfectus non aggreditur negotium et tunc primum attendere sibi incipit; non profert sermonem, et tunc primum de verborum veracitate cogitat: sed semper et in omnibus est vigilans. Etenim vir perfectus, prius etiam quam animi motus quispiam exurgat, iam attente solliciteque se observat sibique ipse invigilat; priusquam proferat sermonem, iam plane sibi persuadet et sine ulla dubitatione credit verum esse quod dicere meditatur; atque hoc intelligit esse pretium operae suae, hunc vigilantiae et examinis sui fructum, ut in iis quoque rebus ac studiis quae neque oculis percipiuntur neque auribus, circumspecte timideque se gerat.

RURSUS Oda sic ait: Mystes ingrediens Templum, ut sacrificando coram omni populo permoveat et invitet spiritus, inusitato cum silentio et singulari animi corporisque compositione accedit; et quamvis populo non indicat silentium; tamen sacrificii tempore vox nulla confabulantium auditur ne dum murmur aliquod existit aut contentio circumstantis populi. Nimirum perspecta singulis virtus ac probitas eius qui sacra peragit, itemque gravitas illa et modestia, quae in ore habituque totius corporis relucet, index interioris reverentiae et compositionis, tanta est, ut quamvis neminem hortetur ipse, nemini poenas intentet, in officio tamen contineat omnes ac perficiat, ut cum altissimo quodam silentio venerabundi sacris assistant. Eodem modo (inquit çu-su) Rex perfectus, quamvis non largiatur munera tamen populus nulla spe praemii, sed uno sui Regis exemplo ad eum imitandum permouetur necnon ad omnem virtutem, et ad obsequendum in omnibus quae sui muneris sunt mirifice invitatur: Rursus quamvis non irascatur, aut poenas intentando et supplicia a malo non deterreat, facit tamen, ut

populus a Regia persona pertimescat multo magis quam si falcibus et securibus armatus subditorum suorum cervicibus immineret.

ALTIUS iterum provehitur çu-su in sua Regum institutione columnas hic tandem figens, eamque ponens virtuti, quam Regibus vult inesse, metam, ut plus ultra non videatur Regum virtus atque felicitas progredi posse. Authoritatem igitur a Priscis petens Odam citat, quae sic ait: si tam subtilis sit et a vulgi captu sensibusque tam remota adeoque tam profunda et non apparens, ac veluti solitaria seu unica perfecti Regis virtus, ut illius ne vestigium quidem mortalium oculis offerri videatur, quaeque delitescens in intimo cordis recessu nonnisi per heroicas actiones, et publicam mortalium utilitatem absque ostentatione se prodat; tum sane centum, hoc est, omnes omnino Sinensis mundi Dynastae et Reguli suspicientes illam regiae virtutis maiestatem tanquam coeleste quid et humano maius, pro suo quisque captu et viribus studiose eam aemulari contendent. Et haec quoque causa est (inquit idem çu-su) cur Rex perfectus, utpote conscius huius veritatis, tam solide colat, id est, tam vigilanter, reverenter, ac sollicite quovis loco et tempore tueatur ac conservet internam virtutem: cuius quidem tam vigilantis reverentiae, et tam sapientis vigilantiae; curaeque hic fructus existet, ut tandem etiam orbis universus, quamvis haud quaquam capiat tantam et tam arcanam virtutem, tamen a tali Rege administratus, perpetua pace perfruatur.

CONCLUDIT çu-su, confirmatque dicta libri Odarum authoritate; ubi (iuxta Interpretes) introducitur ipse Xam Ti supremus caeli Imperator loquens.

Sic igitur Oda ait: Ego (inquit supremus caeli Imperator) complector et amo Vên-vâm Regis clarissimam et purissimam virtutem: Et ideo quidem amo, quia illa non magnopere personabat, ut forinsecus perciperetur et appareret. (Vel ut alii explicant: quia illa non petivit suam magnitudinem a verborum sonitu et exteriori quadam specie ac splendore, sed e soliditate et cultu interiori) Nimirum, Confucius inquit, exteriora ista uti sunt sonitus verborum et splendor seu figura exterior, opes inquam, et arma, eloquentiae vis, et Imperatoriae maiestatis splendor, in ordine ad hoc ut moveatur et convertatur populus, sunt revera quid posterius et ramorum instar; ac vero solida illa cordis veracitas quae verbis factisque se prodat, et aliarum quoque virtutum praesidiis instructus animus, radix ipsa et fundamentum sunt; adeoque id quod prius ac praecipuum hic censeri debet. Alia Oda sic ait: Eiusmodi virtus est subtile quiddam et leve instar pili. Attamen (subiicit çu su) pilus quamvis

revera tenue quid ac subtile sit, adhuc tamen datur quidpiam sensibile quod cum eo ordinem habeat, eique comparetur et correspondeat: quapropter ad rem illustrandam magis appositum est carmen aliud quo dicitur: supremi caeli res longe fugit sensus humanos, adeoque nec habet vocis sonum quo audiri, nec odoris speciem qua percipi queat. Ex quo (inquit çu sù) confici videtur, eiusmodi rem summum quid esse humanis oculis invisibile, et indivisibile adeoque omnia sensibilia transcendens: et hoc ultimum dictum rem maxime declarat.

In hoc postremo paragrapho duo sunt quae subobscura videri possint, atque explicatu difficilia. Primum quid verba illa Mîm te hic significent. Alterum quid significent illa Xám Tien Chi çai: quippe, tam horum, quam illorum, expositiones variae afferuntur. Nos autem duas potissimum sectabimur.

Et quoad primum quidem, sequemur hic illos qui volunt, perbinas voces Mîm te vel excellentem quamdam virtutem, et hanc moralem, significari; vel rationalem, quae in homine est, portionem ac potentiam: congruit enim expositio haec sane feliciter cum iis quae dicuntur in libro Tá Hio §.1. ubi Mîm te vocatur portio illa rationalis a caelo homini indita; uti hoc ipso libro Chum yûm f.1. et alibi, Tien mím, et f. 25. §. 3. Te sím.

Quod vero ad secundum attinet: duabus vocibus Xam tien, alii supremi Numinis Providentiam; alii supremum coelum sive quod nos Empyreum, sedem videlicet ac domicilium beatarum mentium significari docent.

Caeterum qualescunque demum sint expositiones istae: certa est res una, quod ex hac Libri Chum yûm postrema sententia ternae videntur elici posse veritates, ac Sinensibus, quamvis Ethnicis, probari; scilicet unius et supremi Numinis existentiam et immortales esse mortalium animos: sua denique praemia cuiusque meritis post hanc vitam respondere. Etenim cum introducatur ipse supremus coeli Imperator verba proferens ac deinde cum alibi dicatur Ven-vam pii Regis animam assistere ad supremi numinis laevam et dexteram patet et Deum ab ipsis creditum et animam haud quaquam interire cum corpore: Rursus cum dicatur, quod idem Numen ampectitur et amat virtutem dicti Regis, sua respondere virtuti praemia, non dubie significatur. Quod ver de animarum immortatlitate censuerunt prisci Sinae hic superest breviter examinandum: nam quid de supremi Numinis existentia et Providentia tum variis huius operis locis quadantenus exposuimus et in singularem et copiosiorem tractatum reservamus.

Non inficior priscos Sinas communi et haereditario vitio generis humani de praesenti vita potissimum laborasse; ut bene scilicet ac beate hic viverent, tranquillum florens invictumque servarent

Imperium: quae autem sors eos et vita maneret olim, caelesti Providentiae Numinique permisisse (in quorum tamen numero nequaquam sunt ii, quos eximia plane virtus, resque gestae, et sua ipsorum scripta contemptores fuisse docent vitae mortalis rerumque humanarum, et immortalis vitae studiosos.) Non caruerunt tamen etiam vulgares homines isti, appetitu diuturnae sempiternaeque vitae, quem sentimus mortales omnes inditum nobis esse ab Auctore naturae, utique non otiose frustra inditum. Qui appetitus quam vehemens in quibusdam illorum fuerit, argumentum possunt esse pretiosae potiones illae seu Ambrosiae vitae immortalis quas Imperatores quoque fabulis impostorum, aliquot post Christum saeculis, delusi spe, immortalitatis hauriendae, sumebant.

Rei ergo, quae usque adeo connaturalis est homini, non possunt non extare quaedam vestigia in priscis eorum libris ac monumentis: quae si extant, ut revera extant, et tanquam dubiae tenuesque scintillulae hinc inde promicant; cur has obsecro non malimus interpretatione benigniore, seu leni flatu paulatim suscitare atque accendere; illa diuturnae vitae, seu potius productioris mortalitatis desideria ad spem verae immortalitatis vitaeque traducendo, quam severioris ac sinistrae interpretationis silentio suffocare atque extinguere？Nam ecquis tandem fructus existet ab huiusmodi silentio et severitate？non alius profecto, quam ut videamur tacite fateri, contrariam esse doctrinae nostrae priscam gentis aetatem omnem; utque ita vehementissime corroboretur Atheorum et Impiorum hominum perniciosus error: ubi cessare nos videbunt, mox ultro nos aggredientur ac lacessent ea parte, qua, si animus nobis fuisset, feliciter oppugnari a nobis ipsimet poterant: atque ita tandem dicent, malle se perseverare in ea sententia in qua nos ipsi fateamur, maiores suos fuisse per quatuor annorum millia; malle se tot viros sapientia, virtute, imperio clarissimos sequi, quam paucis aliquot alienigenis contratia docentibus fidem dare.

Absit igitur ab Evangelii Praeconibus haec opinio, ut nihil adiumenti vel lucis ab authoritate Priscorum Sinarum potendum sibi putent Christianae veritati declarandae. Quae quidem opinio (si fas est dicere) vel ab inani quodam[1] metu ac religione, vel certe ab insigni quadam socordia aut ignorantia videtur proficisci. Quod si essent e priscis illis (nam de modernis hic non ago) qui aperte nobis adversarentur, existimantes, nullam recte factis mercedem, neque poenas noxis rependi, cum vita hominis finiri omnia. (In qua quidem sententia fuerunt ex Europaeis Philosophis aliqui; quos tamen sapiens ille Cato apud Ciceronem minutos vocat: apud eundem vero Lelius: Non assentior iis, inquit, qui haec nuper disserere coeperunt, cum corporibus simul animos interire, atque omnia

[1] In the printed text this is written as "qnodam", which is a typographical error.

morte deleri, plus apud me antiquorum auctoritas valet vel nostrorum Maiorum, etc.) Si inquam essent e Priscis qui aperte nobis adversarentur, quamvis et essent alii qui favere nobis viderentur; tutius tamen fortasse tunc foret non attingere suspectas auctoritates: Nunc vero cum neminem patiamur adversarium; nusquam vel umbra istius impietatis appareat; sed e contrario plurima afferri possint, quae, tametsi non convincant, admodum tamen verisimile faciant, Priscos bene sapienterque sensisse de Providentia Numinis et immortalitate Animorum; quis tandem sanae mentis malit adversarios sibi esse, quam amicos, et socios, et patronos, non modo Priscos, sed huius quoque aetatis Sinas, Maiorum suorum (uti supra docuimus) adeo studiosos et observantes？Quis paucos posterioris aetatis Atheos atque Idololatras sequi malit, ac virus ex antiquis illis floribus sugere, quam dulce mel ac salutiferum？Quod iis non modicum contineri cum alii Scriptores, tum vero maxime Societ. IESU Sacerdotes Riccius, Pantoia, Vagnonus, Aleni, Monteirus, Buglius, Martines, aliique Litteris Europaeis et Sinicis clarissimi, docuerunt: Hac in re Lactantium scilicet, aliosque Patrum imitati, Tertullianum inquam, Cyprianum, Minutium Felicem, Origenem, Arnobium: qui Ethnicos suis ipsorum armis, uti et Hieronymus Augustinus, aliique Doctores Ecclesiae, haereticos identidem oppugnabant. Itaque Lactantius de falsa Religione contra gentes cap. 5. Omittamus sane (inquit) testimonia Prophetarum, ne minus idonea probatio videatur esse ab his, quibus omino non creditur: veniamus ad Auctores, et eos ipsos ad probationem veri testes citemus, quibus contra nos uti solent, Poetas dico ac Philosophos. Quamquam et in hoc rursus istos Patres imitantur homines nostri, quod quotiescunque de Animorum immortalitate, similibusque argumentis disputant, longe praecipuum robur ex nostra scilicet Christianorum Philosophia petant, et melli isti Sinico, quod dixi, tantam inspergant coelestis ambrosiae copiam, ut quamvis eam Sinae veluti suam cupidius appetant, revera tamen Europaeorum tota sit, et Christi potius.

Ad extremum quo studiosius hanc veritatem ex priscis gentis monumentis eruamus, illa quoque ratio nos movet, quod siquidem probetur, eam Maioribus fuisse perspicuam, concedent illico nepotes perspicuam fuisse et alteram (quam supra tot argumentis) de supremo quodam Numine quod omnia procrearit ac moderetur: neque enim gens fuit tam agrestis ac barbara quae non agnoverit immortalem Deum, et agnoverit tamen animi sui immortalitatem.

Nunc ad rem veniamus. Argumenti, quod negativum dicitur, non solet esse vis magna; habet hoc tamen, apud Sinas inprimis,

vim suam. Hoc igitur usuri, quaerimus in primis, ecquis Auctorum veterum et classicorum usquam dicat interire mortalium Animos, nullo providentiae consilio, sed casu, fortuitoque res geri? Profecto fateri debent, haud ullum esse qui aperte sic vel insanus sit, vel impius.

Hinc igitur ad positivas auctoritates et argumenta gradum facimus. Ac primum quidem quid ipse Confucius de immortalitate senserit ob oculos eis ponimus. Et multa quidem nobis suggerunt libri Classici, quorum alios ipse conscripsit, alios collegit ac digessit in ordinem. Classicos dixi, qui soli apud Sinenses, et nos quoque suum pondus obtinent. Nam quae in libiris Kia Yu, sive domesticorum Confucii sermonum extant, cum hos septingentis sere post annis quam Philosophus vixit lucem vidisse scribant eam fere obtinet fidem, quam quisque dare voluerit: praesertim cum sit credibile, non pauca, vel ab improbis inserta, vel ab inepte studiosis ipsius Philosophi, conficta iis contineri. Hoc certum, dictos libros in Classicis, et qui litteratis homimbus praescribantur, haudquaquam numerari. Verumtamen ne cuipiam videat hic celasse quidpiam, vel subterfugisse, locum proferam, qui unus videri possit minus favere sententiae nostrae, introducitur enim Confucii discipulus, çù cúm vulgo dictus, ex Magistro suo quaerens, an mortui rerum notitiam conservent. Cui Philosophus, attemperare solitus responsa sua ingenio cuiusque et captui, tempori quoque, et loco, sic respondet, ut tamen sciscitantis dubitationem non tollat: Si mortuis (inquit) perseverare notitiam rerum dixero, timeo ne filii quorum pietas erga parentes maior fuerit, eosdem sociare velint, adeoque se ipsos interimant: Si contra[1], nullam esse asseruero, vereor ne languescat illa filialis pietas, et sint qui inhumatos etiam parentes abiiciant: desine ergo fili mi curiosius exquiere quae sit vita functorum conditio: alia sunt magis necessaria quae scire te velim: ista vero tu deinde congnosces. Sic Philosophus, ubi nota hoc loco non dubitari de existentia Animarum, sed quaeri a discipulo, an Animae defunctorum (quas supponit existere) conservent praeteritorum notitiam.

His igitur praetermissis, quorum minus certa auctoritas est, ea dumtaxat afferamus, quorum indubitata apud ipsos sit authoritas, quaeque ad probandam Sinis immortalitatem magis apposita videbuntur. Cuiusmodi sane multa libri quinque et hi quos hic exponimus, non modo Classici, sed primae quoque classis, nobis suppeditabunt.

Ut autem res ordinatius procedat, a definitione mortis, ut hanc in libris suis tradunt, ordiamur: Hoc modo namque facilius erit de reliquis quae sequentur iudicium ferre, et quid aetas Priscorum senserit intelligere: Nam quid aetate nostra Sinensium plerique, ex

[1] In the printed text this is written as "contta", which is a typographical error.

imperita saltem multitudine, de morte sentiant, nulli dubium vel controversum esse potest, cum satis constet, Pythagoricis de metempsychosi fabulis plerosque fidem dare: qui adeo quamvis animos interire negent, quoniam tamen principiis nituntur vanissimis falsissimisque, absurdum plane fuerit iis quidquam tribuere, et mendaciis firmare veritatem.

Olim igitur, ut docerent, humanam naturam duabus constare partibus, quarum una mortalis sit, immortalis altera, çu lo duabus quoque vocibus utebantur, quarum altera descensus et casus, ascensus altera significatur. Sic mortem Yao Imperatoris in Xu kim librorum sere vetustissimo declarant. Nec diversum efficiunt sensum, quamvis diversae sint voces, quibus Xún, et Ven-Vam Regum, aliorumque Principum descensus atque ascensus; obitus inquam, seu Animae corporisque separatio significatur. Interpretes certo, et quidem Ethnici, quos inter Colaus noster suffragantur hic nobis, ac mirabili sententiarum consensu, sic voces illas exponunt, ut dicant, id quod in altum subeat esse spiritum, quod deorsum feratur atque concidat corpus esse. Procul dubio nec istis, neque tot verbis usuri, si meram corporis resolutionem vitaeque finem significare voluissent. Hinc nimirum illa nunquam satis depraedicata vox et oratio Yù Regis (de quo supra mentionem fecimus) qua ipse consolaturus suos in praesenti subitoque vitae discrimine: sěm kí yè (inquit) sù quěi yè, vita haec nostra, Proceres, depositi est instar: mors ergo depositi restitutio erit. Imo quoniam kí et quěi binae voces, haec reditum quoque significat, illa diversoriam, videtur eodem Laconismo suo vir sapiens complecti etiam voluisse Tullianum istud, quo dicitur natura commorandi nobis diversorium dedisse, non habitandi locum. Quocirca paratos esse debere secum ex vita ista discedere, tanquam hospitio, non tanquam ex domo. Quod si vetustas aliquid hic ponderis atque authoritatis afferre potest, uti sane potest, sententiam tam christianam ante ipsius Abrahami tempora, ne dicam Ciceronis vel Urbis conditae, Rex Sinicus pronuntiavit. Abiit igitur in vulgarem usum pulcherrimus loquendi modus, et cum memoria tanti Principis viget hodieque sic, ut nihil Sinis familiarius sit, quam, ubi quis excessit e vivis dicere kiú xí discessisse iam illum a saeculo, çû xí, vale dixisse saeculo, sié xí, egisse saeculo gratias, etc. prorsus ea ratione, qua narratur quis hospiti, apud quem divertit, gratias egisse, et vale eidem dicto, in patriam remigrasse. Sinas autem, cum sic loquuntur, ex animi sui sententia vulgo loqui, olim certe quidem locutos, mos ille priscorum, cuius in Officiorum libris non semel sit mentio, argumento potest esse. Solebant hi quotiescunque eorum aliquis obierat, in superiora domus conscendere, atque hic coniectis in coelum oculis multo cum gemitu

defunctum inclamare, vocem fo lachrymabiliter ingeminantes. Porro vox illa, sicuti Interpretes hic affirmant, reditum ad corpus, seu reviviscere significat. Ad quem ritum alluserit fortasse Memcius, cum eadem usus voce dixit: Sanctos Reges, si quidem reviviscerent, non alia quam, quae doceret ipse, docturos. Certe in obitu quoque Regum, is quem dixi, ritus adhibebatur; tametsi vero nunc antiquaetus videatur, non obscure tamen declarat quid aetas illa de immortalitate senserit, atque tanto praeclarius quam praesens haec posterorum aetas, quanto longius huic illa praecellebat, si quidem de vitae morumque innocentia, nec-non candore quodam et simplicitate agatur. A Priscis etiam, ut opinor, manaverit mos iste qui hic variis in Provinciis in usu est, ut filii in parentum suorum obitu, lugubri habitu, nec sine lachrymis atque eiulatu viciniora loca concursent, non secus ac si quaererent fugientem animam, et ad pristinam sedem corpusque exanime revocarent.

Quod si existimabant prisci (ut de hac nostra aetate non agamus) hominum animos interire, quam supervacanea stultaque erant haec omnia! An enim quod interiit movere se potest, ne dicam ascendere? An depositum quod periisse constat, idem ipsum restitui? De hospite vero, si quidem is in diversorio suo iam extinctus sit, nonne vel ignarus admodum, vel nugator sit, qui discessisse dicat, qui patriam, qui domum repetivisse? Et illa, quae narravimus, quisquamne sanae mentis faciat, si post mortem nihil quod vivat, quod intelligat, existere arbitretur?

Non me fugit tamen quid ab atheis huius temporis, qui cum a Priscis maxime dissentiant, videri tamen volunt maxime cum Priscis sentire, hic responderi queat: ornatus gratia scilicet ac figurate multa dici; memoratum vero ritum evanidum atque mutilem esse; neque enim Priscis aliud hic fuisse propositum, quam ut dolorem suum, et desiderium illius qui interierat, testarentur: quod autem suspicerent in coelum, atque illinc dilectos Manes quodammodo revocarent, mirandum non videri; quandoquidem sic existimarent, quin adeo et hic et alibi diserte doceant, aerium quid, imo nihil esse praeter merum aerem spiritum illum qui hic dicatur ascendere: nihil autem vel absurdi vel alieni dicere, qui aerem dicat in sublime ferri: sed neque ipsum Confucium ab hac sententia videri alienum, qui rogatus, ut quèi xîn duarum vocum significata definiret, aerium quid esse responderit, ut in Officiorum libris refertur, iisdem scilicet imbutus erroribus, quibus prisci Poetae nostri tenebantur, cum animam nostram particulam aurae esse canerent: quibus item Varro tenebatur, cum diceret animam esse aërem conceptum ore, defervefactum in pulmone, tepefactum in corde, diffusum in corpus. Itaque modum loquendi Sinis admodum

familiarem esse hoc tempore, cum de moriente sermo est, ut çive kí, vel abscissum esse, vel tuón kí interceptum esse hominis spiritum, seu verius respirationem vulgo dicant.

Sic fortassis isti, quos quidem refellere haudquaquam sane difficile fuerit. Nam quod ritum Priscorum supra memoratum sic interpretentur, ut inanem faciant; nullius id auctoritate vel exemplo faciunt, cum nullus Interpretum, quos ego quidem adhuc consulere potui, inanem fuisse doceat. Rursus quod hominis animum per aerem, quem respiramus, definiri dicant, seu describi verius; nihil contra Priscos, aut Confucium efficiunt: quaero enim, qua voce, quave metaphora uti poterat homo cultioris nostrae logices et metaphysices ignarus ad explicandam rem, quam docebat, esse maxime subtilem, et quae fugeret sensus ipsos? an alia quam quae a re sublunarium rerum subtilissima mutuaretur? Imo nos ipsi, nos (inquam) Europaei, cum rationalem animam voce quam possumus propriissima significare volumus, qua voce tandem utimur? nonne Spiritus? At huius ethymologia vocis unde petitur? a spirando. Sed enim et bruta spirant animantia, et venti spirant, suus et his, et illis est spiritus: vitalium quoque spirituum apud nostrates Medicos (quin et Sinicos) creberrima mentio. Est, inquies: verum, ubi de homine agitur, metaphoricus est vocis usus: atque metaphoricus et aëris hic erit. Vis intrem penitius? ipsammet vocem animus, constat a Graeca voce ἄνεμòς originem ducere: haec ergo si Graecis flatum ventumve significat, an recte mox conficies, animam rationalem ex sententia Latinorum ventosum quid esse, vel flatulentum? Neutiquam vero, inquies: declarant enim Latini quid hic sentiant, cum rationalem esse animum dicant. Bene habet. At Sinae quid ipsi quoque sentiant nusquam declarant? Quid crebrius, non Interpretes modo, sed ipsum quoque vulgus, in ore habent, quam haec: sapiens, excelsus, prudens, intelligens spiritus sive animus, etc. quae profecto nemo qui rationis compos sit, nisi de animo ratione praedito dixerit. Iam vero ipse Confucius cum spiritum istum aërium, ut dicis, et quidem ut a corpore separatus est, animatum, intelligentem ac spiritualem vocat, nihil dicit? quando subtilissimum quid esse docet maximeque purum, quando sapientem vocat, quid sentiat non declarat. Narrat, spiritum postquam excessit a corpore manifestare sese, diffundere odorem sui, tristitia quadam affici et sui ipsius commiseratione, quod consortio corporis diuturnaque consuetudine privatus sit; haec aliaque cum dicit, nihil dicit? Nondum quid sentiat declarat? Illud autem Memcii, pronunciatum quam praeclarum quamque appositum ad rem nostram! Nimirum subtilissimum quid esse quo a brutis animantibus differat homo. Subtilissimum vocat, quod expers esse materiae proculdubio intelligeret.

Sed age sane. Faciamus, eos crassiuscule speculatos esse, et spiritalem substantiam (sicut olim tot in Europa Philosophi, Angelicam) materialiter concepisse: An idcirco mox dicemus aberravisse toto coelo, et formam quoque animae substantialem, quae ipsis animantibus tribuitur, hominibus negavisse? Quod si veniam damus et Pictoribus et Poetis dum mentes illas caelestes nobis depingunt, quamvis alienissima quaeque iisdem appingant; Sinenses illico damnabimus, si forte, praeter conceptus alienos (quos ipsi quoque vel inviti formamus assidue) verbis quandoque et sententiis utantur alienis.

Verumtamen quia nobis inter Ethnicos versantibus summopere cavendum est, ne videamur his qui rudiores sunt, vel etiam perversi iam perditique, iisdem quibus ipsi teneri erroribus, prudenter admodum Societatis Iesu Patres, quotiescunque de anima rationali disputandum fuit, voce Ki abstinuerunt; tum quod non alia fere communem quem respiramus aërem Sinenses explicent, tum vero maxime quod ex priscis eorum monumentis, adeoque libris ipsius Confucii vocabula non pauca suppetant, eaque perapposita, quibus nobilior hominis portio, seu immortalis animus significatur. Et hominem quidem ipsum inter omnia viventia nobilissimum quid esse diserte affirmant. Animum deinde Tá ti, seu maiorem ac nobiliorem substantiam, ut a Siaò-ti quod minorem substantiam sonat, distinguant: vocant item clarum caeli mandatum, et claram, seu intelligentem virtutem: ad haec, virtutem naturalem; potentiam intellectivam, quae eadem subtilis sit, quae a coelo infusa, quae lumine rationis collustrata. Quid? quod easdem quandoque voces Animae rationali tribuant quibus spiritus suos, sive Xin, significare solent: Quos etiam alibi errantes Animas vocat liber Ye-kim. Quoniam tamen adscribunt spiritibus eximiam quamdam virtutem (uti supra narravimus) et multa quae vires humanas excedunt, placuit sociis voce Xin sic uti, ut fere non aliis quam naturae Angelicae suppositis tribueretur: ad animum vero hominis significandum plerumque binas voces Lîm sim, vel Lim hoen adhibuerunt. Apte quidem; vox namque Hoen cum Animam significet, addito Lim, mox ad rationalem contrahitur: per Lim quippe vim intellectivam, adeoque spiritalem, significant: metaphorice vero, rei quoque inanimatae (ut supra dicebamus) praecipua quaedam venustas vel efficacitas eodem Lim vocabulo (vel etiam Xin) declaratur. Quod si dictae voci Hoen alteram Kio, quae sensitivum sonat, adiunxeris, sive praeposueris, ampliorem eiusdem significationem effeceris; amplissimam vero, si cum voce Sem, seu vegetativa, copulaveris. Vocis item sim, quae naturam sonat, par item ratio est, quae vocis Hoen.

Cum doceant igitur (ut ad priorem ratiocinationem nostram

revertamur) rationalem hominis naturam, sive Animam, a coelo nobis esse infusam: sive, ut Tullianis verbis hic utar, quod coelestis animus ex altissimo domicilio sit depressus et quasi demersus in terram, locum divinae naturae aeternitatique contrarium. Rursus cum sic a coelo venisse Animum doceant, ut donis suis ornatus, et prudentiae, pietatis, aliarumque virtutum praesidio munitus, tantoque comitatu veluti circumseptus venerit: cumque adeo, quemadmodum praeclare probat ac docet Memcius, passimque pueri cum suis literarum elementis addiscunt, cum nativa quadam propensione ad id quod rectum est atque ex virtute, procreatus fuerit: Imo quicunque Sancti sunt (vetus haec Sinicae gentis opinio est) proprio quodam praecipuoque coeli beneficio Sancti nascantur omnes. Cum sic (inquam) non modo senserint Prisci, verum etiam docuerint, non est profecto quod miremur si putaverint, Animos e coelo profectos in coelum reverti; quando antiquissimus ille Trismegistus dicebat: piorum Animos a morte in naturam Deorum transire a quo nec ii forte dissenserint Philosophi, quos, Cicero scribit, nunquam dubitasse quin ex universa mente divina delibatos Animos haberemus. Multis certe quidem post saeculis sequutus hos Africanus, cum narrasset (apud eundem Ciceronem) Animum nobis datum, ex sempiternis coelorum ignibus, quae sydera et stellas vocamus; quos etiam dicit, divinis esse mentibus animatos; mox addit, eos qui iustitiam colant et pietatem in coelum pergere, et in coetum eorum qui iam vixerunt, quique corpore laxati locum incolant splendidissimo candore conspicuum.

In hanc ergo sententiam exponi potest locus illustris libri Ye Kim: postquam enim ostensum fuit, quomodo res omnes in locum finemque naturae suae consentaneum sponte sua nec sine impetu quodam rapiantur; additur quoque illud: portionem hominis eam, quae nobilior sit, coelum semper intueri, et in hoc ferri tanquam centrum suum: eam vero, quae ignobilior sit, consortem sibi terram pronis oculis spectare. Diceres Poetam, cum simillimam multis post saeculis canebat, ab Sinis didicisse; et horum libros pervoluisse Romanum Oratorem cum dixit: Optimis curis ac studiis agitatum et exercitatum Animum velocius in beatorum Sedem et domum suam pervolvere: idque ocyus facturum, si iam tum, cum erit inclusus in corpore, eminebit foras, et ea quae extra sunt contemplans, quam maxime se a corpore abstrahet.

Sed quoniam solet rebus ipsis, factisque multo plus inesse ponderis, quam verbis atque sententiis missa faciamus haec argumenta quae ab ethymologiis vocum, et variis loquendi modis peti queunt; pergamus ad solidiora, quaeque ex rebus ipsis suum robur atque auctoritatem accipiunt.

Auctor est ipsemet Confucius in libro 1. classis Chun-çieu dicto Animam cuiusdam Chim pe qui vivens praefectum egerat post obitum visam esse. Hic ergo iam habemus testimonium apud Sinas quidem gravissimum, quod Animus cum ipso corpore non intereat: quis enim dicat, virum tam spectatae fidei, et prudentiae tam singularis aut finxisse quod intelligeret esse falsum, aut temere credidisse quod esset fabulosum? Europaei quidem de illo sentient prout cuique cordi erit; at nulli Sinarum prorsus persuaderi id poterit. Sed nolim tamen in hoc unius hominis testimonto praecipuam quamdam vim facere. Locupletissima ex libro Xu Kim maxime classico testimonia me vocant.

Puon-kem ex Familia Xam, inter eas, quae rerum potitae sunt, secunda, ipse decimus septimus Imperator, qui annis 1401. ante Christum imperare coepit, cum ob eluviones maximas cogeretur Aulam suam transferre alio, eamque reducere in primum locum, quem olim sibi in Provincia Honan, Fundator ipsius Familiae Chim-tam dictus, elegerat: (Po loci nomen tunc erat) cumque videret abhorrere populum a mutandis iterum sedibus (hac enim familia imperante quartum iam alio migratum fuerat) adeoque palam obstrepere mandatis suis ac repugnare; scripto publico rationem dedit consilii sui, utilitate simul ac necessitate rei quae agebatur ob oculos omnium posita: inter alia vero quae affert, unum est in quo praecipuam quamdam vim facit: quae quidem nulla fuisset si quidem communis Magnatum et populi sensus et fides pro animorum immortalitate non fuisset. Ego si diutius (inquit) hic commoratus me pariter et vos perdidero, quo tandem pacto iustissimas iras et comminationes effugiam Tam Atavi mei cuius anima in coelo nunc degit, et proculdubio me unum calamitatum omnium quae nobis obvenient reum aget, exprobans mihi inclementiam meam, qui cum servare vos possem, perire tam crudeliter siverim? Nec multo post addit, Avum suum, Patremque dicto Tam auctores fuisse ut vindictam sumeret de Optimatibus illis qui opulentiorum Civium facultatibus avari insidiabantur, etc. Quem in locum scribens Interpres Vam xi dictus ait: Iam inde a Chim-tam et Cheu Familiis Imperialibus ascendendo ad superiora tempora seu ab omni aevo Sinenses nunquam non servierunt defunctis uti serviebant viventibus.

Quaero nunc ab Atheis, et iis, qui Priscos Sinas atheos fuisse contendunt; si quidem noster Animus aërium quid est, et quod resolutum a corpore mox dissipatur vacuasque in auras abit; ubi, et quo tandem modo perstitit Animus Regis Tam, tamdiu, tamque integer, et inviolatus annis omnino trecentis eoque amplius? tot namque inter huius obitum et abnepotis Imperium intercessere.

Nec minus illustre est alterum ab eadem Familia testimonium

immortalitatis. Imperabat Cheu Tyrannus, inclemens idem in suos et in coelum impius. Gemebant probi omnes quod viderent magis ac magis labefactari Rempublicam; ipsumque iam Imperium non dubium ruinam minari. Non tulit animo diutius qui inter Optimates dignitate par multis, omnes fide, prudentia, studioque boni publici vincebat (çu-y nomen fuit) adit Regem intrepidus, quamvis haud ignarus quanto cum periculo capitis sui: sciebat autem niti illum stulta quadam fiducia de favore Proavorum suorum, ipsuisque (si placet) coeli. Itaque, coelum (inquit) o Imperator, plane iam videtur ab hac Familia nostra abstulisse Imperium: sic enim viri censent virtute sapientiaque primi; et fortes ipsae, quas admota testudine consuluimus, cum tristes et infaustae sint omnes, haud obscure praenunciant: non est tamen quod existimes, conditores ac Principes Familiae huius Proavos tuos sensu carere nec tangi malis filiorum ac nepotum suorum, et occasu nobilissimae domus tuae, imo et suae: sed enim, quia tu vita et moribus adeo dissimilem illis te praebes, iocis ac libidini indulgens, a coelo te praescidisti scilicet, atque effecisti, ut Animi Maiorum tuorum qui in beatis illis sedibus commorantur, quamvis maxime velint, non possint tamen opitulari tibi nisi aliam vitae rationem interis, atque hoc pacto coeli sententiam contra te iam latam mutaris. Haec ille. Qui profecto sermonem huiusmodi tali praesertim loco et tempore non instituisset, si de immortalitate Animorum vel dubitasset ipse, vel Tyrannum, quamvis impium, dubitare putavisset. Multoque minus dici potest, ultimum vitae suae discrimen adire voluisse, ut, quod non sentiret ipse, specie tenus et cum politica simulatione alteri suaderet. Certe quidem vecors ille Tyrannus, ac veritatis impatiens, clientem longe fidelissimum tunc maxime utilia suadentem, confestim rapi iussit ad capitale supplicium, et praemium tam rarae fidei mors fuit.

Caeterum (quod hic diligenter observare Lectorem velim) plane videntur Prisci credidisse piorum virorum mentes e coelo sic opitulari suis, vel poenas etiam peccantibus infligere, ut id non tam per se, quam ab ipso coelo, seu Domino coelorum ac supremo Iudice posteris suis modo praemia, modo etiam poenas efflagitando perficerent, adeoque patronorum vices agere solitos quotiescunque proprius quidam favor a coelesti Aula speraretur: quae quidem res admirabiliter etiam confirmat quod asserebamus supra, notum cultumque Priscis fuisse supremum Numen, cui tanquam Domino, Regi, et Iudici Maiorum suorum mentes coelo iam receptas assistere existimabant. Quod ut Lectori sit exploratius, iuvat equidem referre quod ibidem narratur in exordiis Familiae Cheu contigisse.

Graviter aegrotabat Vu-vam secundo Imperii sui anno, et octavo

supra octogesimum aetatis suae. Fuit is autem Fundator tertiae Familiae Imperialis Cheu dictae, et anno ante Christum 1122. regnare coepit. Frater ipsius idemque primus administer Imperii, Cheu-cum vulgo nominatus, cum vehementius hic angeretur ac timeret ne corrueret modo partum Imperium, si frater, eo vix inito, nedum firmato, e vivis eriperetur oblato suppliciter libello vitam suam Patris Avi Atavique Manibus, qui supremo coelorum Imperatori assistebant lubens devovit, ut aegrotanti fratri aliqua relaxatio, vitaque paulo productior tribueretur. Votorum compos facta est, et sine ullo quidem impendio, tam rara fratris gratia. Quinquennium deinde vixit, ac stabilivit augustae Domus fundamenta; tandemque moriens parvum filium tanti haeredem Imperii, tredecim annos tunc natum, fratri commendavit. Agebat hic summa cum fide tutorem nepotis sui, atque optimis cum disciplinis instituens ad virtutes sane Regias informabat: Summa quoque rerum et Imperium, quoad parvulus adolesceret, penes unum fere patruum erat: Sed hinc, uti solet, orta paulatim invidia est: Nec latuit ea Principem, qui veritus ne inflammaretur acrius, et sui causa detrimenti quidpiam Respublica pateretur, tempori invidiaeque ultro cedens vicario sese imperio ac tutela abdicavit. Erant ipsi a consiliis Viri duo virtute sapientiaque praestantes: His ergo pupillum commendans, et facti sui rationem quodammodo reddens, migrandum est (inquit) quippe si a me, vel ab ipsa potius Republica non avertero tempestatem, ecquid olim post fata respondebo Maioribus meis, rationem utique exacturis a me, ne dicam meritas poenas; quod privatis potius commodis, quam publicae quieti consulens, in discrimen adduxerim Imperium universum. Haec fatus in Regnum Xan tum profectus est spontaneus exul, atque ibidem privatus vixit. Sed enim diu latere non potest quisquis amat latere. Exactis enim duobus annis, quasi coelum ipsum causam tantae virtutis contra aemulos invidosque tuendam susciperet, horrenda saevire tempestas coepit, mugire coelo tonitrua, furentium vi ventorum annosae arbores radictus evelli; nec dubia iam strages ac vastitas agris atque urbibus inferri. Deprehensus in hoc rerum articulo iuvenis Imperator, Archivium Kin tem dictum, recludi iubet, libros de more consulturus: Hos dum revolvit per se ipse, in libellum supra memoratum forte incidit: Legit, obstupescit, ac solutus in lachrymas gemitusque, ingratum se clamat, ingratam patriam, et tantas ab irato coelo poenas utique promerentem. Nec mora. Verbis humanissimis revocari Patruum iubet. Redeunti procedit obviam; honores pristini restituuntur; et ne fortuito contigisse haec putarentur, una cum ipso Cheu-cum, sua mox serenitas coelo; et tranquillitas terris restituta fuit.

Multa possent hic attexi generis eiusdem ex Annalibus aliisque

libris deprompta: sed enim vereor ne prolixitas, quae semper iniucunda est, in hoc argumento nostro et disputatione gravis quoque sit atque odiosa. Sit igitur nobis pro clausula monitum sane pulcherrimum, quod Chao-cum suae ad Chim-vam Imperatorem paraenesi quondam inseruit: nempe, si salvum se vellet, si perenne, si florens Imperium, insistere Maiorum vestigiis oportere, et heroicas eorumdem virtutes constanter imitari: Nam quid existimas, o magne Princeps (inquit) Sapientes illos Reipublicae administros ac Reges extinctae nuper Familiae, oblitos rerum humanarum in coelo degere, neque hoc egisse, ut stirps illa domusque Regia conservaretur? Fuit hoc illis, mihi crede, in votis, curae fuit et cordi: Sed enim postremi Regis impietas exitium ac ruinam maturavit: Pervasit in ipsum coelum populi totius clamor sub acerba gementis tyrannide, et a ferenda posteris ope Maiores prohibuit; qui adeo cum implacabiles coeli iras esse iam intelligerent, aequissimae eiusdem voluntati morem utique gesserunt. Sed ipsum potius textum et Colai interpretaionem audiamus.

Isti Aviti sapientes ac probi Reges sunt in coelo, neque omnino interierunt. Isti igitur quomodo non possunt enixe implorare opem a coelo ut iuvet et protegat suae Familiae filios ac nepotes, etc. Sed quia (prosequitur Cham colaus) impius Cheu, qui acceperat a coelo clarissimum Imperium (vel, clarissimum mandatum) non valuit colere virtutem; quia repulit et abiecit a sui tutela seniores populi, efficiens, ut probi et sapientes viri aut fugerent, aut se occultarent; quia item plurimam fidem dabat impuris hominibus atque adulteris, effecit insuper ut hoc morbo infecti obtinerent munera publica et dignitates; cumque adeo similibus criminibus depravati societatem firmarent inter se, et Regem, seque mutuo ita adiuvarent; tendebat in haud dubiam perniciem populi tam dirum virus. Factum est igitur ut populus oppressus afflictusque crudeli adeo tyrannide, neque habens iam quo fugeret aut apud quos ageret causam suam, hoc solum remedii inveniret, ut Patres-familias complexi parvulos filios suos, et trahentes uxores suas, hoc modo lacrymabiliter clamarent ad coelum miserabili voce flagitantes, ut tandem sibi liceret effugere ultimum vitae reliquae discrimen, quandoquidem tot undique calamitatibus constricti tenerentur, nec locus usquam foret quo se reciperent. Populi sane sors luctuosa et prorsus miseranda! At vero hoc coelum tacite apud se decernit res mortalium. Cum ergo contemplaretur hosce quatuor Imperii partium populos, et absque culpa illorum tot damnis et calamitatibus intelligens opprimi; poterat ne fieri, ut non tenerrimo commiserationis affectu moveretur et cogitaret quantocyus illis succurrere et opitulari? Ideo quamvis Familiae huius Yn Avitorum Regum resideant in coelo Animae, tamen etiam modo nequeunt cohibere et revocare coeli ipsius voluntatem seu decretum, etc. Hactenus Cham colaus.

Quis autem credat; in re tanti ponderis ac momenti virum tantum tali ratiocinatione fuisse usurum, si quidem ipsi dubia fuisset Providentia Numinis et Animorum immortalitas, vel certe Principi suo dubiam esse autumasset? Haud quaquam tamen cuivis Maiorum suorum tribuere solebant hanc in coelesti aula, ut ita loquar authoritatem, et gratiam studiumque posteris suis patrocinandi; sed iis dumtaxat qui vitae morumque eximiam quamdam probitatem (sanctitatem vocabant ipsi) cum Regia dignitate coniunxissent; quique adeo sese coeli filios virtutibus et recte factorum gloria, non autem specioso dumtaxat nomine comprobassent.

Sufficiant haec igitur, ut intelligamus, quid illa prisci candoris Philosophia de immortalitate senserit. Porro quaecunque nos hic attulimus, ex libro Xu-kim sunt deprompta. Classicus est, primaeque authoritatis, et qui Sinensium ingenia per quadraginta iam saecula exercet; hinc eruditiones suas petunt, hinc argumenta lucubrationum, hinc denique gradus, honores, dignitates.

Postulat hic vero quasi pro iure suo Colaus noster Cham, ut quando cum illo lucubrationem hanc auspicati sumus, et iter illo in primis duce ingressi, totum eodem comite quasi decurrimus; nunc in termino constituti, cum illo quoque quasi fessi de tam longinqua via consideamus, totam quasi uno oculorum coniectu simul relegentes.

Liber (inquit ipse) Chum yûm de medio sempiterno, cum initium facit a natura, quam caelum homini indidit, docet nos, quod illud recte agendi principium sit a coelo: Cum vero agit in fine de supremi coeli virtute incorporea, indicat quomodo contendere debeat vir perfectus, ut ad eam, quam a coelo accepit puritatem et innocentiam, pertingat. Quod ut consequatur, primum quidem necessarium est, ut attendat ipse sibi, sollicite et circumspecte se gerat, etiam in his, quae sub aliorum sensus non cadunt: sic enim medium tenebit beatus. Ubi vero per hoc in seipsum invigilandi exercitium primaevam puritatem et innocentiam consecutus fuerit, tum demum paulatim poterit supremam illam ac reconditam subtilissimae et unicae virtutis excellentiam obtinere.

Haec Colaus. Cui viro tametsi plurimum tribuant et laudis et authoritatis Scholae Sinenses; sic tamen existimo, quod multo plus lucis, et apud ipsos quoque Sinas multo plus et applausus et authoritatis ab Interprete Europaeo, vel Sinensi Christiano accepturus fuisset Confucius, sua brevitate plusquam Laconica obscurus, quam acceperit ab homine Ethnico, et altiorum veritatum ignaro: qui ut erat Principis, seu futuri mox Imperatoris Magister, unum sibi scopum praefixit, Principis sui ad recte feliciterque gubernandum institutionem politicam: adeoque non raro vim facit ipsi textui, et ea quae nubes ac sydera transcendunt intra limites terreni Imperii, arctosque Regii Palatii cancellos concludit: Atque hic est demum

praegrandis ille mons sapientiae et sanctitatis, quem olim in hoc Sinarum Orbe tanto studio et labore Magister extremi Orientis Confucius in altum educere nequidquam molitus fuit; erat enim sublimior humanis viribus substructio, et naturae nostrae, divinae gratiae auxilio destitutae, nequaquam superabilis: adeoque sub extremum vitae spiritum cygnaea voce non immerito querebatur, montem suum (vel montis ideam potius) corruere; et conatus suos ac spes rerum tantarum cum ipso Imperio, quod eodem quoque tempore ruinam minabatur, collabi.

Finis explanationis Libri Chum yûm

Dum Philosophiae Sinicae nomen huic libro praefixum intueris, Amice Lector, ne cogites velim cursum Philosophicum, qualem moderni nunc Philosophi tradunt. Rem, non artem loquor; materiam et scientiam, non formam et ordinem propono; Veterum more Philosophiam арpello. Haec iuxta illos nunc virtutis, mentisque corrigendae studium; nunc rectae rationis operatio ac vitae lex; nunc rerum divinarum humanarumque scientia; nunc habitus intellectus sapientia et prudentia constans, et hominis actiones gubernans nuncupatur. Unde duplex Philosophia exurgit; altera speculativa, quae in perscrutanda rerum veritate suam exercet industriam; altera practica, quae in dirigendo humanarum actionum ordine, certas leges praescribit. Illius praesidio, quod verum est, attingimus; huius ope, quod honestum est, assequimur. Istam igitur Philosophiae rationem in hoc opusculo, quod in tres partes seu Tractatus, distinxi, sequor. In primo Tractatu, speculationis veritatem; in secundo et tertio, operationis honestate maxime specto.

In primo de sublimissima antiquorum Philosophorum indagatione, de vera, inquam, primi Entis cognitione, ad quam paene tota Aristotelis Philosophia